गीतान्वेषणम् Learning Sanskrit and GeetA together

This site is for Learning Sanskrit and GeetA together

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 51) – Post # 57

with one comment

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 51) – Post # 57
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः 
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकः ५१) सप्तपञ्चाशत्तमः (५) सोपानः ।

हरिः ॐ !

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ।।२-५१।।


१ संधि-विच्छेदान् कृत्वा -

कर्मजं बुद्धियुक्ताः हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।

जन्मबन्धविनिर्-मुक्ताः पदं गच्छन्ति अनामयम् ।।२-५१।।

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः  विश्लेषणानि च ।

बुद्धियुक्ताः मनीषिणः कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि 

 बुद्धियुक्ताः - “बुद्धियुक्त” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • १-१ बुद्ध्या युक्तः इति बुद्धियुक्तः (तृतीया-तत्पुरुषः) ।
  • १-२ बुद्ध्या - “बुध्” (= to know, to think) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= intellect) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ युक्तः - “युज्” इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “युक्त” (= enjoined with) । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • १-४ बुद्धियुक्ताः = those with intellect, those who know, the wise, the magi
  • Commenting on this post, Dr. Avinash Sathaye provided some interesting information on the derivation of the word ‘magi’. Here is what he detailed – ‘magi’ is actually a plural of “magus”. Apparently, originally, it only referred to certain Persian priests and the word is related to “magic” and the word was in use by the Greeks for several centuries before it got used in the Bible. The translation as “wise men” is a later invention.
  • I first came across this word ‘magi’ in a short story by O. Henry having the title ‘Gift of the Magi’.

 मनीषिणः - “मनीषिन्” (= wise, learned, intelligent, clever, thoughtful, prudent) इति विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • The word मनीषिन् has in it मन् + ईष् + इन्

    • मन्  = दिवादि (4 आ.) । मन ज्ञाने (= to know। तनादि (8 आ.) मनु अवबोधने (= to understand। चुरादि (10 आ.) मान स्तम्भे (= to deliberate) 
    • ईष् = भ्वादि (1 प.) ईष उञ्चे (= ??) । भ्वादि (1 आ.) ईष गतिहिंसादर्शनेषु (= to move, to harm, to see) 
    • न् = having
    • मनीषिन् = One having knowledge, understanding, deliberation, movement (i.e. action), vision
      • मनीषिन् = one having ardent devotion

 कर्मजम् “कर्मज” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • 3-1 कर्मणः जायते इति कर्मजम् (उपपद-तत्पुरुषः) ।
  • 3-2 कर्मणः – “कृ” इति तनादि (8) उभयपदी धातुः ।  तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “कर्मन्” (= work, job, action, task, function) । तस्य पञ्चमी अथवा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च । अत्र पञ्चमी 
  • 3-3 जायते – “जन्” (= to be born, to emanate) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • 3-4 कर्मजम् = born of action, result of action

 फलम् - “फल” (= fruit, result) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च । 

५ त्यक्त्वा - “त्यज्” इति धातुः । त्यज हानौ (त्यज् = to forsake) । तस्मात् क्त्वान्तं अव्ययं “त्यक्त्वा” (= on forsaking) 

६ हि - (= because, of course, also, even, only) इति अव्ययम् । 

जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः अनामयम् पदं गच्छन्ति

७ जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः - “जन्मबन्धविनिर्मुक्त” इति सामासिकं विशेषणम् । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • जन्मनः बन्धः इति जन्मबन्धः (षष्ठी-तत्पुरुषः) । 
  • जन्मबन्धात् विनिर्मुक्तः इति जन्मबन्धविनिर्मुक्तः (पञ्चमी-तत्पुरुषः) 
  • जन्मनः – “जन्मन्” (= birth) इति नपुंसकलिङ्गि नाम ।  तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च । 
  • बन्धः – “बन्ध” (= bond, bondage) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • विनिर्मुक्तः – “वि + निर् + मुच्” इति धातुः । मुच्लृ मोक्षणे (मुच् = to release) । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “विनिर्मुक्त” (= emancipated। अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः =  emancipated of the bondage of (cycle of) birth(s)

८ अनामयम् - “अनामय” इति सामासिकं विशेषणम्  अत्र नपुंसकलिङ्गि  तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।

  • न आमयः यस्य तत् अनामयम् (नञ्-बहुव्रीहिः) 
  • आमयः - “आमय” (= disease, illness, degradation) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • अनामयम् = non-degradable

९ पदम् - “पद” (= status, state) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च 

१० गच्छन्ति - “गम्” इति 1 प. धातुः । गम्लृ गतौ (गम् = to go, to reach) । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।  

३ व्याकरणात्मकं विश्लेषणम् Grammatical Analysis -

  1. The three words बुद्धियुक्ताः, मनीषिणः, जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः are all in प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् 
  2. They match well with the only verb गच्छन्ति (प्रथम-पुरुषे बहुवचनम्).
  3. But they are all adjectives.
  4. The most common pronoun, which would usually be the implicit subject कर्तृपदम् is ते. So, ते गच्छन्ति –> ते अनामयं पदं गच्छन्ति = They attain the non-degradable status.
  5. But who can be ‘they’, who can attain the non-degradable status ?

    1. The obvious answer is

      1. Those, who are बुद्धियुक्ताः, मनीषिणः, जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः and also कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि
        1. So, from this श्लोक we get four-step sequence to attain the non-degradable status.
        2. बुद्धियुक्ताः – Intellect tuned up appropriately 
        3. मनीषिणः - those with devout and ardent mind
        4. कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि – only by renouncing fruit or result of any action
        5. जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः - those who are freed of the bondage of being born
        6. अनामयं पदं गच्छन्ति - attain the non-degradable status.
      2. Tattain the non-degradable status should be the ultimate goal of all human endeavor.

४ अन्वयाः वाक्यांशशः अनुवादाश्च Translations -

  1. By not considering any implicit words, simple अन्वय becomes कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि बुद्धियुक्ताः मनीषिणः जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः अनामयम् पदं गच्छन्ति ।
  2. The distinct steps outlined in grammatical analysis become clearer by introducing some implicit words as below -

    1. (ये) बुद्धियुक्ताः मनीषिणः (सन्ति) – Those, who have appropriate intellect and are determined (whole-heartedly focused)…
    2. (ते) कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि - (even if they are so) only after giving up (aspiration for) fruits (results) of actions
    3. जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः (भूत्वा) – (on becoming) emancipated of the bondage of (cycle of) birth(s)
    4. अनामयम् पदं गच्छन्ति – attain the non-degradable status.

५ Meter of this verse वृत्तम् (छन्दः वा)
To decipher the meter we set the verse in four quarters -

कर्मजं बुद्धियुक्ताः हि । अक्षराणि ८
फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । अक्षराणि ८
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः । अक्षराणि ८
पदं गच्छन्त्यनामयम् । अक्षराणि ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्-पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

६ टिप्पण्य: ।  Comments, Notes, Observations, if any.

६-१ The word मनीषिणः

  •  One comes across this word also in ईशावास्योपनिषत्. In his commentary ईशावास्यवृत्ति Acharya Vinoba Bhave gives its derivation as मनसः इष्टे गति = मनीषी. The grammar of this derivation-statement is rather confusing. मनसः इष्टा गतिः यस्य सः मनीषी seems to be simpler and clearer. It becomes further clearer by a syntactic rearrangement as मनसः इष्टा गतिः यस्य सः मनीषी = यस्य मनसः गतिः (यथा) इष्टा सः मनीषी =   One, who has flow of thoughts in the mind only as is desirable. So, मनीषी means a person, who has control over his mind. That, to have control over one’s mind, is of course the biggest challenge, One who has attained that is मनीषी !
  • In ईशावास्योपनिषत् the word मनीषी has another companion word कविः. निरुक्त is said to explain (rather define) this companion word कविः as क्रान्तदर्शिनः कवयः = those, who are able to see beyond. 
  • Acharya Vinoba Bhave gives a very good explanation of these two words being good companions of each other. कवि, who sees ‘beyond’ has mind, which has vast compass. But मनीषी is one, who has control on the mind. A person, who is both कवि and मनीषी appeals to be a person most eligible for अनामयं पदम् the non-degradable status.
शुभमस्तु ।
-o-O-o-
 

Written by slabhyankar अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः

March 31, 2013 at 11:59 am

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 49 and 50) – Post # 56

leave a comment »

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 49 and 50) – Post # 56
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः 
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकौ ४९, ५०) षट्-पञ्चाशत्तमः (५) सोपानः ।

हरिः ॐ !

दूरेण ह्यवरं कर्म बुद्धियोगाद्धनंजय ।
बुद्धौ शरणमन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ।।२-४।।
बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ।।२-५०।।

सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा -

 

दूरेण हि अवरं कर्म बुद्धियोगात् धनंजय ।
बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ कृपणाः फलहेतवः ।।२-४
बुद्धियुक्तः जहाति इह उभे सुकृतदुष्कृते ।
तस्मात् योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ।।२-५०।।

अन्वयाः -

  1. धनंजय, कर्म बुद्धियोगात् दूरेण अवरम् हि (अस्ति)
    1. (अथवा) कर्म बुद्धियोगात् दूरेण हि अवरम् (अस्ति)
    2. (अथवा) हि कर्म बुद्धियोगात् दूरेण अवरम् (अस्ति) – (गौणः वाक्यांश:)
  2. (त्वम्) बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ ।
  3. फलहेतवः कृपणाः (सन्ति) ।
  4. बुद्धियुक्तः इह उभे सुकृतदुष्कृते जहाति ।
  5. तस्मात् (त्वम्) योगाय युज्यस्व ।
  6. योगः कर्मसु कौशलम् (अस्ति) ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses -

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धजसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः
क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
धनंजय कर्म अवरं दूरेण हि बुद्धियोगात् (अस्ति) प्रधान:
(त्वम्) शरणम् बुद्धौ अन्विच्छ प्रधान:
फलहेतवः कृपणाः (भवन्ति) प्रधान:
बुद्धियुक्तः उभे सुकृतदुष्कृते इह जहाति प्रधान:
तस्मात् त्वम् योगाय युज्यस्व प्रधान:
योगः कर्मसु कौशलम् (अस्ति) प्रधान:

३ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः  विश्लेषणानि च ।

धनंजय, कर्म बुद्धियोगात् दूरेण अवरम् हि (अस्ति)

१ धनंजय – “धनंजय” इति सामासिकं पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ धने जयः यस्य सः धनंजयः (बहुव्रीहिः) ।
  • १-२ धने – “धन” (= wealth, glory ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ जयः – “जि” इति धातुः । तस्मात् पुंल्लिङ्गि नाम “जय” (= victory) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-३-१ “जि” इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । जि जये (जि = to win) ।
    • १-३-२ जि अभिभवे (जि = to overpower) ।
  • १-४ धनञ्जय = One, who has won wealth or glory.
    • १-४-१ I think as an epithet of अर्जुन, ‘one who has won glory’ becomes a more appropriate meaning of धनञ्जय.
    • १-४-२ धनञ्जय = ‘one, who has overpowered crave for wealth’ also becomes an appropriate meaning.

२ कर्म   – “कृ” इति तनादि (8) उभयपदी धातुः ।  तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “कर्मन्” (= work, job, action, task, function)। तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ बुद्धियोगात् – “बुद्धियोग” इति सामासिकं पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • 3-1 बुद्धिः एव योगः (कर्मधारयः) अथवा
  • 3-2 बुद्ध्या योगः (तृतीया-तत्पुरुषः)
  • 3-3 योगः “युज्” इति धातुः । तस्मात् पुंल्लिङ्गि नाम “योग” । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-३-१ “युज्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । युज समाधौ (युज् = to meditate) ।
    • ३-३-२ “युज्” इति रुदादि (७) अनिट् उभयपदी धातुः । युजिर् योगे (युज् = to join) ।
    • ३-३-३ “युज्” इति चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः । युज संयमने (युज् = to control, to regulate) ।

४ दूरेण – “दूर” (= distant) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • दूरेण = from afar, in long sight, by far sight

५ अवरम् – “अवर” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • 5-1 न वरम् इति अवरम् (नञ्-तत्पुरुषः)
  • 5-2 वरम् – “वृ” इति स्वादि (5) उ. धातुः । वृञ् वरणे (वृ = to prefer) । तस्मात् “वर” (= preferable) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • 5-3 अवरम् = not preferable

६ हि – (= because, of course, also, even) इति अव्ययम् ।

(त्वम्) बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ

७ बुद्धौ – “बुध्” इति भ्वादि (1-प.) तथा दिवादि (4 आ.) धातुः । बुध अवगमने (बुध् = to understand, to realize, to know) ।  तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= intellect) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च ।

८ शरणम् – “शृ (ऋ-दीर्घ)” इति क्र्यादि (9-प.) धातुः । शृ (ऋ-दीर्घ) हिंसायाम् (शृ (ऋ-दीर्घ) = to harm) । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “शरण” (= surrender) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।

९ अन्विच्छ – “अनु + इष्” इति तुदादि (6-प.) धातुः । इष इच्छायाम् (इष् = to desire) । तस्य लोट्-आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

फलहेतवः कृपणाः 

१० फलहेतवः – फलहेतु-इति सामासिकं पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • 10-1 फलस्य हेतुः (षष्ठी-तत्पुरुषः) । अथवा
    • 10-1-1 फलं एव हेतुः (कर्मधारयः) । अथवा
    • 10-1-2 फलं हेतुः यस्याः सः (बहुव्रीहिः)
  • 10-2 हेतुः – “हि” इति स्वादि (5-प.) धातुः । हि गतौ वृद्धौ च (हि = to reason) । तस्मात् तुन्-प्रत्ययेन पुंल्लिङ्गि नाम “हेतु” (= reason, purpose) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • 10-3 फल = fruit, fulfillment
  • 10-4 फलहेतवः = having purpose of fulfillment, aspirations for fruit

११ कृपणाः – “कृप्” इति धातुः । तस्मात् विशेषणं “कृपण” (= miserly, mean) । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • 11-1 “कृप्” इति भ्वादि (1-आ.) धातुः । कृपू सामर्थ्ये (कृप् = to be capable)
  • 11-2 “कृप्” इति चुरादि (10-उ.) धातुः । कृप दौर्बल्ये (कृप् = to be weak, mean, miserly) । कृपेश्च (अवकल्कने । मिश्रीकरणे इत्येके । चिन्तने इत्यन्ये)

बुद्धियुक्तः इह उभे सुकृतदुष्कृते जहाति

१२ बुद्धियुक्तः – “बुद्धियुक्त” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • 12-1 बुद्ध्या युक्तः (तृतीया तत्पुरुषः) ।
  • 12-2 युक्तः – “युज्” इति धातुः । तस्मात् क्त-प्रत्ययेन विशेषणं “युक्त” (= appropriated with) । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • See details under 3-3

१३ इह – (= here) इति अव्ययम्
१४ उभे – “उभ” (= both, two together) इति सार्वनामिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
१५ सुकृतदुष्कृते – “सुकृतदुष्कृत” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।

  • 15-1 सुकृतं च दुष्कृतं च (इतरेतर-द्वंद्वः) ।
  • 15-2 सुष्ठु कृतं इति सुकृतं ।
  • 15-3 दुःखेन कृतं इति दुष्कृतम् ।
  • 15-4 सुकृतदुष्कृते = both good deeds and bad deeds

१६ जहाति – “हा” इति अदादि (2 – प.) धातुः । ओहाक् त्यागे (हा = to forgo, to forsake) । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

तस्मात् (त्वम्) योगाय युज्यस्व 
१७ तस्मात् = “तत्” इति सर्वनाम । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनं च । अत्र अव्ययात्मकः उपयोगः । तस्मात् = (from that), hence, therefore
१८ योगाय – See 3-3. Here चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् ।
१९ युज्यस्व – “युज्” इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

योगः कर्मसु कौशलम् 
२० योगः – See 3-3
२१ कर्मसु – See (2). Here सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
२२ कौशलम् – “कुश्” इति दिवादि (4-प.) धातुः । कुश संश्लेषणे (कुश् = to adhere to) । तस्मात् “कौशल” (= adherence, skill) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ वाक्यांशशः अनुवादाः Translations -

  1. धनंजय, कर्म बुद्धियोगात् दूरेण अवरम् हि (अस्ति)  = Hey धनंजय, in far sight, being involved in work is inferior only, to intellectual involvement.
    1. (अथवा) कर्म बुद्धियोगात् दूरेण हि अवरम् (अस्ति) = (OR) being involved in work is inferior to intellectual involvement only from a distant view.
    2. (अथवा) हि कर्म बुद्धियोगात् दूरेण अवरम् (अस्ति) – (गौणः वाक्यांश:) = (OR) Because involved in work is inferior only, to intellectual involvement, ….
  2. (त्वम्) बुद्धौ शरणम् अन्विच्छ = think of being in surrender to intellect.
  3. फलहेतवः कृपणाः (सन्ति) = Aspirations of fruits are mean (aims) OR having aspirations of fruits is mean.
  4. बुद्धियुक्तः इह उभे सुकृतदुष्कृते जहाति = One with intellect forgoes both good deeds and bad deeds OR one with intellect does not consider whether work on hand is good or bad.
  5. तस्मात् (त्वम्) योगाय युज्यस्व = Hence, enjoin yourself in योग.
  6. योगः कर्मसु कौशलम् (अस्ति) = योग is doing work to the best of one’s ability OR योग is nothing but adherence to work, not shying away from it.

५ Meter of these verses वृत्तम् (छन्दः वा)
To decipher the meter we set the verse in four quarters -

दूरेण ह्यवरं कर्म । वर्णाः ८
बुद्धियोगाद्धनंजय । वर्णाः ८
बुद्धौ शरणमन्विच्छ । वर्णाः ८
कृपणाः फलहेतवः । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

Section 5 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ५ – टिप्पण्य: ।  

५-१ As mentioned previously योग certainly has many shades of meaning and many definitions. Earlier we come across one definition समत्वं योग उच्यते. Here is the second definition योगः कर्मसु कौशलम्.

  • Commonly known meaning of कौशलम् is skill, i.e. doing work to the best of one’s ability.
  • Etymology of कौशलम्, from धातु ‘कुश्’ gives meaning of कौशलम् also as ‘adherence’, adherence to work, not shying away from it. This meaning seems more appropriate in the context that Arjuna was not wanting to fight, was inclined to shy away from fighting the battle. His कौशलम्, once he undertakes, was never in question. The problem was primarily with his not being inclined, not adhering
  • I am happy that exploring meanings by going into the etymology brings forth such charming shades of meaning.

५-२ Only impromptu I chose to study these two श्लोक-s together. Happily in ज्ञानेश्वरी also these two श्लोक-s are together.

५-३ There are words here- बुद्धियोगात्, बुद्धियुक्तः, योगाय, युज्यस्व finally leading to another definition of योग. But considering that the verb युज् itself has so many inflections as detailed under 3-3, it becomes interesting to understand the meaning with all aspects of the verb युज्.

  • 5-3-1 This becomes furthermore interesting, considering that many syntactical options are possible for phrases/clauses. Every other option is marked by OR.
    • Phrase/clause (1), has 3 options
    • Phrase/clause (3) has 2 options and
    • Phrase/clause (6) has 2 options
  • 5-3-2 Paraphrasing all these options would develop mathematically, into 12 different paraphrasing outputs.
  • 5-3-3 It is said that when Ganesh agreed to be the stenographer to take down narration of महाभारतम् by व्यासमुनि, Ganesh put forth a condition that at no point his pen should be made to wait. व्यासमुनि also put a counter condition that Ganesh would not just go on taking down. He must get the full meaning of what is being taken down. And during narration व्यासमुनि composed many verses where Ganesha also had to ponder. That got time for व्यासमुनि to be ready with further narration. 12 different mathematically possible paraphrasing outputs here would have given व्यासमुनि enough lot of time in this instance !

 

शुभमस्तु ।
-o-O-o-
 

Written by slabhyankar अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः

November 5, 2012 at 6:07 pm

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 48) – Post # 55

leave a comment »

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 48) – Post # 55
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लो: ४८) पञ्च-पञ्चाशत्तमः (५५) सोपानः ।

हरिः ॐ !

योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ।
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ||२-४८||
सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा -
योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय ।
सिद्धि-असिद्ध्योः समः भूत्वा समत्वं योगः उच्यते ||२-४८||
अत्र सन्धयः –>

  1. सिद्ध्यसिद्ध्योः = सिद्धि-असिद्ध्योः (स्वर-संधिः)
  2. समो भूत्वा = समः भूत्वा (विसर्ग-संधिः)
  3. योग उच्यते = योगः उच्यते (विसर्ग-संधिः)

अन्वयाः -

  1. धनंजय, सङ्गं त्यक्त्वा,
  2. सिद्ध्यसिद्ध्योः  समः भूत्वा,
  3. योगस्थः कर्माणि कुरु ।
  4. समत्वं योगः (इति) उच्यते ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses -

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम् वा संबोधनम् संबन्ध-सूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् क्रियाविशेषणानि इतरे शब्दाः वाक्यांशस्य प्रकारः
धनंजय सङ्गं त्यक्त्वा गौणः
सिद्ध्यसिद्ध्योः  समः भूत्वा गौणः
योगस्थः (त्वम्)  कर्माणि कुरु प्रधान:
समत्वं योगः (इति) उच्यते प्रधान:

३ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः  विश्लेषणानि च ।

धनंजय, सङ्गं त्यक्त्वा

१ धनंजय – “धनंजय” इति सामासिकं पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ धने जयः यस्य सः धनंजयः (बहुव्रीहिः) ।
  • १-२ धने – “धन” (= wealth, glory ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ जयः – “जि” इति धातुः । तस्मात् पुंल्लिङ्गि नाम “जय” (= victory) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १-३-१ “जि” इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । जि जये (जि = to win) ।
    • १-३-२ जि अभिभवे (जि = to overpower) ।
  • १-४ धनञ्जय = One, who has won wealth or glory.
    • १-४-१ I think as an epithet of अर्जुन, ‘one who has won glory’ becomes a more appropriate meaning of धनञ्जय.
    • १-४-२ धनञ्जय = ‘one, who has overpowered crave for wealth’ also becomes an appropriate meaning.

२ सङ्गं – “सम् + गम्” इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । गम्लृ गतौ (गम् = to go) । तस्मात् पुंल्लिङ्गि नाम “सङ्ग” (= going with, keeping company, having attachment) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ त्यक्त्वा – “त्यज्” इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । त्यज हानौ (त्यज् = to forsake) । तस्मात् त्वान्तं अव्ययात्मकं कृदन्तं त्यक्त्वा (= on forsaking) ।

सिद्ध्यसिद्ध्योः समः भूत्वा

४ सिद्ध्यसिद्ध्योः “सिद्ध्यसिद्धि” इति सामासिकं नाम । तस्य षष्ठी अथवा सप्तमी विभक्तिः द्विवचनम् च ।

  • ४-१ सिद्धिः च असिद्धिः च सिद्ध्यसिद्धि (इतरेतर-द्वंद्वः) –> तयोः (षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम्) ।
  • ४-२ सिद्धिः – “सिध्” इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “सिद्धि” (= attainment, fulfillment) ।
    • ४-२-१ “सिध्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः । षिध गत्याम् (सिध् = to move, to attain) । षिधू शास्त्रे माङ्गल्ये च (सिध् = to set up, to systematize) ।
    • ४-२-२ “सिध्” इति दिवादि (४) अनिट् परस्मैपदी धातुः । षिधु संराद्धौ (सिध् = to attain, to fulfill) ।

५ समः – “सम” (= equal) इति विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

६ भूत्वा – “भू” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः । भू सत्तायाम् (भू = to be, to become) । तस्मात् त्वान्तं अव्ययात्मकं कृदन्तं भूत्वा (= on being) ।

योगस्थः कर्माणि कुरु ।

७ योगस्थः – “योगस्थ” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ७-१ योगे तिष्ठति इति योगस्थः (उपपद-तत्पुरुषः) । “स्थ”-इति “तिष्ठति”-इत्यर्थकं उपपदम् ।
  • ७-२ योगे – “युज्” इति धातुः । तस्मात् पुंल्लिङ्गि नाम “योग” । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ७-२-१ “युज्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । युज समाधौ (युज् = to meditate) ।
    • ७-२-२ “युज्” इति रुदादि (७) अनिट् उभयपदी धातुः । युजिर् योगे (युज् = to join) ।
    • ७-२-३ “युज्” इति चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः । युज संयमने (युज् = to control, to regulate) ।
  • ७-३ तिष्ठति – “स्था” इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । ष्ठा गतिनिवृत्तौ (स्था = to stand, to halt, to stop, to stand still) । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
    • The phrase गतिनिवृत्तौ used in धातुपाठ for the meaning of the verb स्था is interesting. By this phrase desisting from motion. That also requires effort. Hence in his laws of motion, Newton defined force which will disturb a body from its “state of rest or of uniform motion”.
    • I wonder whether गतिनिवृत्ति would also cover “not disturbing uniform motion” also. So, does गतिनिवृत्ति mean zero velocity or zero acceleration ?
  • ७-४ योगस्थः = One who has steadied himself in योग.
    • Considering various shades of meaning, it seems that at least in the context of योग, गतिनिवृत्ति means zero acceleration. Because योग does not mean zero velocity !
    • Even the advice here is “योगस्थः कर्माणि कुरु”, which certainly is not zero velocity !
    • This actually takes us to the definition of योग. It would be good to detail this under “Notes and Comments टिप्पण्यः”

८ कर्माणि – “कृ” -इति तनादि (८) उभयपदी धातुः ।  तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “कर्मन्” (= work, job, action, task, function। तस्य (अत्र) द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् ।

९ कुरु – “कृ” -इति तनादि (८) उभयपदी धातुः । अत्र परस्मैपदी । तस्य लोट्-आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

समत्वं योगः (इति) उच्यते

१० समत्वम् – “सम” (= equal, equal to) इति विशेषणम् । तस्मात् त्व-प्रत्ययेन तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम “समत्व” (= equanimity) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
११ उच्यते – “वच्” इति अदादि (२) उभयपदी धातुः । वच परिभाषणे (वच् = to say, to call) । अत्र कर्मणिप्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of समत्वं योगः (इति) उच्यते = Equanimity is called as योग.

४ वाक्यांशशः अनुवादाः Translations -

  1. धनंजय, सङ्गं त्यक्त्वा = Hey Dhanajaya (Arjuna), by forsaking all attachments
  2. सिद्ध्यसिद्ध्योः  समः भूत्वा = by being equal (i.e. equanimous) between fulfillment or non-fulfillment
  3. योगस्थः कर्माणि कुरु = By being steadfast in योग do the tasks
  4. समत्वं योगः (इति) उच्यते = Equanimity is (itself) called as योग.

५ Meter of this verse वृत्तम् (छन्दः वा)
To decipher the meter we set the verse in four quarters -

योगस्थः कुरु कर्माणि । वर्णाः ८
सङ्गं त्यक्त्वा धनंजय । वर्णाः ८
सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा । वर्णाः ८
समत्वं योग उच्यते । वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

Section 5 Comments, Notes, Observations, if any.

५ – टिप्पण्य: Notes -

५-१ The word योग certainly has many shades of meaning and many definitions. समत्वं योग उच्यते is one definition we come across in this श्लोक. Further on in this second chapter we shall come across another definition योगः कर्मसु कौशलम्. Almost everybody is familiar with योगसूत्राणि of पातञ्जलि which opens with his definition योगः चित्तवृत्तिनिरोधः Of course what is mentioned here as समत्वं, does demand चित्तवृत्तिनिरोधः or समत्वं is one type of or one stage of or one aim of चित्तवृत्तिनिरोधः and hence of योग.

५-२ All the words as सिद्धि, योग, कर्म, कौशलम् are rich with so many shades of meaning that it becomes challenging to grasp the full import of this definition here समत्वं योग उच्यते. Basically however, this definition demands training of one’s mind to be equanimous.

५-३ The focus here seems to be on attainment सिद्धि. This word सिद्धि implies a preset objective. Failure to attain the preset objective would cause the mental agony due to non-attainment i.e, असिद्धि. That raises a question whether one should conceive any सिद्धि, an aim, a goal, a target and then work towards attaining it. Having preset goals can also be termed akin to embarking on an action plan with a संकल्प. This is another aspect, which also is dealt with in गीता.

५-४ We shall come across this word संकल्प in 6-2 and further on also. But the mention of सिद्धि and असिद्धि here also imply that context. What is said about संकल्प in 6-2 will come in our study in due course.

शुभमस्तु ।
-o-O-o-

Written by slabhyankar अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः

September 28, 2012 at 4:47 am

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 47) – Post # 54

with one comment

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 47) – Post # 54
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लो: ४७) चतुःपञ्चाशत्तमः (५४) सोपानः ।

हरिः ॐ !

कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ||२-४७||

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
कर्मणि एव अधिकार: ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतु: भूः मा ते सङ्गः अस्तु अकर्मणि ||२-४७||

अत्र सन्धयः –>

  1. कर्मण्येवाधिकारस्ते
    1. कर्मणि एव = कर्मण्येव (स्वर-संधिः)
    2. कर्मण्येव अधिकार: = कर्मण्येवाधिकारः (स्वर-संधिः)  (विसर्ग-संधिः)
    3. कर्मण्येवाधिकारः ते = कर्मण्येवाधिकारस्ते (विसर्ग-संधिः)
  2. कर्मफलहेतुर्भूर्मा
    1. कर्मफलहेतु: भूः = कर्मफलहेतुर्भूः (विसर्ग-संधिः)
    2. कर्मफलहेतुर्भूः मा = कर्मफलहेतुर्भूर्मा (विसर्ग-संधिः)
  3. सङ्गोऽस्त्वकर्मणि
    1. सङ्गः अस्तु = सङ्गोऽस्तु (विसर्ग-संधिः)
    2. सङ्गोऽस्तु अकर्मणि = सङ्गोऽस्त्वकर्मणि (स्वर-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः -

  1. कर्मणि एव ते अधिकार: (भवति) ।
  2. फलेषु कदाचन मा (भवति) ।
  3. कर्मफलहेतुर्भूः मा (भव) ।
  4. अकर्मणि ते सङ्गः मा अस्तु ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses -

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम् वा संबोधनम् संबन्ध-सूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् क्रियाविशेषणानि इतरे शब्दाः वाक्यांशस्य प्रकारः
ते अधिकार: (भवति) कर्मणि एव प्रधान:
(ते अधिकार:) मा (भवति) फलेषु कदाचन प्रधान:
(त्वम्) कर्मफलहेतुर्भूः मा (भव) प्रधान:
ते सङ्गः मा अस्तु अकर्मणि प्रधान:

Note :-

  1. Three of the four sentences are negative. They all use मा as the negative auxiliary.

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
Exercise ३ Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

कर्मणि एव ते अधिकार: (भवति)

१ कर्मणि – “कर्मन्” (= work, job, task, assignment, execution) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ एव (= only) इति अव्ययम् ।

३ ते – “युष्मद्” (= pronoun of second person, you) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी अथवा षष्ठी विभक्तिः (अत्र षष्ठी) एकवचनम् च ।

४ अधिकार: – “अधि + कृ” इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “अधिकार” (= authority, command) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ कृ इति भ्वादि (१) अनिट् उभयपदी धातुः । कृञ् करणे (कृ = to do) ।
  • ४-२ कृ इति तनादि (८) अनिट् उभयपदी धातुः । डुकृञ् करणे (कृ = to do) ।
  • ४-३ अधि = having authority, having command

कर्मणि एव ते अधिकार: (भवति) = you have authority only at execution

फलेषु (ते अधिकार:) कदाचन मा (भवति)

५ फलेषु – “फल” (= fruit, result) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

६ कदाचन (= anytime) इति अव्ययम् ।तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

७ मा (= not) इति नकारार्थि क्रियापदस्य सहाय्यकारि अव्ययम् ।

फलेषु (ते अधिकार:) कदाचन मा (भवति) = You do not have anytime authority or command over (determining or demand on) the result.

कर्मफलहेतु: मा भूः
८ कर्मफलहेतु: – “कर्मफलहेतु” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ कर्मणः फलं इति कर्मफलम् (षष्ठी-तत्पुरुषः) ।
  • ८-२ कर्मफले हेतुः कर्मफलहेतुः (सप्तमी-तत्पुरुषः)
  • ८-३ कर्मफलहेतुः (भूतः वा भवति) यस्य सः कर्मफलहेतुर्भूः (बहुव्रीहिः) ।
  • ८-४ हेतुः – “हेतु” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ८-४-१ हेतु = cause, reason
    • ८-४-२ हेतु = motive, purpose
    • ८-४-३ हेतु =instrument, element
  • ८-४ भूः “भू” इति भ्वादि परस्मैपदी धातुः । भू सत्तायाम् (भू = to be, to attain) । तस्मात् विशेषणम् “भूः” (= being, existing, becoming) ।
  • ८-५ कर्मफलहेतुर्भूः = one, doing a task, by having a motive or purpose (in turn an expected result) in mind

कर्मफलहेतु: मा भूः = Do not become involved in actions by a reason or purpose or by an objective or by an expected end-result. (That means, “do actions for just doing them.”)

अकर्मणि ते सङ्गः मा अस्तु
९ अकर्मणि – “अकर्मन्” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ९-१ न कर्म अकर्म (नञ्-तत्पुरुषः) ।
  • ९-२ अ -
    • ९-२-१ Abhyankar’s dictionary of Sanskrit Grammar mentions that this letter has eighteen varieties caused by accentuation or nasalization or lengthening. That is some study in phonetics !!! (The dictionary is available for free download at http://www.scribd.com/doc/59628245/Abhyankar-Dictionary-of-Sanskrit-Grammar)
    • ९-२-२ In Apte’s dictionary, it is mentioned that a negative prefix would have use for six different shades of meaning !
      • ९-२-२-१ The six shades of negative meanings are summarized in a श्लोक – तत्सादृश्यमभावश्च तदन्यत्वं तदल्पता । अप्राशस्त्वं विरोधश्च नञर्था षट् प्रकीर्तिताः ।।
    • ९-२-३ Now I understand some significance of the mention in the 10th chapter – अक्षराणां अकारोऽस्मि । (१०-३३). Amongst letters I am the letter अ.
  • ९-३ अकर्म = Since अकार has a negative prefix would have six shades of negative meanings, this word अकर्म would also have all those six shades of meanings.
    • ९-३-१ तत्सादृश्यम् = (It is like that, but it is not that) अकर्म would hence mean what looks like कर्म but is not कर्म.
      • In a mood of being jocular, if someone would ask me, “Well, what is going on ?” I would say, “Looking busy !”. Now I realize that, that jocular response of mine was actually one shade of meaning of अकर्म.
    • ९-३-२ अभाव: = lack of; Hence अकर्म = lack of कर्म; i.e. कर्म not being in evidence
    • ९-३-३ तदन्यत्वम् = what is, is different from what is expected (or desired) to be
    • ९-३-४ तदल्पता = what is, is too little or too short of. People often do their job, holding something up their sleeves. A clerk or a peon not putting up the file or the officer not disposing off pending matters, often in expectation of gratis payment are doing work, which is too little or too short. All such work is अकर्म and in turn अधर्म. With all due respects to Shri. Anna Hazare, I sincerely feel that war against corruption should actually be a war against all such grass-root tendencies towards अकर्म and in turn अधर्म. Would not a person doing अकर्म often be a corrupt person with a corrupt mind ?
    • ९-३-५ अप्राशस्त्वम् = unbecoming, unfitting. In the four श्लोक-s 33 to 36, already studied, there is enough detailing of what and how it would be unbecoming of अर्जुन, not to fight the war.
    • ९-३-६ विरोधः = opposition; If अर्जुन would go away when all his brothers and all the पाण्डवसैन्य wanted to fight the war, his going away would become opposition to their कर्म. In turn it would be अकर्म of अर्जुन.

१० सङ्गः – “सम् + गम्” इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । गमु गतौ (गम् = to go) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “सङ्ग” (= going with, being with, being in the company of, accompaniment of, affliction of) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
११ अस्तु – “अस्” इति अदादि (२) सेट् परस्मैपदी धातुः । अस भुवि (अस् = to be) । तस्य लोट्-आज्ञार्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

अकर्मणि ते सङ्गः मा अस्तु  = May you not have the affliction of अकर्म.

Exercise 4 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ४ – अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters -

कर्मण्येवाधिकारस्ते । वर्णाः ८
मा फलेषु कदाचन । वर्णाः ८
मा कर्मफलहेतुर्भूर् – वर्णाः ८
मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ५ – टिप्पण्य: ।  

५-१ Having detailed six shades of negative meanings of the prefix अ, I am feeling more than happy for having had this urge to do this project of ‘Learning together Sanskrit and GeetA’. Maybe, this project is becoming almost a ‘dictionary’ of गीता. The difference is that in a dictionary the diction is detailed in alphabetical order. I am following the order, by which one comes across the words in गीता. I believe that this effort is hence unique and useful. It certainly is for me. Of course it is an exercise in self-study. I am of course indebted to so many expert comments, which have guided me immensely in this self-study.

५-२ This श्लोक brings to mind an instance of 1979. I was attending the Silver Jubilee Convention of Bombay Productivity Council, which had the theme, ‘Management Perspectives for the 80′s’. The first session was on Management of Men. When the session was open to Qs and As, I went to the dias and put forth this observation – “When thinking of Management of men in the context of Industrial productivity, it seems we have two classes of men in mind – the workers and management staff, the blue-collared and the white-collared. There is also the general perception that the blue-collared are not as motivated to the corporate goals as the white-collared are. If it is a question of motivation, we know that in Mahabharata war, अर्जुन lost his motivation to fight and as the manager on the spot भगवान्-श्रीकृष्ण took upon himself the responsibility to motivate अर्जुन back. I think we can re-study गीता as the digest of the science and philosophy of motivation. If that was an instance of one-to-one motivation, Lokamanya Tilak saw in गीता the potential also for mass-motivation. Basically, motivation is a managerial responsibility and study of गीता with such different perspective should prove helpful.”

During lunch-break, one person came to me and said, “Mr. Abhyankar, let me first tell you that I am a Union Leader. When you made mention of गीता, for a while I thought you would mention, कर्मण्येवाधिकारस्ते… You know that that part of गीता’s philosophy is just not palatable for the working classes. But the way you put was very charming. He said, “why wouldn’t you develop it further and make a book ?” I replied, “Now, you are providing some motivation ! To be able to write a book with that different perspective, I need to study गीता myself.”

It is that instance of 1979, which is also one motivation for this project of self-study.

५-३ Studying this श्लोक at this instance brings to mind that some aspects of the science and philosophy of motivation are very much there in this श्लोक itself, especially in the phrase मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि (= May you not have the affliction of अकर्म). When the subject is made fully aware of what all अकर्म means and is urged not to have any affliction of it, would not that be the best motivation ? In fact in ज्ञानं ज्ञेयं परिज्ञाता त्रिविधा कर्मचोदना (१८-१८) motivation is said to be of three aspects, the first being ज्ञान, i.e. making the subject fully aware.

५-४ But making अर्जुन fully aware of what all अकर्म means needed much more detailing. This श्लोक, in a way, lays the foundation for all the detailing further.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Written by slabhyankar अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः

July 8, 2012 at 3:09 pm

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 45, 46) – Post # 53

with 3 comments

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 45, 46) – Post # 53
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोका: ४५-४६) त्रिपञ्चाशत्तमः (५३) सोपानः ।

हरिः ॐ !

त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन ।
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ।।२-४५।।
यावानर्थ उदपाने सर्वतो संप्लुतोदके |
तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ||२-४६||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

त्रैगुण्यविषया: वेदा: निस्त्रैगुण्य: भव अर्जुन ।
निर्द्वन्द्व: नित्यसत्त्वस्थ: निर्योगक्षेम: आत्मवान् ।।२-४५।।
यावान् अर्थ: उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके |
तावान् सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः ||२-४६||

अत्र सन्धयः –>
  1. त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन
    1. त्रैगुण्यविषया: वेदा = त्रैगुण्यविषया वेदा (विसर्ग-संधिः)
    2. त्रैगुण्यविषया: वेदा: निस्त्रैगुण्य: = त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्य: (विसर्ग-संधिः)
    3. त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्य: भव = त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भव (विसर्ग-संधिः)
    4. त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भव अर्जुन = त्रैगुण्यविषया वेदा निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन (स्वर-संधिः)
  2. निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान्
    1. निर्द्वन्द्व: नित्यसत्त्वस्थ: = निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थ: (विसर्ग-संधिः)
    2. निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थ: निर्योगक्षेम: = निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम: (विसर्ग-संधिः)
    3. निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम: आत्मवान् = निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् (विसर्ग-संधिः)
  3. यावानर्थ उदपाने
    1. यावान् अर्थ: = यावानर्थ: (व्यञ्जन-संधिः)
    2. यावानर्थ: उदपाने = यावानर्थ उदपाने (विसर्ग-संधिः)
  4. सर्वतो संप्लुतोदके
    1. सर्वतः संप्लुतोदके = सर्वतो संप्लुतोदके (विसर्ग-संधिः)
      • संप्लुत-उदके = संप्लुतोदके (स्वर-संधिः)
  5. तावान्सर्वेषु = तावान् सर्वेषु (व्यञ्जन-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः -

  1. वेदा: त्रैगुण्यविषया: (भवन्ति) ।
  2. अर्जुन, निस्त्रैगुण्य: निर्द्वन्द्व: नित्यसत्त्वस्थ: निर्योगक्षेम: आत्मवान् भव ।
  3. यावान् सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने अर्थ: (भवति)
  4. तावान् सर्वेषु वेदेषु विजानतः ब्राह्मणस्य (अर्थ: भवति)

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses -

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम् वा संबोधनम् संबन्ध-सूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् क्रियाविशेषणानि इतरे शब्दाः वाक्यांशस्य प्रकारः
वेदा: त्रैगुण्यविषया: (भवन्ति) प्रधान:
अर्जुन (त्वम्) निस्त्रैगुण्य: निर्द्वन्द्व: नित्यसत्त्वस्थ: निर्योगक्षेम: आत्मवान् भव प्रधान:
यावान् सर्वतः संप्लुतोदके गौणः
३ अ अर्थ: (भवति) उदपाने गौणः
तावान् विजानतः ब्राह्मणस्य गौणः
४ अ (अर्थ:) (भवति) सर्वेषु वेदेषु प्रधान:

Note :-

  1. The phrase संप्लुतोदके in (३) can be considered to be in the nature of सति-सप्तमी
  2. The phrase विजानतः ब्राह्मणस्य can also be considered to be in the nature of सत्-षष्ठी

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
Exercise ३ Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

त्रैगुण्यविषया: वेदा:

१ त्रैगुण्यविषया: – “त्रैगुण्यविषय” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • १-१ गुणानां त्रयम् इति त्रैगुण्यम् ।
    • सत्त्व-रजस्-तमस्-इति त्रयः गुणाः । तेषां समाहारः त्रैगुण्यम् ।
  • १-२ त्रैगुण्यं विषयः येषाम् ते त्रैगुण्यविषया: (बहुव्रीहिः) ।
  • १-३ त्रैगुण्यविषया: = having the trinity of character (सत्त्व the noble, राजस् the average, तमस् the lowly, full of darkness) as their subject

२ वेदा:- “वेद” इति पुल्लिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  • २-१ “विद्” इति धातुः |
    • २-१-१ “विद्” इति चुरादि (१०) सेट् आत्मनेपदी धातुः । विद चेतनाख्याननिवासेषु (विद् = to enliven, to detail, to dwell upon)
    • २-१-२ “विद्” इति अदादि (२) सेट् परस्मैपदी धातुः । विद ज्ञाने (विद् = to know)
    • २-१-३ “विद्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । विद सत्तायाम् (विद् = to establish)
    • २-१-४ “विद्” इति तुदादि (६) सेट् उभयपदी धातुः । विदु लाभे (विद् = to gain, to acquire)
    • २-१-५ “विद्” इति रुदादि (२) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । विद विचारणे (विद् = to inquire, to think, to deliberate)
  • २-२ वेद (= The scriptures Vedas) इति विद्-धातुतः पुल्लिङ्गि नाम ।
    • २-२-१ वेद = a text, which enlivens, which details, which dwells upon (the fundamentals)
    • २-२-२ वेद = a text, which provides knowledge
    • २-२-३ वेद = a text, which establishes (the true nature of things)
    • २-२-४ वेद = a text,which helps gain (the Supreme)
    • २-२-५ वेद = a text, which motivates inquiry, thinking, deliberation
    • २-२-६ Vedas thus are scriptures which are universal. Malafide biases have spread a wrong, unfounded impression that Vedas are scriptures of Hinduism and only for HIndus. ‘Hinduism’ is itself a word coined to distinguish faiths and practices. To my knowledge no scripture of so-called Hinduism mentions that people following those scriptures should be called as Hindus. Basically the word Hindu does not find any mention in any scripture. The scriptures like Vedas are universal in their spirit and dwell upon fundamental thoughts which are eternally valid. Any inquisitive mind is welcome to dwell upon those thoughts and benefit from them. Vedas will enlighten the inquirer, not make one a Hindu, but make him a person with enlightened, broadened vision.

वेदा: त्रैगुण्यविषया: = Vedas have trinity of character (सत्त्व the noble, राजस the average, तमस् the lowly, full of darkness) as their subject

अर्जुन, निस्त्रैगुण्य: निर्द्वन्द्व: नित्यसत्त्वस्थ: निर्योगक्षेम: आत्मवान् भव ।

३ अर्जुन – “अर्जुन” (= name of third son of Kunti) इति विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • अर्जुन (= pure, blemishless) इति विशेषणमपि ।

४ निस्त्रैगुण्य: – “निस्त्रैगुण्य” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ निष्कासितं त्रैगुण्यं येन, सः निस्त्रैगुण्यः । = One who has banished (from his mind) all distinctions of character.
  • ४-२ Chapter 14 dwells entirely on this theme. Study of that entire chapter becomes detailed study of this single word.
  • ४-३ This word however is sort of critical of Vedas that they dwell upon the trinity of character. What is advocated by this word is to banish all distinctions of character. In a way, what is advocated by this word is to rise above and beyond the knowledge acquired from study of Vedas.
  • ४-४ Or this can be understood to mean, ‘think of (deliberate upon) the knowledge from the Vedas, to rise above, to go beyond all distinctions of character.

५ निर्द्वन्द्व: – “निर्द्वन्द्व” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ५-१ निष्कासितः द्वन्द्वः येन, सः निर्द्वन्द्वः = One , who has banished (from his mind) all concept of duality.
  • ५-२ द्वन्द्वः – द्वि इति भावः द्वन्द्वः = Concept of duality
  • ५-३ The concept of duality can have the context of any pair, such as happiness and sorrow, male and female, God and devotee. Being निर्द्वन्द्व is rising above and beyond the concept of all duality, no duality even between God and devotee.
  • ५-४ “Stand still and see that I am God”, says a Psalm. This can be interpreted to mean that “stand still” = meditate; “and see that I am God” = rise to a state of realization, when you can say to yourself, ‘I am God’.
  • ५-५ Quotes such as सोऽहमस्मि and अहम् ब्रह्मास्मि are regarded as महावाक्य-s “great quotes”, just for the extreme realization connoted.
  • ५-६ War itself is a situation of duality – ‘us and they’. By advocating ‘be निर्द्वन्द्व’, right there on the battlefield, what is advocated is to fight even the war with no concept of duality, no concept of ‘us and they’. How challenging, even for the intellect of a warrior of the caliber of अर्जुन ! To fight a war with no concept of duality, no concept of ‘us and they’, is to take it as a job to be done, a task to be accomplished, period; no sentiments attached, no sentiments as are implicit in the concept of ‘us and they’.

६ नित्यसत्त्वस्थ: – “नित्यसत्त्वस्थ” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ६-१ नित्यं सत्त्वम् (कर्मधारयः) ।
  • ६-२ नित्यसत्त्वे तिष्ठति इति नित्यसत्त्वस्थः (उपपद-तत्पुरुषः) ।
    • स्थ – ‘तिष्ठति’ इत्यर्थकं उपपदम् = one that stays at, one that stays with
  • ६-२ नित्यम् – “नित्य” (= consistent , eternal, perpetual) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-३ सत्त्वे – “सत्त्व” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ६-३-१ सत् + त्व = सत्त्व
      • ६-३-१-१ सत् = “अस्” इति धातुः । तस्मात् कर्तरि-वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “सत्” ।
        • “अस्” इति अदादि (२) सेट् परस्मैपदी धातुः । अस भुवि (अस् = to be, to exist) ।
        • “अस्” इति भ्वादि (१) सेट् उभयपदी धातुः । अस गतिदीप्त्यादानेषु (अस् = (गति =) to move about, (दीप्ति =) to shine, (आदान =) to carry) ।
        • सत् =
          • what exists –> what is in evidence –> what is true
          • what moves about –> what is active –> what is alive
          • what shines –> what is not clouded –> what has no darkness, what has no mystery –> what is true, good and benevolent
      • ६-३-१-२ त्व (= अस्य अस्ति इति) गुणवाचकः प्रत्ययः ।
      • ६-३-१-३ सत्त्व = सत् इति गुणः यस्य तत् = what has all those characteristics, which are connoted by सत्.
  • ६-४ नित्यसत्त्वस्थ = One, who stays with consistent, eternal, perpetual सत्त्व.

७ निर्योगक्षेम: – “निर्योगक्षेम” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ७-१ योगेन क्षेमः इति योगक्षेमः (तृतीया-तत्पुरुषः)
  • ७-२ निष्कासितः योगक्षेमः येन, सः निर्योगक्षेम: (नञ्-बहुव्रीहिः) ।
  • ७-३ योगेन – “युज्” इति धातुः । तस्मात् पुंल्लिङ्गि नाम “योग” । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ७-३-१ “युज्” इति चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः । युज संयमने (युज् = to control) ।
    • ७-३-२ “युज्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । युज समाधौ (युज् = to be equanimous) ।
    • ७-३-३ “युज्” इति रुदादि (७) अनिट् उभयपदी धातुः । युजिर् योगे (युज् = to join) ।
  • ७-४ क्षेमः – “क्षेम” (= wellness) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ७-५ निर्योगक्षेम: = Not desirous of any (personal) happiness from योग

८ आत्मवान् = “आत्मवत्” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ आत्मन् + वत् = आत्मवत् ।
  • ८-२ आत्मन् = soul, essence, fundamental
  • ८-३ वत् – “एवंगुणविशिष्ट” इत्यर्थकः प्रत्ययः = has such special characteristics
  • ८-४ आत्मवान् = focused on the soul, focused on the fundamental

९ भव – “भू” इति भ्वादि परस्मैपदी धातुः । भू सत्तायाम् (भू = to be, to attain) । तस्य लोट्-आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

अर्जुन, निस्त्रैगुण्य: निर्द्वन्द्व: नित्यसत्त्वस्थ: निर्योगक्षेम: आत्मवान् भव = Hey अर्जुन, (strive) to be beyond the trinity of character, devoid of all duality, ever steadfast at the benevolence, beyond happiness for oneself, true to the fundamental soul.

यावान् सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने अर्थ: (भवति)
१० यावान् – “यावत्” (= as, similar to) इति विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
११ सर्वतः – (सर्व + तः)

  • ११-१ सर्व (= all) इति सर्वनाम ।
  • ११-२ तः ( = from)इति पञ्चमी-विभक्त्यर्थकः प्रत्ययः
  • ११-३ सर्वतः = from all sides

१२ संप्लुतोदके – “संप्लुतोदक” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १२-१ संप्लुतं उदकम् इति संप्लुतोदकं (कर्मधारयः) ।
  • १२-२ संप्लुतं – “सम् + प्लु” इति भ्वादि (१) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । प्लुङ् गतौ (प्लु = to ply, to go, to flood) । तस्मात् कर्मणि भूतकालवाचकं विशेषणम् “संप्लुत” (= flooded, engulfed) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२-३ उदकम् – “उदक” (= water) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२-४ संप्लुतोदके = संप्लुते उदके (सति सप्तमी) = यदा उदकम् संप्लुतं तदा = when waters have flooded

१३ उदपाने – “उदपान” (= pond, well) इति सामासिकं पुंल्लिङ्गि (अथवा नपुंसकलिङ्गि) नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १३-१ उद्नः पानं इति उदपानं (षष्ठी-तत्पुरुषः) ।
  • १३-२ उद्नः – “उदन्” (= water) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १३-३ पानम् – “पा” इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “पान” । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १३-३-१ “पा” इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । पा पाने (पा = to drink) ।
    • १३-३-२ “पा” इति अदादि (२) अनिट् परस्मैपदी धातुः । पा रक्षणे (पा = to protect) ।
  • १३-४ उदपानम् = pond or well, (it stores and in turn protects (keeps) as much amount of water)

१४ अर्थ: – “अर्थ” (= meaning, significance) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

यावान् सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने अर्थ: (भवति) = what significance is of pond or well, when water is flooding from all sides

तावान् विजानतः ब्राह्मणस्य सर्वेषु वेदेषु (अर्थ: भवति)
१५ तावान् – “तावत्” (= like that) इति विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१६ सर्वेषु – “सर्व” (= all) इति सार्वनामिकं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
१७ वेदेषु – “वेद” (= the scriptures Vedas) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
१८ विजानतः – “वि + ज्ञा” इति क्र्यादि (९) अनिट् परस्मैपदी धातुः । ज्ञा अवबोधने (= to know, to realize) । तस्मात् कर्तरि वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “विजानन्” (= having special or supreme consciousness। अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१९ ब्राह्मणस्य – “ब्राह्मण” इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १९-१ ब्राह्मणः – ब्रह्मणः अयम् = descendant of ब्रह्म, follower of ब्रह्म, ordained by ब्रह्म
  • १९-२ ब्रह्मणः – “ब्रह्मन्” (= deity denoting supreme consciousness) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १९-३ विजानतः ब्राह्मणस्य (सत्-षष्ठी) = येन ब्राह्मणेन विशेषेण ज्ञातं (ब्रह्मज्ञानं अवगतं) तस्य = when one has attained supreme consciousness

तावान् विजानतः ब्राह्मणस्य सर्वेषु वेदेषु (अर्थ: भवति) = Like that (only) is the significance in all the Vedas, when one has attained supreme consciousness.
By putting together the meanings of the last two phrases, their together meaning becomes -
What significance is of pond or well, when water is flooding from all sides, like that (only) is the significance in all the Vedas, when one has attained supreme consciousness.

Exercise 4 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ४ – अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters -

त्रैगुण्यविषया वेदा । वर्णाः ८
निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । वर्णाः ८
निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो । वर्णाः ८
निर्योगक्षेम आत्मवान् ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ५ – टिप्पण्य: ।  

५-१ Detailed etymological derivation and explanatory notes have been necessary for almost every other word in these two श्लोक-s. There are so many words with so many shades of meaning, that it would become difficult to write a satisfactory all-encompassing translation, even phrase by phrase.

५-२ The meaning of the second श्लोक certainly is rhetoric. Of course pond or well has no significance when water is flooding all over. Same way, even knowledge of all the Vedas has no significance, to one who has attained ब्रह्मज्ञान, the supreme consciousness.

५-३ The phrase विजानतः ब्राह्मणस्य and especially the word ब्राह्मण therein certainly does not imply the meaning that ब्राह्मण is a person born in a Brahmin family. It speaks of a person who has attained ब्रह्मज्ञान the supreme consciousness. Attainment of ब्रह्मज्ञान is what is implied in the word विजानन्

५-४ गीता is poetry. One comes across many श्लोक-s, where similes are used to explain the concept. Here the concept of overbearing significance of ब्रह्मज्ञान, even in comparison to knowledge of the Vedas is explained by the simile of pond or well and flood. And combined in the simile is also the rhetoric.

५-५ As is mentioned at “४-२ Chapter 14 dwells entirely on the theme of निस्त्रैगुण्य”, श्लोक-s such as these in this second chapter seem to lay foundation for much more detailed discussions / clarifications in further chapters.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Written by slabhyankar अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः

July 6, 2012 at 10:18 pm

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 42 to 44) – Post # 52

with 2 comments

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 42 to 44) – Post # 52
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोका: ४२-४४ ) द्विपञ्चाशत्तमः (५) सोपानः ।

हरिः ॐ !

यामिमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्त्यविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ नान्यदस्तीति वादिनः ।।२-४२।।
कामात्मानः स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् |
क्रियाविशेषबहुलां भोगैश्वर्यगतिं प्रति ||२-४३||
भोगैश्वर्यप्रसक्तानां तयापहृतचेतसाम् |
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ||२-४४||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

यां इमां पुष्पितां वाचं प्रवदन्ति अविपश्चितः ।
वेदवादरताः पार्थ न अन्यत् अस्ति इति वादिनः ।।२-४२।।
काम-आत्मानः स्वर्गपरा: जन्मकर्मफलप्रदाम् |
क्रियाविशेषबहुलां भोग-ऐश्वर्य-गतिं प्रति ||२-४३||
भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानां तया अपहृतचेतसाम् |
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते ||२-४४||
अत्र सन्धयः –>

  1. यामिमां = यां इमां (व्यञ्जन-संधिः)
  2. प्रवदन्त्यविपश्चितः = प्रवदन्ति अविपश्चितः  (स्वर-संधिः)
  3. नान्यदस्तीति = न अन्यत् अस्ति इति
    1. न अन्यत् = नान्यत् (स्वर-संधिः)
    2. नान्यत् अस्ति = नान्यदस्ति (व्यञ्जन-संधिः)
    3. नान्यदस्ति इति = नान्यदस्तीति (स्वर-संधिः)
  4. कामात्मानः = काम-आत्मानः (स्वर-संधिः)
  5. स्वर्गपरा जन्मकर्मफलप्रदाम् = स्वर्गपरा: जन्मकर्मफलप्रदाम् (विसर्ग-संधिः)
  6. भोगैश्वर्य = भोग-ऐश्वर्य (स्वर-संधिः)
  7. तयापहृतचेतसाम् = तया अपहृतचेतसाम् (स्वर-संधिः)
  8. व्यवसायात्मिका = व्यवसाय-आत्मिका (स्वर-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः -

  1. पार्थ
    • अविपश्चितः वेदवादरताः
      • न अन्यत् अस्ति इति
    • वादिनः
    • कामात्मानः स्वर्गपरा:
    • यां इमां
      • जन्मकर्मफलप्रदाम्
      • भोग-ऐश्वर्य-गतिं प्रति क्रियाविशेषबहुलां
      • पुष्पितां
वाचं प्रवदन्ति

2. (सा)

      1. भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानां
      2. तया अपहृतचेतसाम्
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses -

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम् वा संबोधनम् संबन्ध-सूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् क्रियाविशेषणानि इतरे शब्दाः वाक्यांशस्य प्रकारः
पार्थ अविपश्चितः वेदवादरताः
अन्यत् न अस्ति गौणः
इति वादिनः
याम् कामात्मानः स्वर्गपरा: इमां जन्मकर्मफलप्रदाम् भोग-ऐश्वर्य-गतिं प्रति क्रियाविशेषबहुलां पुष्पितां वाचं प्रवदन्ति गौणः
(सा)
भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानां
तया अपहृतचेतसाम्
व्यवसायात्मिका बुद्धिः न विधीयते समाधौ प्रधान:

Note :-

  1. The three श्लोक-s together make one single complex sentence !
  2. There are many participles,such as अविपश्चितः वेदवादरताः which are adjectival and hence are not tabulated under the column for धातुसाधितम्. Nor are they identified in separate sub-clauses. Being adjectival, they are extension(s) of the subject or extension(s) of the object or extension(s) of the predicate.
  3. I have been having in mind that I should make separate columns also for
    • extension(s) of the subject
    • extension(s) of the object
    • extension(s) of the predicate. These are as such covered in the column क्रियाविशेषणानि इतरे शब्दाः
      • In previous posts, this column of क्रियाविशेषणानि इतरे शब्दाः had the title अव्ययानि इतरे शब्दाः But there can always be अव्ययानि such as न which are better read along with the verb क्रियापदम् or are संबन्ध-सूचक. So, क्रियाविशेषणानि इतरे शब्दाः would become more appropriate title for this column.
      • Here we also have the phrase भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानां, तया अपहृतचेतसाम् . There is a sub-clause-type phrase inbuilt in तया अपहृतचेतसाम्
  4. My father made me practice “Analysis of sentences” extensively. But this complex sentence seems to be quite unique.
  5. A tabulation with more columns for extensions of subject, object, predicate, although more appropriate, will make the table unwieldy.
  6. Some people seem to treat shloka (२-४४) to be an independent sentence, with its अन्वय as -
    भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानां, तया अपहृतचेतसाम् व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते |

    • But the श्लोक-s (२-४२) and (२-४३) with यां इमां वाचं प्रवदन्ति become a sub-ordinate clause गौण वाक्यांश, related with the प्रधानवाक्यांश in (२-४४).
    • I think, the three श्लोक-s together only make one single complex sentence.

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
Exercise ३ Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

पार्थ, अविपश्चितः वेदवादरताः

१ पार्थ  – “पार्थ” इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • १-१ पृथायाः अयं इति पार्थः ।
  • १-२ पृथायाः – “पृथा” इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च ।
    • पृथा – name of कुन्ती,
    • पृथा – “पृथ्” इति चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः | पृथ प्रक्षेपे (पृथ् = to throw, to launch, to expand, to impact, to impress, to overwhelm) | तस्मात् स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम “पृथा” (= one, who had an impacting, impressive, overwhelming personality)
      • पृथ्वी (= earth) is also derived from the same पृथ्-धातुः
  • १-३ पार्थ = son of पृथा

२ अविपश्चितः – “अविपश्चित्” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  • २-१ न विपश्चित् इति अविपश्चित् (नञ्-तत्पुरुषः) |
  • २-२ विपश्चित् -
    • २-२-१ विपश् चित् यस्य सः (बहुव्रीहिः) |
    • २-२-२ विपश् – “वि + पश्” इति चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः | पश बन्धने (पश् = to bind, to tie) | तस्मात् विशेषणम् विपश् |
      • २-२-२-१ विपश् = विरुद्धं पश् = without binding, free, liberated
      • २-२-२-२ विपश् = विशेषेण पश् = to have special binding or control or regulation
    • २-२-३ चित् – चित् – “चित्” इति स्त्रीलिङ्गि नाम । (चित् = intellect, mind, heart)
    • २-२-४ “चित्” इति धातुः ।
      • २-२-४-१ “चित्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः । चिती सञ्ज्ञाने (चित् = to know comprehensively) |
      • २-२-४-२ “चित्” इति चुरादि (१०) सेट् परस्मैपदी धातुः । चित सञ्चेतने (चित् = to excite (often to excite a thought or to excite an idea)
    • २-२-५ विपश्चित् = one, who has mind free from any bondage; Meaning given in Apte’s dictionary is “wise person”
    • २-२-५ विपश्चित् = one, who has special control or regulation over his mind
      • २-२-५-१ It is interesting to note that the first सूत्रम् in योगसूत्राणि is योगः चित्तवृत्तिनिरोधः (= योग means regulation or control over faculties of the mind). By this विपश्चित् = योगी
    • २-२-६ अविपश्चित् =
      • unwise;
      • one, whose mind is bonded (to worldly aspirations);
      • one, who has no control over faculties of mind

३ वेदवादरताः – “वेदवादरत” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  • ३-१ वेदेषु (वेदानां विषये) वादः इति वेदवादः (सप्तमी-तत्पुरुषः) |
  • ३-२ वेदवादे रताः इति वेदवादरताः (सप्तमी-तत्पुरुषः) |
  • ३-३ वेदेषु – “वेद” इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनं च |
    • ३-३-१ “विद्” इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गी नाम “वेद” |
      • ३-३-१-१ “विद्” इति अदादि (२) सेट् परमैपदी धातुः | विद ज्ञाने (विद् = To know) |
      • ३-३-१-२ “विद्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः | विद सत्तायाम् (विद् = To be, to have existence) |
      • ३-३-१-३ “विद्” इति तुदादि (६) सेट् उभयपदी धातुः | विदु लाभे (विद् = to gain, to acquire) |
      • ३-३-१-४ “विद्” इति चुरादि (१०) सेट् आत्मनेपदी धातुः | विद चेतनाख्याननिवासेषु (विद् = to be the abode of the ‘spirit’ and of spiritual delineation) |
    • ३-३-२ वेद = The Vedas, which dwell upon knowledge, existence, the ‘spirit’
  • ३-४ वादः – “वद्” इति धातुः | तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “वाद” (= dialogue, conversation, arguing, argument) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
    • ३-४-१ “वद्” इति भ्वादि (१) सेट् परमैपदी धातुः | वद व्यक्तायां वाचि (वद् = to say) |
    • ३-४-२ “वद्” इति चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः | वद संदेशवचने (वद् = to tell) |
  • ३-५ रताः – “रम्” इति भ्वादि (१) अनिट् आत्मनेपदी धातुः | रमु क्रीडायाम् (रम् = to play, to become playfully engrossed) | तस्मात् भूतकालवाचकं धातुसाधितं विशेषणम् “रत” (= engrossed in play, engrossed playfully) | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |
  • ३-६ वेदवादरताः = engrossed in discussing (arguing) about Vedas

अन्यत् न अस्ति इति वादिनः

४ अन्यत् (= another) इति सर्वनाम | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |

५ इति (= such, thus) इति अव्ययम् ।

६ वादिनः – “वद्” इति धातुः (as detailed under ३-४, ३-४-१ and ३-४-२) | तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “वाद” (= dialogue, conversation, arguing, argument) | तस्मात् “वादिन्” इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  • ६-१ वादः अस्य अस्ति इति वादिन् | वादः is already detailed under ३-४, ३-४-१ and ३-४-२

कामात्मानः स्वर्गपरा:

७ कामात्मानः – “कामात्मन्” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  • ७-१ कामे आत्मन् यस्य सः कामात्मन् (बहुव्रीहिः) |
  • ७-२ कामे – “कम्” इति भ्वादि (१) सेट् आत्मनेपदी धातुः | कमु कान्तौ (कम् = to love, to desire, to be in love, to be enamored with) | तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “काम” (= love, desire) | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च |
  • ७-३ आत्मन् (= soul, essence, character, personality) इति पुल्लिङ्गि नाम |
  • ७-४ कामात्मन् =One, whose character is engrossed in love and desire

८ स्वर्गपरा: – “स्वर्गपर” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च |

  • ८-१ स्वर्गः परः यस्य सः स्वर्गपरः (बहुव्रीहिः) |
  • ८-२ स्वर्गः – “स्वर्ग” (= heaven) इति पुल्लिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
  • ८-३ परः – “पर” (= ultimate (goal), another) इति विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च
    • ८-३-१ अपरं नास्ति तत्परम् | अपरम् = other than this. Hence परम् = nothing other than this = nothing else = only this = ultimate
    • ८-३-२ पर = another = not myself = external to myself = other than myself = external entity
  • ८-४ स्वर्गपरः = one, who regards heaven as the ultimate aim OR one, who regards heaven as an external entity

यां इमां जन्मकर्मफलप्रदाम्

९ याम् – “यत्” (= which) इति सर्वनाम | अत्र स्त्रीलिङ्गि | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

१० इमाम् – “इदम्” (= this) इति सर्वनाम | अत्र स्त्रीलिङ्गि | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

११ जन्मकर्मफलप्रदाम् – “जन्मकर्मफलप्रद” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र स्त्रीलिङ्गि | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

  • ११-१ जन्मस्य अथवा जन्मनः कर्म इति जन्मकर्म (षष्ठी-तत्पुरुषः) |
  • ११-२ जन्मकर्मणः फलं इति जन्मकर्मफलम् (षष्ठी-तत्पुरुषः) |
  • ११-३ जन्मकर्मफलं प्रददाति (अथवा प्रयच्छति) इति जन्मकर्मफलप्रद |
  • ११-४ जन्मस्य अथवा जन्मनः -
    • ११-४-१ जन्मस्य – “जन्म” (= birth)  इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
    • ११-४-२ जन्मनः – “जन्मन्” (= birth) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
  • ११-५ कर्मणः – “कर्मन्” (= action, work) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
  • ११-६ फलम् – “फल” (= fruit, result, compensation) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा अथवा द्वितीया (अत्र द्वितीया) विभक्तिः एकवचनं च |
  • ११-७ प्रयच्छति अथवा प्रददाति -
    • ११-७-१ प्रयच्छति – “प्र + दा” इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः | दाण् दाने (दा = to give) | तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनम् |
    • ११-७-२ प्रददाति – “प्र + दा” इति जुहोत्यादि (३) अनिट् उभयपदी धातुः | डुदाञ् दाने (दा = to give) | तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनम् |
  • ११-८ जन्मकर्मफलप्रद = bestowing the fruits of actions done through life

भोगैश्वर्यगतिं प्रति क्रियाविशेषबहुलां

१२ भोगैश्वर्यगतिम् – “भोगैश्वर्यगति” इति सामासिकं  स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

  • १२-१ भोगः च ऐश्वर्यं च इति भोगैश्वर्यम् (समाहार-द्वंद्वः) |
  • १२-२  भोगैश्वर्यस्य गतिः इति भोगैश्वर्यगतिः (षष्ठी-तत्पुरुषः) |
  • १२-३ भोगः – “भुज्” इति रुदादि (७) अनिट् उभयपदी धातुः | भुज पालनाभ्यवहारयोः (भुज् = to enjoy) | तस्मात् पुल्लिङ्गी गि नाम “भोग” (= enjoyment) | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च |
  • १२-४ ऐश्वर्यस्य – “ऐश्वर्य” (= ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
    • १२-४-१ ईश्वरस्य इदं इति ऐश्वर्यम् |
  • १२-५ गतिम् – “गम्” इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः | गम्लृ गतौ (गम् = to go) | तस्मात् “गति” (= action of going, movement towards, capability to acquire) इति स्त्रीलिङ्गि नाम | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |
  • १२-६ भोगैश्वर्यगतिः = action (focused on) enjoyment and acquiring fame

१३  प्रति (= unto) इति अव्ययम् |

१४ क्रियाविशेषबहुलाम् – “क्रियाविशेषबहुल” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र स्त्रीलिङ्गि “क्रियाविशेषबहुला” | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

  • १४-१ क्रियायाः विशेषः इति क्रियाविशेषः (षष्ठी-तत्पुरुषः) |
  • १४-२ क्रियाविशेषे बहुला इति क्रियाविशेषबहुला (सप्तमी-तत्पुरुषः) |
  • १४-३ क्रियायाः – “कृ” इति भ्वादि (१) अथवा तनादि (८) अनिट् उभयपदी धातुः | (कृञ्) डुकृञ् करणे (कृ = to do, to act, to take action) | तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “क्रिया” (= action) | तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |
  • १४-४ विशेषे – “वि + शिष्” इति धातुः | तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “विशेष” (= special, exclusive) | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च |
    • १४-४-१ “वि + शिष्” इति रुदादि (७) अनिट् परस्मैपदी धातुः | शिषु विशेषणे (शिष् = to be special) |
    • १४-४-२ “वि + शिष्” इति चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः | शिष असर्वोपयोगी (शिष् = to be exclusive, to be not for all, to be uncommon) |
  • १४-५ बहुलाम् – “बहुल” (= multifold) इति विशेषणम् | अत्र स्त्रीलिङ्गि “बहुला” | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |
  • १४-६ क्रियाविशेषबहुला = one, which is multifold regarding exclusive, special actions

पुष्पितां वाचम् प्रवदन्ति

१५  पुष्पिताम् – “पुष्प्” इति दिवादि (४) सेट् परस्मैपदी धातुः | पुष्प विकसने (पुष्प् = to develop, to evolve, to blow out, to blossom) | तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “पुष्पित” | अत्र स्त्रीलिङ्गि “पुष्पिता” (= evolved, blossomed) | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

१६ वाचम् – “वच्” इति अदादि (२) अनिट् परस्मैपदी अथवा चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः | वच परिभाषणे (वच् = to speak, to say) | तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “वाक्” अथवा “वाच्” (= speech) | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |

१७ प्रवदन्ति – “प्र + वद्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः | वद व्यक्तायां वाचि (वद = to say, to speak) | तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे बहुवचनम् |

भोगैश्वर्यप्रसक्तानाम्

१८ भोगैश्वर्यप्रसक्तानाम् – “भोगैश्वर्यप्रसक्त” इति सामासिकं विशेषणम् | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च |

  • १८-१ भोगः च ऐश्वर्यं च इति भोगैश्वर्यम् (समाहार-द्वंद्वः)
  • १८-२ भोगैश्वर्ये प्रसक्तः इति भोगैश्वर्यप्रसक्त: (सप्तमी-तत्पुरुषः) |
  • १८-३ भोगः already detailed at (१२-३)
  • १८-४ ऐश्वर्ये – “ऐश्वर्य” (= glory, fame) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च |
  • १८–५ प्रसक्तः – “प्र + सच् ” इति भ्वादि सेट् धातुः | तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “प्रसक्त” | अत्र पुल्लिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |
    • “सच्” इति भ्वादि (१) सेट् आत्मनेपदी धातुः | षच सेचने सेवने च (सच् = to sprinkle, to enjoy) |
    • “सच्” इति भ्वादि (१) सेट् उभयपदी धातुः | षच समवाये (सच् = to go down together, to be immersed) |
  • १८-६ भोगैश्वर्यप्रसक्त = one, who is engrossed in enjoyment and fame

तया अपहृतचेतसाम्

१९ तया – “तत्” इति सर्वनाम | अत्र स्त्रीलिङ्गि | तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च |

२० अपहृतचेतसाम् – “अपहृतचेतस्” इति सामासिकं विशेषणम् | तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च |

  • २०-१ अपहृतम् चेतस् यस्य सः अपहृतचेतस् (बहुव्रीहिः) |
  • २०-२ अपहृतम् – “अप + हृ” इति धातुः | तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “अपहृत” (= carried away, distracted) | अत्र नपुंसकलिङ्गि | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |
    • २०-२-१ “अप + हृ” इति भ्वादि (१) अनिट् उभयपदी धातुः | हृञ् हरणे (हृ = to carry away) |
    • २०-२-२ “अप + हृ” इति जुहोत्यादि (३) अनिट् परस्मैपदी धातुः | हृषु प्रसह्यकरणे (हृ = to make bearable, to attract) |
  • २०-३ चेतस् (= ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम | तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च |
  • २०-४ अपहृतचेतस् = one, whose mind has been distracted

व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते

२१  व्यवसायात्मिका – व्यवसायात्मिक इति सामासिकं विशेषणम् अत्र स्त्रीलिङ्गि “व्यवसायात्मिका” तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च

  • २१-१ व्यवसायः आत्मा यस्य इति व्यवसायात्म ।
  • २१-२ व्यवसायात्मं करोति इति व्यवसायात्मक । विशेषणम् । स्त्रीलिङ्गि “व्यवसायात्मिका” ।
  • २१-३ व्यवसायः – “वि + अव + स + अय्” इति भ्वादि सेट् उभयपदी धातुः । अय गतौ (= to go to) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “व्यवसाय” (= occupation, resolve) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • २१-३-१ अथवा “वि + अव + स + इ” इति अदादि (२) अनिट् परस्मैपदी धातुः । इण् गतौ (= to go to) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “व्यवसाय” ।
    • २१-३-२ with all the prefixes, meaning of the verb “वि + अव + स + अय्” or “वि + अव + स + इ” would be “to settle down”, “to firm up”, “to resolve”
  • २१-४ आत्मा – “आत्मन्” (= self, fundamental, essence) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • २१-५ व्यवसायात्मिका = one, of which resolve is the essence

२२ बुद्धिः – “बुध्” इति धातुः तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= intelligence, intellect) तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • २२-१ “बुध्” इति भ्वादि (१) सेट् उभयपदी धातुः बुधिर् बोधने (= to get advice, to become aware)
  • २२-२ “बुध्” इति भ्वादि सेट् परस्मैपदी धातुः बुध अवगमने (= to understand, to realise, to become knowledgeable)
  • २२-३ “बुध्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः बुध अवगमने (= to understand, to realize, to become knowledgeable)

२३ समाधौ – “सम् + आ + धि” अथवा “सम् + आ + धी” इति धातुः | तस्मात् “समाधि” इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च ।

  • २३-१ “सम् + आ + धि” इति तुदादि (६) अनिट् परस्मैपदी धातुः | धि धारणे (धि = to hold (a thought, a belief) |
  • २३-२ “सम् + आ + धी” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः | धीङ् आधारे (धी = to support, to provide support, to be the basis, to lay the foundation) |

२४ विधीयते – “वि + धि” अथवा “वि + धी” इति धातुः (?) | तस्य कर्मणिप्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

  • २४-१ The detailing of the धातु either as “वि + धि” अथवा “वि + धी” will be similar to the details given under (२३-१) and (२३-२)
  • २४-२ When giving the meaning of the धातु I have been detailing the meaning of the root धातु based on the detail available in पाणिनीय धातुपाठ
  • २४-३ However पाणिनीय धातुपाठ does not detail meanings with उपसर्ग-s. Meanings with उपसर्ग-s will be radically different.  For example, here itself, meanings of समाधि and विधि are totally different. This is best stated in the सुभाषितम् – उपसर्गेण धात्वर्थो बलादन्यत्र नीयते । 
    विहाराहारसंहारप्रहारपरिहारवत् ।।
  • २४-४ Here, व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते = such focused intellect does not become recommended practice विधी (or) does not become appropriate for समाधि i.e. for balanced meditative purpose.

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning -

वाक्यांशा: English Translation
पार्थ Oh, son of पृथा
अविपश्चितः
वेदवादरताः
the unwise, those, whose mind is bonded (to worldly aspirations), those, who have no control over faculties of mind,
those, who are engrossed in discussing (arguing) about Vedas
न अन्यत् अस्ति इति वादिनः those, who argue (contend) that there is nothing else (true)
कामात्मानः
स्वर्गपरा:
those, whose character is engrossed in love and desire,
those, who regard heaven as the ultimate aim OR those, who regard heaven as an external entity
यां इमां
जन्मकर्मफलप्रदाम्
what utterances they speak of
bestowing the fruits of actions done through life
भोग-ऐश्वर्य-गतिं प्रति क्रियाविशेषबहुलां (talk focused on) multifold exclusive, special actions towards enjoyment and acquiring fame
पुष्पितां वाचं प्रवदन्ति (what) evolved, blossomed, verbose talk (they) speak
(सा) भोग-ऐश्वर्य-प्रसक्तानां (that talk) of those engrossed in enjoyment and fame
तया अपहृतचेतसाम् of those with distracted mind and intellect
व्यवसायात्मिका बुद्धिः समाधौ न विधीयते such focused intellect does not become recommended practice विधी (or) does not become appropriate for समाधि i.e. for balanced meditative purpose.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters -

यामिमां पुष्पितां वाचं । वर्णाः ८
प्रवदन्त्यविपश्चितः । वर्णाः ८
वेदवादरताः पार्थ । वर्णाः ८
नान्यदस्तीति वादिनः  ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पण्य: ।  

६-१ In these three श्लोक-s श्रीकृष्णभगवान speaks of another type of human intellect बुद्धि: which also is focused, but is not appropriate for balanced meditative purposes.

६-२ By bringing out the distinction between two types of focused intellects व्यवसायात्मिका बुद्धि: it seems श्रीकृष्णभगवान has preempted likely query from अर्जुन about the other type of intellect, which also would be a focused intellect.

६-३ Interpreting meaning of these श्लोक-s has proved very challenging due to the complexity of the sentence and also due to many compound words, which are phrases in their own merit and meaning. It becomes interesting to see how other authors have interpreted this. I think, I shall compile that comparative study in a परिशिष्टम्, in an Appendix.

६-४ श्लोक-s such as these in this second chapter seem to lay foundation for much more detailed discussions / clarifications in further chapters.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Written by slabhyankar अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः

February 27, 2012 at 1:01 pm

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 41) – Post # 51

leave a comment »

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 41) – Post # 51
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोक:) एकपञ्चाशत्तमः (५) सोपानः ।

हरिः ॐ !

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्  ।।२-४१।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

व्यवसायात्मिका बुद्धि: एका इह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा: हि अनन्ता: च बुद्धयः अव्यवसायिनाम् ।।२-४१।।
अत्र सन्धयः –>

  1. बुद्धिरेकेह = बुद्धि: एका इह
    1. बुद्धि: एका = बुद्धिरेका (विसर्ग-संधिः)
    2. बुद्धिरेका इह = बुद्धिरेकेह (स्वर-संधिः)
  2. बहुशाखा ह्यनन्ताश्च = बहुशाखा: हि अनन्ता: च
    1. बहुशाखा: हि = बहुशाखा हि (विसर्ग-संधिः)
    2. बहुशाखा: हि अनन्ता:= बहुशाखा ह्यनन्ता: (स्वर-संधिः)
    3. बहुशाखा ह्यनन्ता: च = बहुशाखा ह्यनन्ताश्च (विसर्ग-संधिः)
  3. बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् = बुद्धयः अव्यवसायिनाम् (विसर्ग-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः -

  1. कुरुनन्दन, इह व्यवसायात्मिका बुद्धि: एका (अस्ति)
  2. अव्यवसायिनाम् बुद्धयः हि बहुशाखा: अनन्ता: च (भवन्ति)

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses -

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम् वा संबोधनम् संबन्ध-सूचकम् अव्ययानि कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
कुरुनन्दन
इह व्यवसायात्मिका बुद्धि: एका (अस्ति) प्रधान:

हि अव्यवसायिनाम् बुद्धयः बहुशाखा: अनन्ता: च
(भवन्ति) प्रधान:

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
Exercise ३ Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

कुरुनन्दन, इह व्यवसायात्मिका बुद्धि: एका (अस्ति)

१ कुरुनन्दन – “कुरुनन्दन” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • १-१ कुरूणां नन्दनः इति कुरुनन्दनः (षष्ठी-तत्पुरुषः) ।
  • १-२ कुरूणाम् – “कुरु” इति विशेषनाम तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च ।
  • १-३ नन्दनः “नन्द्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः टुनदि समृद्धौ (= to enrich, to give joy) तस्मात् विशेषणं “नन्दन” (= cause or object of joy) अत्र पुल्लिङ्गि तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च
    • १-३-१ नन्दनम् ति इति नन्दनः (= one, who gives joy, usually son)
  • १-४ कुरुनन्दन = son born in कुरु family

२ इह (= here) इति अव्ययम् ।

३ व्यवसायात्मिका – व्यवसायात्मिक इति सामासिकं विशेषणम् अत्र स्त्रीलिङ्गि “व्यवसायात्मिका” तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च

  • ३-१ व्यवसायः आत्मा यस्य इति व्यवसायात्म ।
  • ३-२ व्यवसायात्मं करोति इति व्यवसायात्मक । विशेषणम् । स्त्रीलिङ्गि “व्यवसायात्मिका” ।
  • ३-३ व्यवसायः – “वि + अव + स + अय्” इति भ्वादि सेट् उभयपदी धातुः । अय गतौ (= ) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “व्यवसाय” (= ) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-३-१ अथवा “वि + अव + स + इ” इति अदादि (२) अनिट् परस्मैपदी धातुः । इण् गतौ (= ) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “व्यवसाय” ।
    • ३-३-२ with all the prefixes, meaning of the verb “वि + अव + स + अय्” or “वि + अव + स + इ” would be “to settle down”, “to firm up”, “to resolve”
  • ३-४ आत्मा – “आत्मन्” (= self, fundamental, essence) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-५ व्यवसायात्मिका = one, of which resolve is the essence

४ बुद्धिः – “बुध्” इति धातुः तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= intelligence) तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ४-१ “बुध्” इति भ्वादि (१) सेट् उभयपदी धातुः बुधिर् बोधने (= to get advice, to become aware)
  • ४-२ “बुध्” इति भ्वादि सेट् परस्मैपदी धातुः बुध अवगमने (= to understand, to realise, to become knowledgeable)
  • ४-३ “बुध्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः बुध अवगमने (= to understand, to realise, to become knowledgeable)

५ एका – “एक” (= cardinal number one) इति संख्यावाचकं सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

६ अस्ति - “अस्” इति अदादि (२) सेट् परस्मैपदी धातुः । अस भुवि (= to be) । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of कुरुनन्दन, इह व्यवसायात्मिका बुद्धि: एका (अस्ति) = Oh you, born in and joy of the family of कुरु, intellect which has a resolve is one, i. e. intellect which has a resolve is one, which keeps a singular focus.

अव्यवसायिनाम् बुद्धयः हि बहुशाखा: अनन्ता: च (भवन्ति)

७  अव्यवसायिनाम् – “अव्यवसायिन्” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ७-१ व्यवसायः अस्य अस्ति इति व्यवसायिन्  ।
  • ७-२ न व्यवसायी इति अव्यवसायी नञ्-तत्पुरुषः  ।
  • ७-३ व्यवसायः – as detailed at (३-३)
  • ७-४ अव्यवसायिन् = one who has no resolve or focus, one with wavering mind, an idle person with idle mind

८ बुद्धयः – “बुद्धि” (= intelligence) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
९ बहुशाखा: – “बहुशाखा” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ९-१ बहवः शाखाः यासां ताः बहुशाखाः (बहुव्रीहिः) (बुद्धयः)
  • ९-२ बहवः – “बहु” (= many, varied) इति अनिश्चित-संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ९.३ शाखाः – “शाखा” (= branch, distraction) इति  स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ९.४ बहुशाखा = one, which suffers from many distractions

१० अनन्ता: – “अनन्त” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि “अनन्ता” । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • १०-१ न अन्तः यस्य तत् (बहुव्रीहिः) ।
  • १०-२ अन्तः – “अन्त” (= end) इति पुल्लिङ्गी नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • १०-३ अनन्ताः =endless, infinite

Overall Meaning of अव्यवसायिनाम् बुद्धयः हि बहुशाखा: अनन्ता: च (भवन्ति) = Those who have no resolve or focus or those, who are idle, exhibit intellects which suffer from varied and endless distractions.

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning -

  1. कुरुनन्दन, इह व्यवसायात्मिका बुद्धि: एका (अस्ति) = Oh you, born in and joy of the family of कुरु, intellect which has a resolve is one, i. e. intellect which has a resolve is one, which keeps a singular focus.
  2. अव्यवसायिनाम् बुद्धयः हि बहुशाखा: अनन्ता: च (भवन्ति) = Those who have no resolve or focus or those, who are idle, exhibit intellects which suffer from varied and endless distractions.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters -

व्यवसायात्मिका बुद्धि-। वर्णाः ८
रेकेह कुरुनन्दन । वर्णाः ८
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च  । वर्णाः ८
बुद्धयोऽव्यवसायिनाम् ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पण्य: ।  

६-१ In the three श्लोक-s (this one and previous two) one reads analysis of human intellect बुद्धि: and of righteous conduct धर्म. It will be good to read them together.

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रुणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।।२-३९।।

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ।।२-४०।।

व्यवसायात्मिका बुद्धिरेकेह कुरुनन्दन ।
बहुशाखा ह्यनन्ताश्च बुद्धयोऽव्यवसायिनाम्  ।।२-४१।।

६-२ As in श्लोक (२-४०) in this श्लोक (२-४१) इह seems to mean “as per the philosophy of सांख्ययोग”, to which reference was made in श्लोक (२-३९).

६-३ “varied and endless distractions” of idle mind brings to mind the idiom “Idle mind, devil’s workshop” ! Idle, yet workshop ? Yes, idle mind may not exactly be an empty mind. Idle mind can very much be active; but its activism would be ‘other’-wise.

६-४ The word “अनन्ताः =endless, infinite” can also have a shade of meaning “aimless”.

६-५ It was very challenging to translate and interpret the phrases व्यवसायात्मिका बुद्धि: and अव्यवसायिनाम् बुद्धयः. The challenge began right from deriving etymologies of व्यवसायात्मिका and अव्यवसायिनाम् starting from the optional verbal roots “वि + अव + स + अय्” इति or अथवा “वि + अव + स + इ” इति धातुः ।

  • The word व्यवसाय is of common usage in most Indian languages, with the meaning “profession” or “occupation”.
  • But here, in the phrases व्यवसायात्मिका बुद्धि: and अव्यवसायिनाम् बुद्धयः it presents a philosophical aspect !

६-६ One may wonder at the appropriateness of these details and discussion of human intellect बुद्धि: in a dialogue on a battlefield. Actually there are many other गीता-s apart from श्रीमद्भगवद्गीता the one being studied here – हंसगीता, उद्धवगीता, भीष्मगीता, गुरुगीता, etc. All these discuss philosophy, as does श्रीमद्भगवद्गीता.  Most popular one is of course श्रीमद्भगवद्गीता.

६-७ Justification of the philosophical discussion is to be understood from the viewpoint that श्रीकृष्णभगवान never wanted अर्जुन to be His blind, obedient follower. So, wherever भगवान कृष्ण thought that some philosophy also should be explained, that has been detailed.

शुभमस्तु ।
-o-O-o-

Written by slabhyankar अभ्यंकरकुलोत्पन्नः श्रीपादः

February 15, 2012 at 6:41 am

Follow

Get every new post delivered to your Inbox.

Join 52 other followers