Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 9) – Post # 8

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 9) – Post # 8
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः ९) अध्ययनस्य अष्टमः (८) सोपानः ।

अन्ये च बहवः शूरा मदर्थे त्यक्तजीविताः ।
नानाशस्त्रप्रहरणाः सर्वे युद्धविशारदाः ||९||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अन्ये च बहवः शूरा: मत्-अर्थे त्यक्त-जीविताः ।
नाना-शस्त्र-प्रहरणाः सर्वे युद्ध-विशारदाः ||९||

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “अन्ये च बहवः शूरा: मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति)” इति वाक्यम् ।

  • २-१-१ अत्र अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् “(सन्ति)” । कर्तृपदम् “बहवः” । पूरकम् “शूरा: मदर्थे त्यक्तजीविताः” ।

२-२ सर्वे नानाशस्त्रप्रहरणाः युद्धविशारदाः (सन्ति) ।

  • २-२-१ अत्र अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् “(सन्ति)” । कर्तृपदम् “सर्वे” । पूरकम् “नानाशस्त्रप्रहरणाः युद्धविशारदाः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अन्ये “अन्य” (= other) इति सार्वनामिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-२ च (= and) इति अव्ययम् ।
३-३ बहवः “बहु” (= many) इति अनिश्चित-संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-४ शूराः “शूर” (= brave) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-५ मदर्थे “मदर्थ” (= my purpose) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ मम अर्थः = मदर्थः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
    • अत्र “मम”-शब्दतः समासे उपयोजनीयं उपपदम् “मत्” ।
  • ३-५-२ मम “अस्मद्” (= pronoun of first person ‘I, we’) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-३ अर्थः “अर्थ” (= purpose) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ त्यक्तजीविताः “त्यक्तजीवित” (= one, who has sacrificed one’s life) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-६-१ त्यक्तं जीवितं येन सः = त्यक्तजीवितः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-६-२ त्यक्तम् “त्यज्” १ प (= to leave, to sacrifice) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “त्यक्त” (= sacrificed) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-६-३ जीवितम् “जीव्” १ प (= to live) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् प्रायः नपुंसकलिङ्गि नाम अपि “जीवित” (= life) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ नानाशस्त्रप्रहरणाः “नानाशस्त्रप्रहरण” (= one who can strike with variety of weapons) इति  सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा  विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-७-१ नाना शस्त्राणि = नानाशस्त्र । कर्मधारयः ।
  • ३-७-२ नानाशस्त्रैः प्रहरणं यस्य सः = नानाशस्त्र-प्रहरणः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-७-३ नाना (= many, varied) इति अनिश्चित-संख्यावाचकं विशेषणार्थि अव्ययम् ।
  • ३-७-४ शस्त्राणि “शस्त्र” (= weapon) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा  विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-७-५ प्रहरणम् “प्र + हृ” १ उ (= to strike) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “प्रहरण” (= striking) । तस्य प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-८ सर्वे “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

३-९ युद्धविशारदाः “युद्धविशारद” (= skilled at war) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-९-१ युद्धे विशारदः = युद्धविशारदः । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  • ३-९-२ युद्धे “युध्” ४ आ (= to fight) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “युद्ध” (= fight, war) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-९-३ विशारदः “विशारद” (= strong, expert) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • विशारं ददाति = विशारदः । उपपद-तत्पुरुषः ।
    • विशारम् “वि + शार्” १० उ (= to be strong, to strengthen) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “विशार” (= ) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
      • Note शार् १० उ means (= to be weak, to weaken)
      • So for “वि + शार्” to mean (= to be strong, to strengthen), the prefix “वि” needs to mean “वि = विरुद्धम्”

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ अन्ये च बहवः शूरा: मदर्थे त्यक्तजीविताः (सन्ति) ।
= There are many other brave persons, who are (here, ready to) sacrifice their lives for my purpose.
  • ४-२ सर्वे नानाशस्त्रप्रहरणाः युद्धविशारदाः (सन्ति) ।
= All are capable of wielding variety of weapons and skilled in fighting a war.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

अन्ये च बहवः शूरा । वर्णाः ८
मदर्थे त्यक्तजीविताः । वर्णाः ८
नानाशस्त्रप्रहरणाः ।  वर्णाः ८
सर्वे युद्धविशारदाः । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ Although the adjective त्यक्तजीवित is a past participle, it has to be taken to mean “ready to sacrifice one’s life”.

२ The prefix वि is used with different shades of meaning. In विशारद the prefix “वि” needs to mean “वि = विरुद्धम्” In other contexts it may mean वि = विशेषम्

३ The list of noteworthy fighters on the side of PaaNDava-s was detailed by Duryodhana in three shloka-s (4, 5 and 6). Similar list on his own side was over in just one shloka (7). As if to make up for the disparity, in this shloka he adds “there are many others..”. Somehow, the list in shloka (7) seems to have missed out the mention of जयद्रथ. But due recognition seems to have been accorded to जयद्रथ by श्रीकृष्ण-भगवान himself in 11-34.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Advertisements

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 7, 8) – Post # 7

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 7, 8) – Post # 7
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकाः ७, ८) अध्ययनस्य सप्तमः (७) सोपानः ।
अस्माकं तु विशिष्टा ये तान्निबोध द्विजोत्तम |
नायका मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते ||७||
भवान् भीष्मश्च कर्णश्च कृपश्च समितिंजयः |
अश्वत्थामा विकर्णश्च सोमदत्तिस्तथैव च ||८||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अस्माकं तु विशिष्टा: ये तान् निबोध द्विजोत्तम |
नायका: मम सैन्यस्य संज्ञार्थं तान् ब्रवीमि ते ||७||
भवान् भीष्म: च कर्ण: च कृप: च समितिंजयः |
अश्वत्थामा विकर्ण: च सोमदत्ति: तथा एव च ||८||
Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ द्विजोत्तम अस्माकं तु ये विशिष्टा: मम सैन्यस्य नायका: (सन्ति) तान् ते संज्ञार्थं ब्रवीमि तान् निबोध इति वाक्यम् ।

  • २-१-१ ये अस्माकं विशिष्टा: मम सैन्यस्य नायका: (सन्ति) गौण-वाक्यांशः । अत्र अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् “(सन्ति)” । कर्तृपदम् “ये” । पूरकम् “अस्माकं विशिष्टा: मम सैन्यस्य नायकाः च” ।
  • २-१-२ तान् ते संज्ञार्थं (अहं) ब्रवीमि इति प्रधान-वाक्यांशः । क्रियापदं “ब्रवीमि” । एतत्क्रियापदं वर्तमानकाले उत्तमपुरुषीयम् । अतः अध्याहृतं कर्तृपदम् “अहम्” । कर्मपदं “तान्” ।
  • २-१-३ “तान् (त्वम्) निबोध” इति प्रधान-वाक्यांशः । क्रियापदं “निबोध” । एतत्क्रियापदं आज्ञार्थे मध्यमपुरुषीयम् । अतः अध्याहृतं कर्तृपदम् “त्वम्” । कर्मपदं “तान्” ।

२-२ के के “अस्माकं विशिष्टा: मम सैन्यस्य नायकाः च” ?

(१) भवान् (२) भीष्म: (३) कर्ण: (४) कृप: (५) समितिंजयः (६) अश्वत्थामा (७) विकर्ण: (८) सोमदत्ति:

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अस्माकम् “अस्मद्” (= pronoun of first person ‘I, we’) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च ।

३-२ तु (= but, however) इति अव्ययम् ।
३-३ विशिष्टाः “वि + शिष्” १ प., ७ प., १० उ. (= to stand out) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगान्वितं भूतकालवाचकं विशेषणम् “विशिष्ट” (= outstanding, special) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-४ ये “यत्” (= conjunctive pronoun ‘he –> who’ etc.) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-५ तान् “तत्” (= that) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-६ निबोध “नि + बुध्” १ प ४ आ (= to know) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् च ।
३-७ द्विजोत्तम इति  सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-७-१ द्वि जायते इति द्विजः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-७-२ द्विजेषु उत्तमः इति द्विजोत्तमः । सप्तमी तत्पुरुषः ।
  • ३-७-३ द्वि (= two) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र क्रियाविशेषणार्थेण (= twice) ।
  • ३-७-४ जायते “जन्” ४ आ (= to be born) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ३-७-५ द्विजेषु “द्विज” (= one, who is born twice) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी  विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-७-६ उत्तमः “उत्तम” (= excellent) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी  विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-७-७ द्विजोत्तम (= excellent among those, who are born twice)

३-८ नायका: “नायक” (= leader, commander) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

३-९ मम “अस्मद्” (= pronoun of first person ‘I, we’) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१० सैन्यस्य “सैन्य” (= army) इति नाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।

३-११ संज्ञार्थं “संज्ञार्थ” (= purpose of knowing) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च । अत्र क्रियाविशेषणात्मक: उपयोगः (= “FYI” For Your Information) ।

  • ३-११-१ संज्ञायाः अर्थः इति संज्ञार्थ: । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-११-२ संज्ञायाः “सम् + ज्ञा” २ प (= to know overall) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “संज्ञा” (= overall knowledge) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-११-३ सम्यक् ज्ञानं अनया इति संज्ञा ।
  • ३-११-४ सम्यक् = comprehensive, appropriate, overall.
  • ३-११-५ अर्थः “अर्थ” (= purpose, meaning) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-११-६ संज्ञार्थम् = for the purpose of overall knowledge, “FYI” For Your Information

३-१२ ब्रवीमि “ब्रू” २ उ (= to say, to tell) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
३-१३ ते “युष्मद्” (= pronoun of second person ‘you’) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१४ भवान् “भवत्” (= pronoun of second person ‘you’ in respectful mode) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१५ भीष्म: “भीष्म” (= BheeShma) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१५-१ भीः + म = भीष्म (= fearless) । अत्र नकारात्मकः “म”-प्रत्ययः ।
  • ३-१५-२ भीः “भी” ३ प (= to fear) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “भी” (= fear) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • Difference between भीष्म and भीम is –
    • भीष्म is अलुक् type conjugation, since the visarga inherent in भीः, i.e. feature of the declension is not dropped when म is suffixed
    • भीम is लुक् type of conjugation, since the visarga inherent in भीः feature of the declension is dropped when म is suffixed

३-१६ च (= and) इति अव्ययम् ।
३-१७ कर्ण: “कर्ण” (= name of a warrior) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१७-१ कर्ण: “कर्ण” (= ear) इति पुल्लिङ्गि नाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-१८ कृप: “कृप” (= name of another teacher of Kuru princes) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१९ समितिंजयः “समितिंजय” (= name of a warrior) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१९-१ समितिं जयति इति समितिंजय: । उपपद-तत्पुरुषः । “जयति”-इति अर्थेण “जय”-इति उपपदम् ।
  • ३-१९-२ समितिं “समिति” (= fight, war, battle) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१९-३ जयति “जि” १ प (= to win, to be victorious) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनं ।
  • ३-१९-४ समितिंजयः is also अलुक् type conjugation, since the अनुस्वार, the feature of the declension is not dropped

३-२० अश्वत्थामा “अश्वत्थामन्” (= name of son of द्रोणाचार्य) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-२१ विकर्ण: “विकर्ण” (= name of a warrior) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-२१-१ विशेषः कर्णः यस्य सः (= one, who has special ear) विकर्णः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-२१-२ विशेषः “वि + शिष्” १ प., ७ प., १० उ. (= to stand out) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “विशेष” (= outstanding, special) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-२१-३ कर्णः “कर्ण” (= ear) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-२२ सोमदत्ति: “सोमदत्ति” (= name of a warrior) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-२३ तथा (= similarly, likewise, also, and) इति अव्ययम् ।
३-२४ एव (= only) इति अव्ययम् ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ द्विजोत्तम अस्माकं तु ये विशिष्टा: मम सैन्यस्य नायका: (सन्ति) तान् ते संज्ञार्थं ब्रवीमि तान् निबोध ।
= (Sir), Excellent among persons who are born twice, I shall tell, for your information, names of those who are special on our side and who are commanders of my army. Please know them.
  • ४-२ (अस्माकं विशिष्टा: मम सैन्यस्य नायकाः सन्ति ) (They are – )
    (१) भवान् (च) (२) भीष्म: च (३) कर्ण: च (४) कृप: च (५) समितिंजयः (६) अश्वत्थामा (च) (७) विकर्ण: च तथा (८) सोमदत्ति: एव

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

अस्माकं तु विशिष्टा ये । वर्णाः ८
तान्निबोध द्विजोत्तम । वर्णाः ८
नायका मम सैन्यस्य ।  वर्णाः ८
संज्ञार्थं तान्ब्रवीमि ते । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
It is अनुष्टुभ् छन्दः in the second shloka also.
Hereafter we shall analyse the meter only when it is different than अनुष्टुभ् छन्दः ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ There are eight prominent persons mentioned in the second shloka. The adjectival mention विशिष्टा: (prominent) and मम सैन्यस्य नायका: (commanders of my army) apply to all of them.

  • The commanders were to be commanders in succession, not all of them to be commanders simultaneously.
  • The war lasted for 18 days (again the number 18 !)
    • भीष्मपितामह commanded the army for 10 days
    • द्रोणाचार्य commanded it for next 5 days
    • कर्ण for next 2 days
    • शल्य for balance 1 day, actually only half day, when भीम defeated दुर्योधन in a duel.
  • शल्य was primarily a charioteer. That may be the reason, why his name was not mentioned by दुर्योधन
  • The succession of commanders also re-endorses why दुर्योधन was referred to as राजा. War would not stop, if a commander falls. Another commander will take over. But war must stop if the राजा is captured or defeated.

२ Since all the eight persons are prominent विशिष्ट, reason for their prominence merits to be noted.

  • भवान् (= द्रोणाचार्य) He was appointed teacher for the Kuru-princes when he impressed the princes with his skills. It so happened that the princes were playing with a ball. Inadvertently their ball fell into a deep well. द्रोणाचार्य reached there in the nick of time. He asked the princes to bring a bow and an arrow. He aimed an arrow so skillfully that the ball got tossed out of the well. The princes took him to भीष्मपितामह who promptly appointed द्रोणाचार्य to train the princes in all the military skills.
  • भीष्म was the grandfather of the Kuru princes. He was there in the battle only because he had taken the vow that even if he would himself not occupy the throne, he shall always be on the side of the ruler, who occupied the throne.
  • कर्ण was obliged to दुर्योधन because it was only दुर्योधन who made him eligible to challenge अर्जुन during public demonstration of skills acquired by the princes after their tutelage by द्रोणाचार्य
    • Only a prince could challenge a prince. दुर्योधन then and there bestowed upon कर्ण the Lordship of कर्ण’s place i.e. अङ्गदेश
  • कृप is better known as कृपाचार्य because he also partook in the tutelage of the princes. Actually कृप and his sister कृपी had been abandoned by their parents and their upbringing was undertaken by the then kind-hearted king शन्तनु  Hence कृप was indebted to the throne for all his life. He is acknowledged to be one of the seven immortals. अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनुमांश्च विभीषणः । कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः ।।
  • I do not know much about समितिञ्जय, विकर्ण and सोमदत्ति
  • अश्वत्थामा was son of द्रोणाचार्य. He was given this name because of his extraordinary lustre and prowess even at his infancy. अश्वस्येवास्य यत्स्थाम नदतः प्रदिशो गतम् । अश्वत्थामैव बालोऽयं तस्मान्नाम्ना भविष्यति ।।
    • This shloka evidences how name अश्वत्थामा inherently connotes ‘unit’ of measurement of “power” – the ‘horsepower’ !
    • अश्वत्थामा is also acknowledged to be one of seven चिरंजीवी-s as noted in the shloka above.

३ कर्ण was possibly given this name because of lustrous lobes of his ears. However विकर्ण possibly earned this epithet by special skills of his listening to distant sounds. During the public demonstration of skills by princes अर्जुन demonstrated his skill of नादवेध striking a target blindfold by shooting only by sensing the direction from which a specific sound came. कर्ण equalled अर्जुन even in this very, very special skill. Possibly विकर्ण also had such special skill. That is why विशेषः कर्णः यस्य, सः विकर्णः ।

६-४ The word द्विजोत्तम merits special explanation. In सनातन धर्म 16 संस्काराः are specified to be observed, starting from naming a child नामकरण to post-death अन्त्येष्टि and श्राद्ध. An important one among the 16 is उपनयन, i.e. sending the child to the आश्रम of आचार्य for learning. A person is supposed to be reborn after the उपनयन. This संस्कार was mandatory for Brahmins. So, Brahmins in particular are called as द्विज. Is not a learned person a different personality ? One should become द्विज on undergoing learning. Even a serpent casts away its skin. And after that the serpent has a rejuvenated personality ! To become द्विज should be a goal for learning !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 4, 5, 6) – Post # 6

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 4, 5, 6) – Post # 6
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकाः ४, ५ ६) अध्ययनस्य षष्ठः (६) सोपानः ।

अत्र शूरा महेष्वासा भीमार्जुनसमा युधि |
युयुधानो विराटश्च द्रुपदश्च महारथः ||४||
धृष्टकेतुश्चेकितानः काशिराजश्च वीर्यवान् |
पुरुजित्कुन्तिभोजश्च शैब्यश्च नरपुंगवः ||५||
युधामन्युश्च विक्रान्त उत्तमौजाश्च वीर्यवान् |
सौभद्रो द्रौपदेयाश्च सर्व एव महारथाः ||६||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अत्र शूरा: महेष्वासा: भीमार्जुनसमा: युधि |
युयुधान: विराट: च द्रुपद: च महारथः ||४||
धृष्टकेतु: चेकितानः काशिराज: च वीर्यवान् |
पुरुजित् कुन्तिभोज: च शैब्य: च नरपुंगवः ||५||
युधामन्यु: च विक्रान्त: उत्तमौजा: च वीर्यवान् |
सौभद्र: द्रौपदेया: च सर्वे एव महारथाः ||६||
Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “(सन्ति)” इति अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् । कर्तृपदम् “शूराः” ।

२-२ के के शूराः ? एतत् विवरणं बहुभिः विशेषणसहितैः विशेषनामभिः अथवा बहुभिः गौण-वाक्यांशैः इति मन्तव्यम् । यथा –

(१) युयुधान: (२) विराट: च (३) महारथः द्रुपद: च (४) पुरुजित् कुन्तिभोज: च (५) नरपुंगवः शैब्य: च (६) युधामन्यु: च विक्रान्त: उत्तमौजा: च वीर्यवान् सौभद्र: (७) द्रौपदेया: च

२-३ “सर्वे महारथाः (सन्ति)” इति प्रधान-वाक्यांशः । “(सन्ति)” इति अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् । कर्तृपदम् “सर्वे” । पूरकम् “महारथाः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अत्र (= here) इति अव्ययम् ।

३-२ शूरा: “शूर” (= brave) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३ महेष्वासा: “महेष्वास” (= having large bows) इति सामासिकं नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-३-१ महान्  इष्वासः यस्य सः = महेष्वासः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-३-२ महान् “महत्” (= big, large) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-३-३ इष्वासः “इष्वास” (= bow) इति पुल्लिङ्गि नाम  । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-४ भीमार्जुनसमा: “भीमार्जुनसम” (= one, who is equal to भीम or अर्जुन) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-४-१ भीमः च अर्जुनः च = भीमार्जुनः । समाहार-द्वंद्वः ।
  • ३-४-२ भीमार्जुनस्य समः = भीमार्जुनसमः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-४-३ भीमः “भीम” (= name of second son of Kunti) इति विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • भीः (= fear) + ‘म’ (= अस्य न अस्ति = has not)  । ‘म’-इति नकारात्मकः प्रत्ययः ।
    • भीम (= one, who has no fear) इति विशेषणमपि ।
  • ३-४-४ अर्जुनः “अर्जुन” (= name of third son of Kunti) इति विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • अर्जुन (= pure, blemishless) इति विशेषणमपि ।
  • ३-४-५ समः “सम” (= equal) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-५ युधि “युध्” ४ आ (= to fight) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “युधस्” (= fight, war, battle) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ युयुधान: “युध्” ४ आ (= to fight) इति धातुः । तस्मात् इच्छार्थकं विशेषणम् “युयुधान” (= eager to fight)  प्रायः पुल्लिङ्गि विशेषनाम (= epithet of सात्यकी) । तस्य प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-७ विराट: “विराट” (= name of a King) इति  पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७-१ विराट (= large, vast) इति विशेषणमपि ।

३-८ च (= and) इति अव्ययम् ।

३-९ द्रुपद: “द्रुपद” (= King Drupada) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१० महारथः “महारथ” (= the title denoting prowess of a warrior) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१०-१ महान् रथः यस्य सः (= one, who has large chariot, or one whose chariot, i.e. carriage or disposition is imposing and famous) महारथः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-१०-२ रथः “रथ” (= chariot) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-११ धृष्टकेतु: “धृष्टकेतु” (= name of a warrior) इति सामासिकं नाम तथा पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-११-१ धृष्टः केतुः येन सः (= one who challenged the devilish planet केतु) धृष्टकेतु: । बहुव्रीहिः ।
  • ३-११-२ धृष्टः “धृष्” १ प १० उ (= to challenge) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “धृष्ट” (= challenged) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-११-३ केतुः “केतु” (= the devilish planet केतु) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-१२ चेकितानः “चेकितान” (= name of a warrior) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१३ काशिराज: “काशिराज” (= king of काशि) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१३-१ काशेः राजन् (= king of काशि) काशिराजः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१३-२ काशेः “काशि” (= name of the city, capital of kingdom of काशि) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-१३-३ राजन् (= king) इति पुल्लिङ्गि नाम । सामासिक-शब्दस्य अन्ते “-राज”-इति अकारान्तेन (at the end of a compound word, राजन् is only राज) ।

३-१४ वीर्यवान् “वीर्यवत्” (= full of bravery) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१५ पुरुजित् (= one, who conquered पुरु) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१५-१ पुरुः जितः अनेन (= one, who conquered पुरु) पुरुजित् ।
  • ३-१५-२ पुरुः “पुरु” (= name of a king) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-१५-३ जितः “जि” १ प (= to win over) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “जित” (= conquered) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-१६ कुन्तिभोज: “कुन्तिभोज” (= name of a king) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१६-१ कुन्तिः भोगः यस्य सः (= one who enjoyed kingdom of कुन्ति) कुन्तिभोजः । “भोगः यस्य सः”-इति अर्थेण “भोज”-इति प्रत्ययात्मकः प्रयोगः ।
  • ३-१६-२ कुन्तिः “कुन्ति” (= kingdom of name कुन्ति) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-१६-३ भोगः “भुज्” ७ उ (= to enjoy) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “भोग” (= enjoyment) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-१७ शैब्य: “शैब्य” (= name of a warrior) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१७-१ शिबेः वंशजः (= descendant of शिबि) शैब्यः ।
  • ३-१७-२ शिबेः “शिबि” (= name of king) ।
  • ३-१७-३ वंशजः (= descendant) वंशे जातः ।

३-१८ नरपुङ्गवः “नरपुङ्गव” (= eminent among men) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१८-१ नरेषु पुङ्गवः (= eminent among men) नरपुङ्गवः । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१८-२ नरेषु “नर” (= man) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-१८-३ पुङ्गवः “पुङ्गव” (= eminent) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-१९ युधामन्यु: “युधामन्यु” (= name of a warrior) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१९-१ युधा मन्यु: यस्य सः (= one, who becomes angry by war) युधामन्यु: । बहुव्रीहिः ।
  • ३-१९-२ युधा “युध्” ४ आ (= to fight, battle) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “युधस्” (= fight, war, battle) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१९-३ मन्यु:”मन्यु” (= angry)  इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-२० विक्रान्त: “वि + क्रम्” १, ४ (“वि”-उपसर्गेण आत्मनेपदी) (= to display valour) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “विक्रान्त” (= having valour) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-२१ उत्तमौजा: “उत्तमौजस्” (= name of a warrior) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-२१-१ उत्तमं ओजस् यस्य सः (= one, who has excellent shine or brilliance) उत्तमौजस् । बहुव्रीहिः ।
  • ३-२१-२ उत्तमम् “उत्तम” (= excellent) विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-२१-३ ओजस् (= shine, brilliance) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-२२ सौभद्र: “सौभद्र” (= epithet of अभिमन्यु) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-२२-१ सुभद्रायाः पुत्रः (= son of सुभद्रा) सौभद्रः ।
  • ३-२२-२ सुभद्रायाः “सुभद्रा” (= name of sister of बलराम and श्रीकृष्ण) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।

३-२३ द्रौपदेया: “द्रौपदेय” (= son of द्रौपदी) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-२३-१ द्रौपद्यः पुत्रः (= son of द्रौपदी) द्रौपदेयः ।
  • ३-२३-२ द्रौपद्यः “द्रौपदी” स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-२३-३ द्रुपदस्य पुत्री (= daughter of king द्रुपद) द्रौपदी ।

३-२४ सर्वे “सर्व” (= all, everyone) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।
३-२५ एव (= only) इति अव्ययम् ।
३-२६ महारथाः “महारथ” (= the title denoting prowess of a warrior) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च । अधिकं विवरणं यथा (३-१०-१)  (३-१०-२) एतयोः विवरणयोः विवृतम् । See more details already given at (३-१०-१)  and (३-१०-२)

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ अत्र युधि भीमार्जुनसमा: शूरा: महेष्वासा: (सन्ति यथा -)
= Here on the battlefield are brave persons (and those) with large bows
  • ४-२ युयुधान: (च) विराट: च = Yuyudhaana and ViraaTa
  • ४-३ महारथः द्रुपद: च = “mahaaratha” Drupada
  • ४-४ धृष्टकेतु: (च) चेकितानः (च) = DhRuShTaketu and Chekitaana
  • ४-५ वीर्यवान् काशिराज: च = valorous king of Kaashi
  • ४-६ पुरुजित् कुन्तिभोज: च = Kuntibhoja (who) conquered Puru
    • अथवा – पुरुजित् (च) or Purujit and
    • कुन्तिभोज: च = Kuntibhoja ( king of Kunti)
  • ४-७ नरपुंगवः शैब्य: च = brilliant Shaibya
  • ४-८ युधामन्यु: च विक्रान्त: उत्तमौजा: च वीर्यवान् सौभद्र: । = Saubhadra (Abhimanyu) who is anger personified in war, who is valorous, is excellently brilliant and brave
    • अथवा – युधामन्यु: च (or) Yudhaamanyu
    • विक्रान्त: (च) Vikraanta
    • उत्तमौजा: च Uttamaujas
    • वीर्यवान् सौभद्र: brave Saubhadra (Abhimanyu)
  • द्रौपदेया: च = sons of Draupadi
  • सर्वे एव महारथाः (सन्ति) = All these known as महारथ-s are (here).

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

अत्र शूरा महेष्वासा । वर्णाः ८
२-१ २-२ १-२-२-२ इति मात्राः ।
भीमार्जुनसमा युधि  । वर्णाः ८
२-२-१-१-१-२ १-(२) इति मात्राः ।
युयुधानो विराटश्च ।  वर्णाः ८
१-१-२-२ १-२-२-(२) इति मात्राः ।
द्रुपदश्च महारथः । वर्णाः ८
१-१-२-१ १-२-१-२ इति मात्राः ।
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
It is अनुष्टुभ् छन्दः in other two shloka-s also.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ There are many words which are adjectives, but may be proper nouns also. Words to be verified in this context would be नरपुंगवः, युधामन्यु:, विक्रान्त:, उत्तमौजा: and वीर्यवान्

  • Some adjectives may qualify more than one nouns or all nouns
  • To identify which adjectival word is actually a proper noun, a good knowledge of characters caricatured in Mahabharata is essential.
  • Some characters have more-than-one names also. For example
    • युयुधान and सात्यकी are names of one and the same person.
    • Similarly सौभद्र is अभिमन्यु. युधामन्यु can be adjective of सौभद्र or
      • युधामन्यु may be a different person.
    • Likewise पुरुजित् may be an adjective of कुन्तिभोज or the two may be two different persons.
  • Keeping this in mind, various अन्वया: and अनुवादा: are possible.

२ Listed in these shloka-s are names of prominent warriors in the army of पाण्डवाः. Name of धृष्टद्युम्न was already mentioned in the previous shloka, as the one who set the army into formation. There are specific  reasons in their biographies, which explain their being in the army of पाण्डवाः.

  • द्रौपदेया: were sons of Draupadi and grandsons of द्रुपद. So, as many as three generations were on the battlefield. Actually counting from भीष्मपितामह द्रौपदेया: were the fourth generation. It becomes an interesting family-tree !
    • भीष्मपितामह had taken a vow not to marry. So, after शंतनु, विचित्रवीर्य was enthroned. He did not live long.
    • Blessed by व्यास-मुनि धृतराष्ट्र पाण्डु were born of wives of विचित्रवीर्य – अम्बिका and अम्बालिका, respectively.
    • With the boon of दुर्वास-ऋषि पाण्डु’s wife कुन्ति was blessed with युधिष्ठिर, भीम and अर्जुन. With the same Mantra, माद्री second wife of पाण्डु  was blessed with नकुल and सहदेव. Thus the five पाण्डवाः
    • पाण्डवाः married द्रौपदी and द्रौपदेया: were her sons. They were five – प्रतिविन्ध्य, श्रुतकीर्ति, श्रुतसोम, शतानीक, and श्रुतसेन.
  • द्रुपद being father of द्रौपदी and father-in-law of पाण्डवाः was of course there on the side of पाण्डवाः also for his enmity with द्रोणाचार्य
  • काशिराज had been offended long years back by भीष्मपितामह when he had carried away by force his daughters अम्बा अम्बिका and अम्बालिका to be married to विचित्रवीर्य
    • Of these अम्बा was reborn as daughter of द्रुपद, but had become man शिखण्डी by exchanging sex with a यक्ष
    • भीष्मपितामह had vowed that he would not fight with anybody who was female sometime in life. Both भीष्मपितामह and श्रीकृष्ण were त्रिकालदर्शी (one who could envision across all three time zones – Past, Present and Future). Both knew that शिखण्डी was a girl at birth. अर्जुन used शिखण्डी as the shield to fell भीष्मपितामह

३ Mention of कुन्तिभोज is also interesting. कुन्ति Mother of पाण्डवाः was the princess of कुन्ति May be, कुन्तिभोज was her father and grand-father of पाण्डवाः In the army of पाण्डवाः there also was सौभद्र (अभिमन्यु). Again three generations ?

Mention of शैब्य: in the list of warriors here takes one to the story of the king शिबि. The story as can be learnt from Apte’s dictionary is – “…शिबि Name of a king, who is said to have saved Agni who sought refuge with शिबि flying disguised as a dove. Indra was chasing Agni in the form of a hawk. शिबि boldly told Indra that as a king he was duty-bound to save who sought his refuge. शिबि offered his own flesh of weight equal to that of the dove…”

  • Water is always eager to drowse the fire. Indra is the deity commanding the rains (water). In the story mention of Indra pursuing Agni could as well be symbolic.
  • Hoe beautifully the story brings out the duty of a king to protect a refugee !

६-५ The names of धृष्टकेतु and चेकितान may also have some fame, worthy of their specific mention by दुर्योधन ।

६-६ The word महारथ also merits some detailing. A महारथ is defined as एको दशसहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् । शस्त्र-शास्त्र-प्रवीणश्च विज्ञेयः स महारथः ।। One who can alone fight against 10,000 archers and who is well-versed with the sciences (and techniques of) various arms and weapons is known as महारथ.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (verse 1-3) – Post # 5

Learning together Sanskrit and GeetA (verse 1-3) – Post # 5
संस्कृतभाषायाः श्रीमद्भगवद्गीतायाः (१-३) श्लोकस्य च अध्ययनस्य पञ्चमः (५) सोपानः ।

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां आचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण तव शिष्येण धीमता ।।१-३।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

पश्य एतां पाण्डु-पुत्राणां आचार्य महतीं चमूम् ।
व्यूढां द्रुपद-पुत्रेण तव शिष्येण धीमता ।।१-३।।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “(त्वं) चमूं पश्य” इति प्रधान-वाक्यांशः । क्रियापदम् “पश्य” । अध्याहृतं कर्तृपदं “त्वम्” । कर्मपदं “चमूम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ पश्य “दृश्” १ प (= to see)इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

३-२ एताम् “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३ पाण्डुपुत्राणाम् “पाण्डुपुत्र” (= son of PaaNDu) इति सामासिकं नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-३-१ पाण्डोः पुत्रः = पाण्डुपुत्रः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-३-२ पाण्डोः “पाण्डु” (= King PaaNDu) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-३-३ पाण्डु (= white) इति विशेषणम् अपि ।
  • ३-३-४ पुत्रः “पुत्र” (= son) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-४ आचार्य “आ + चर्” १ प (= to conduct oneself) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “आचार्य” (= teacher) । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-५ महतीम् “महत्” (= large, big, vast) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि “महती” । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ चमूम् “चमू” (= army) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-७ व्यूढाम्  “वि + ऊह् ” १ प (= to set army in formation) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “व्यूढ” । अत्र स्त्रीलिङ्गि “व्यूढा” (= set in formation) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-७ द्रुपदपुत्रेण “द्रुपदपुत्र” (= son of Drupada, धृष्टद्युम्न) इति सामासिकं नाम प्रायः विशेषनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-७-१ द्रुपदस्य पुत्रः = द्रुपदपुत्रः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-७-२  द्रुपदस्य “द्रुपद” (= King Drupada) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।

३-८ तव “युष्मद्” (= pronoun of second person, you) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
३-९ शिष्येण “शिष्” १, ७, प १० उ (= to let remain, to vest) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थि विशेषणम् (= he, who can be vested with) प्रायः पुल्लिङ्गि नाम “शिष्य” (= disciple) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१० धीमता “धीमत्” (= intelligent) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१०-१ धीमत् = धी + मत् । “मत्”-इति प्रत्ययः “अस्य अस्ति” इति अर्थेण । धीमत् = धीः अस्य अस्ति ।
  • ३-१०-२ धीः “धी” (= intellect, knowledge) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • आचार्य, तव धीमता शिष्येण द्रुपद-पुत्रेण व्यूढां पाण्डुपुत्राणाम् एताम् महतीं चमूम् पश्य ।
  • Teacher ! See this vast army of sons of PaaNDu, arranged in formation by your intelligent disciple and son of King Drpada.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां । वर्णाः ८
२-२-२ २-१-२-२-२ इति मात्राः ।
आचार्य महतीं चमूम्  । वर्णाः ८
२-२-१ १-१-२ १-२ इति मात्राः ।
व्यूढां द्रुपदपुत्रेण । वर्णाः ८
२-२ १-१-१-२-२-(२) इति मात्राः ।
तव शिष्येण धीमता । वर्णाः ८
१-१ २-२-१ २-१-२ इति मात्राः ।

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ In this utterance Duryodhana is addressing आचार्य. It is convention in Sanskrit to address elders honourable and respectable persons by using the respectful pronoun भवान् . For this pronoun, one uses the verb also in प्रथमपुरुष. But here the verb is पश्य which is of मध्यमपुरुष that too आज्ञार्थे i.e. in commanding mood. The verb being पश्य, the implicit subject has to be त्वम्, not भवान् ! May be, this great departure from convention has to be explained as liberty permissible to a poet !

२ There is the mention in this shloka about the army of PaaNDava-s having been set into formation by द्रुपदपुत्रः i.e. by धृष्टद्युम्न, who was also tutored by DroNaachaarya. This mention is rather confusing to me. As far as my knowledge goes,

  • द्रुपद and DroNa were students of DroNa’s father, Muni Bhaaradwaaja. They became good friends. द्रुपद was a prince. He made a promise that on ascending the throne in due course, he would offer any help which DroNa may ever need.
  • After Muni Bhaaradwaaja passed away, DroNa was heaped in poverty. Out of self-respect he did not want to get द्रुपद’s help. But one day his son ashwatthaamaa was crying for milk.His wife KRupee put some floor in water and offered it to ashwatthaama as milk. This made DroNa to keep aside his ego and to go to द्रुपद’s court to seek help. But द्रुपद acted that he did not remember any promise and insulted DroNa for trying to build up false proximity to himself, the King.
  • Later on DroNa was appointed as Aachaarya in Hastinapur to train the princes, Kaurava-s and PaaNDava-s. At the end of their training, as GurudakShiNaa he asked the pupils to fight a war against द्रुपद, arrest him and bring द्रुपद to him. That task was fulfilled only by Arjuna.
  • Obviously, bitter enmity prevailed between द्रुपद and DroNa for all those years until the tutelage of Kaurava princes was completed. This being so, I am wondering, how it happened that द्रुपद’s son धृष्टद्युम्न got training from DroNa !

३ Can one sense that Duryodhana wantonly referred to धृष्टद्युम्न as द्रुपद’s son, may be, to rekindle the vengeance, which DroNa harboured against द्रुपद ?

Can one also sense a sarcasm in Duryodhana’s eulogy of धृष्टद्युम्न as “your intelligent disciple”, as if to suggest “see, how ungrateful धृष्टद्युम्न is ! He is playing an important role in the enemy camp, arranging the army in formation. Is this the way a disciple repays his debt to his Guru ?”

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (verse 1-2) – Post # 4

Learning together Sanskrit and GeetA (verse 1-2) – Post # 4
संस्कृतभाषायाः श्रीमद्भगवद्गीतायाः (१-२) श्लोकस्य च अध्ययनस्य चतुर्थः (४) सोपानः ।

संजय उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ।।१-२।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

संजय: उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधन: तदा ।
आचार्यम् उपसंगम्य राजा वचनम् अब्रवीत् ।।१-२।।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ क्रियापदम् “उवाच” । “संजयः उवाच” इति प्रधान-वाक्यांशः । कर्तृपदं “संजयः” ।

२-२ धातुसाधितं “दृष्ट्वा” । “पाण्डवानीकं व्यूढं दृष्ट्वा” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः । कर्तृपदं “दुर्योधनः” । कर्मपदं “पाण्डवानीकम्” ।
२-३ धातुसाधितं “उपसंगम्य” । “आचार्यम् उपसंगम्य” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः । कर्तृपदं “दुर्योधनः” । कर्मपदं “आचार्यम्” ।
२-४ क्रियापदं “अब्रवीत्” । “दुर्योधनः वचनम् अब्रवीत्” इति प्रधान-वाक्यांशः । कर्तृपदं “दुर्योधनः” । कर्मपदं “वचनम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ संजय “सम् + जि” १ प (= to win comprehensively) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि विशेषनाम “संजय” (= he who wins comprehensively, name of the charioteer of धृतराष्ट्र) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-२ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak, to tell) इति धातुः । तस्य परोक्ष-भूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-३ दृष्ट्वा “दृश्” १ प (= to see) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकम् अव्ययम् । दृष्ट्वा (= on seeing)
३-४ तु (= however) इति अव्ययम् ।
३-५ पाण्डवानीकम् “पाण्डवानीक” (= army of पाण्डवा:) इति सामासिकं नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ पाण्डवानां अनीकम् = पाण्डवानीकम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-२ पाण्डवानाम् “पाण्डव” (= son of Pandu) इति विशेषणं प्रायः पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च ।
    • ३-५-२-१ पाण्डोः एषः इति पाण्डवः ।
    • ३-५-२-२ पाण्डोः “पाण्डु” (= name of King of Hastinapur before धृतराष्ट्र) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-५-२-३ पाण्डु (= white) इति विशेषणम् अपि ।
  • ३-५-३ अनीकम् “अनीक” (= army) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा / द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-६ व्यूढम्  “वि + ऊह् ” १ प (= to arrange formation of army) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “व्यूढ” (= set in formation) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा/द्वितीया (अत्र द्वितीया) विभक्तिः एकवचनं च ।
३-७ दुर्योधनः “दुर्योधन” (= eldest son of धृतराष्ट्र, one who is hard to fight against) इति सामासिकं नाम प्रायः विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-७-१ दुष्करः योधने = दुर्योधनः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-७-२ दुष्करः “दुष्कर” (= hard, dificult) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-७-३ योधने “युध्” ४ आ (= to fight) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “योधन” (= fighting) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च ।

३-८ तदा (= then) इति अव्ययम् ।
३-९ आचार्यम् “आ + चर्” १ प (= to conduct oneself) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “आचार्य” (= teacher) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१० उपसंगम्य “उप + सम् + गम्” १ प (= to go to politely) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययम् उपसंगम्य (= on going politely to)
३-११ राजा “राजन्” (= king) इति  पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१२ वचनम् “वच्” २ प (= to say, to tell, to speak) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “वचन” (= saying) । तस्य प्रथमा/द्वितीया (अत्र द्वितीया) विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१३ अब्रवीत् “ब्रू” २ उ (= to say) इति धातुः । तस्य अनद्यतन-भूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

संजयः उवाच, “पाण्डवानीकं तु व्यूढं दृष्ट्वा तदा राजा दुर्योधन: आचार्यम् उपसंगम्य अब्रवीत् वचनम् –
Sanjya said, “Seeing that the army of PANDava-s was already arranged in a formation, King Duryodhana went over to Acharya and said this –

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं । वर्णाः ८
२-२ १ २-१-२-२-२ इति मात्राः ।
व्यूढं दुर्योधनस्तदा । वर्णाः ८
२-२ २-२-१-२-१-२ इति मात्राः ।
आचार्यमुपसंगम्य । वर्णाः ८
२-२-१-१-१-२-२-२ इति मात्राः ।
राजा वचनमब्रवीत् । वर्णाः ८
२-२ १-१-१-२-१-२ इति मात्राः ।

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

-१ The word आचार्य implies द्रोणाचार्य.

-१-१ The word आचार्य is interesting. By general connotation its meaning is “the teacher”. However, since it is derived from “आ + चर्” धातुः” आचार्य is a teacher who exemplifies what he teaches, by his own conduct and skills. From this “आ + चर्” १ प (= ) इति धातुः” we also have the noun आचरणम् (= conduct).

Although there are any number of commentaries on Geetaa it has been my urge to dwell on each and every word from its basics. Most of the commentaries are by accomplished saints and seers, who would probably assume that people would know the words already. But, I tend to ask myself, “Do I really know all these words as clearly ?” Admittedly, the answer is often negative. But then “when shall I learn them well ?” Only by such study. That is the basic idea of this study. Some misconception seems to be developing that I am “teaching”. This is of course a misconception. I am a student, eager to share my studies. This sharing is also enriching my learning by comments from scholars, which I am also sharing, often by supplements.

-२ The word उपसंगम्य especially the prefix उप implies “politely”. One would go over to the आचार्य always politely only.

-३ The mention राजा दुर्योधन: also merits deliberation. Actually the ruling king राजा was धृतराष्ट्र How is it then that here दुर्योधन has been referred to as राजा ? Thinking of this I came to note that in 1-16 युधिष्ठिर has also been referred to as राजा. This brings forth possibly a convention on the battle-field. Battling armies have to know when to stop fighting. The side whose राजा is either captured by the enemy or is killed becomes the defeated side. That should be the end of the hostilities and the battle should be called off. There is no point in keeping the battle on and unwarranted loss of human life to go on.

So, on that battlefield the राजा-s of the two sides were दुर्योधन and युधिष्ठिर respectively.

But the “rules of the game” seem to be changing. First of all, the wars are not limited to a specific battlefield.

In the recent Iraq war, for a long time after the combat-fighting had ceased, Saddam Hussein had yet not been traced. So the status of the राजा of the vanquished side was itself unclear. Finally he was traced out of a bunker.

Can this convention of राजा on the battle-field be some logical justification to the fact of allied armies pursuing to trace Saddam Hussein for a long time after the combat-fighting had ceased ?

Even in Mahabharata war, Duryodhana went hiding at the bottom of a lake. He had such boon to stay alive under water. Spies of Bheema gave that out to Bheema. The PaNDava-s went there, challenged him to fight a one-to-one duel with Bheema. It would have been unbecoming of दुर्योधन not to take that challenge. The war ended only after दुर्योधन was morbidly injured and दुर्योधन accepted his defeat.

-४ As noted at (२-४) “दुर्योधनः वचनम् अब्रवीत्” seems to be a “main clause” complete in itself. However at (स्वाध्यायः ४) I thought it better to do the paraphrasing as “दुर्योधन: अब्रवीत् वचनम् -” “Duryodhana said this -”

  • Actually the next 9 shloka-s detail what दुर्योधन: said to द्रोणाचार्य.
  • I was wondering whether a narration so long as one extending over 9 shloka-s should have been more clearly identified by saying “दुर्योधनः उवाच -” There are much shorter utterances which have been clearly identified all across Geetaa, mentioning “संजय उवाच”, “अर्जुन उवाच” and “श्रीभगवान् उवाच”.
  • In a way, “दुर्योधनः वचनम् अब्रवीत्” is identical to “दुर्योधनः उवाच -” But does it get noticed ?
  • Seemingly there is a duplication of action in the words “वचनम् अब्रवीत्” And though “दुर्योधनः वचनम् अब्रवीत्” seems to be a “main clause” complete in itself, it does not yet answer or clarify किं वचनम् अब्रवीत् ? The detailed clarification and answer is in the next 9 shloka-s. So, everything in those 9 shloka-s is that clarification and answer, making all that as sub-clause(s) detailing or qualifying वचनम् in the main clause at (२-४) !

However to keep the study simple, it would be good to study the next verse(s) separately from this shloka.

शुभमस्तु ।
-o-O-o-

Learning Sanskrit and GeetA together – Post # 3

Learning Sanskrit and GeetA together (Chapter 1 Verse 1) – Post # 3

श्रीमद्भगवद्गीतायाः (प्रथमोऽध्यायः श्लोकः (१-१)) संस्कृतभाषायाः च अध्ययनस्य तृतीयः (३) सोपानः

धृतराष्ट्र उवाच ।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवाश्चैव किमकुर्वत संजय ।।१-१।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

धृतराष्ट्र: उवाच ।
धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता: युयुत्सवः ।
मामकाः पाण्डवा: च एव किं अकुर्वत संजय ।।१-१।।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.
स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?
२-१ क्रियापदम् “उवाच” । “धृतराष्ट्रः उवाच” इति प्रधान-वाक्यांशः । कर्तृपदं “धृतराष्ट्रः” ।
२-२ क्रियापदं “अकुर्वत” । “मामकाः पाण्डवाः च किं अकुर्वत” इति प्रश्नार्थकः गौण-वाक्यांशः । कर्तृपदं “मामकाः पाण्डवाः च” । कर्मपदं “किम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
३-१ धृतराष्ट्रः “धृतराष्ट्र” (= Name of king of Hastinapura, father of 100 Kaurava princes) इति विशेषनाम सामासिकः शब्दः अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१-१ धृतं राष्ट्रं येन सः (= he who reigned the kingdom) = धृतराष्ट्रः । बहुव्रीहिः । अथवा –
  • ३-१-२ धृतः राष्ट्रेण (= he, who was accepted (as King) by the nation)= धृतराष्ट्रः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-१-३ धृतम् “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to be maintained o preserved) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= maintained or preserved) । अत्र नपुम्सकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-१-४ राष्ट्रम् “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-१-५ धृतः “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to hold, to bear, to carry, to resolve upon) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= borne, resolved upon) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-१-६ राष्ट्रेण “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-२ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak) इति धातुः । तस्य परोक्ष-भूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-३ धर्मक्षेत्रे “धर्मक्षेत्र” इति सामासिकं नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-३-१ धर्मस्य क्षेत्रम् (= field on the side of eldest PANDava, field where righteousness prevails) = धर्मक्षेत्रम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-३-२ धर्मस्य “धर्म” (= righteousness, name of eldest PANDava) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३-३ क्षेत्रम् “क्षेत्र” (= field, area, side of a field) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-४ कुरुक्षेत्रे “कुरुक्षेत्र” इति सामासिकं नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-४-१ कुरूणां क्षेत्रम् (= field of Kuru-s) = कुरुक्षेत्रम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-४-२ कुरूणाम् “कुरु” (= nme of the first person of the ancestry of “Kuru”-s, descendant of the ancestry of Kuru) इति विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च ।

३-५ समवेता: “सम् + अव + इ” २ प (= to descend together) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “समवेत” (= he, who has descended along with others) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।
३-६ युयुत्सवः “युध्” ४ आ (= to fight, to battle) इति धातुः । तस्मात् इच्छा-भावि विशेषणं “युयुत्सु” (= one, who wishes to fight) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।
३-७ मामकाः “अस्मद्” (= pronoun of the first person, i.e. I, we) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी-विभकत्यां एकवचनं “मम” (= my, mine) । तस्मात् स्नेहात्मकं विशेषणं “मामक” (= my darling) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।
३-८ पाण्डवा: “पाण्डव” (= proper name of son of PaNDu) इति विशेषणं प्रायः पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • ३-८-१ पाण्डोः एषः इति पाण्डवः = He, who is (son) of PaNDu is PaaNDava.
  • ३-८-२ पाण्डोः “पाण्डु” (= PaNDu, name of King of HastinApur) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-८-३ पाण्डु (= white) इति विशेषणम् अपि । Maybe, he was given such name because of his fair white looks.

३-९ च (= and) इति अव्ययम् ।
३-१० एव (= also, what all) इति अव्ययम् ।
३-११ किम् (= what) इति सार्वनामिकं तथा प्रश्नार्थकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१२ अकुर्वत “कृ” ८ उ (= to do) इति धातुः । तस्य अनद्यतन-भूते प्रथमपुरुषे बहुवचनं च ।
३-१३ संजय “सम् + जि” १ प (= to win comprehensively) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि विशेषनाम “संजय” (= name of charioteer of King DhRutarAShTra) । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

Exercise 4 Arrange the passage in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।
धृतराष्ट्र: उवाच, “संजय, धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे समवेता: युयुत्सवः मामकाः पाण्डवा: च एव किं अकुर्वत ?”
DhRutarAShTra said to (asked) Sanjaya, “Hey Sanjaya, what (all) did (they) do, my darlings and also PANDava-s, who were desirous of fighting (it out and hence) who descended at the (battle-)field, which belongs to Kuru-s and is known to be the battle-field, where righteousness prevails ?

or

DhRutarAShTra said to (asked) Sanjaya, “Hey Sanjaya, what (all) did (they) do, my darlings and also PANDava-s, who were desirous of fighting (it out and hence) who descended at their (respective sides of) (battle-)field, assigned to Dharma (i.e. YudhiShThira) and to Kuru-s ?

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ५ टिप्पणयः ।
५-१ There is a historical background to almost every word of this passage ! To start with धृतराष्ट्र
He was son of Ambika, born by the grace of Maharshi VyAsa. But he was blind since birth. So, his younger brother PaNDu was enthroned to be the king. As passage of time would have it, PaNDu was cursed by a couple of dieing deers, who were killed by PaNDu in one of his hunting expeditions. Due to the curse, PaNDu retired to the forests, leaving the kingdom to the care of धृतराष्ट्र.  This story prompts the word धृतराष्ट्र  to be deciphered as धृतं राष्ट्रं येन सः (= he who reigned the kingdom, maintained and preserved the sovereignty by taking care of the needs of the subjects)

For the optional deciphering of धृतराष्ट्र: = धृतः राष्ट्रेण  lends credence to the concept that the subjects should also accept and regard a king as a king. Non-acceptance can lead to turmoils and revolts. The deciphering implies respect of opinion of the subjects, which is some inkling of principles of democracy. Even a king should rather be commanding respect. Most important function of the ruler seems to have been his being the supreme authority in judicial matters, to punish the guilty. To do so with clear conscience, a king should be impartial. Unfortunately धृतराष्ट्र was not impartial, especially in matters involving his sons and sons of PaaNDu. He always harboured a bias – mine and not mine मामकाः पाण्डवाः च which is evident in this shloka itself ! He allowed his son Duryodhan to carry on with his will and whims. That was really one of the reasons for the battle to be fought.

५-२ In (३-३-२) two different meanings of the word धर्म (= righteousness, name of eldest PANDava) are given. That lends two different meanings of the word धर्मक्षेत्र also (= field on the side of eldest PANDava, field where righteousness prevails). But it seems to be almost a tradition or convention in all commentories on Geetaa to interpret धर्मक्षेत्र by the second meaning as “the field where righteousness prevails”. This has lent credence also to a phrase यतो धर्मः ततो जयः meaning “Victory is where righteousness is”.

But simply as a student, I think it is good to note both the options of deciphering the word and note the corresponding meanings. The other meaning is not just academic. Basically this shloka is an utterance of धृतराष्ट्र. Partiality towards his sons was natural to him and it is also evidenced by his mention मामकाः पाण्डवाः च Such being his nature is there the need to ascribe to the word धर्मक्षेत्र used by him an exalted meaning as “the field where righteousness prevails” ?

From another practical point of view battle is always fought between two sides. Their armies will descend on two sides of the battle-field. In his utterance has not धृतराष्ट्र identified the two sides – धर्मक्षेत्र and कुरुक्षेत्र ?

५-३ That should lead us to the next word कुरुक्षेत्र. Truly speaking PaaNDava-s were as much Kuru-s as Kaurava-s. In 2-41 Lord Krishna addresses Arjuna as कुरुनन्दन

So, कुरुक्षेत्र is the battle-field belonging to the Kuru dynasty and assigned as the place to settle contentious issues, especially for settling issues where battle becomes unavoidable. By such meaning of कुरुक्षेत्र, धर्मक्षेत्र with its exalted meaning as “the field where righteousness prevails” becomes adjective of कुरुक्षेत्र.

However, considering inherent partiality in धृतराष्ट्र’s mind, is it not possible that by using the words धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे he did have in mind two sides of the battlefield ?

Rather, by these words धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे did he sort of warn Sanjaya that he would like to be told of what all happened on both sides ? A king should want to know that. Possibly he had read Sanjaya’s mind that he had become biased towards PaNDava-s ?

५-४ When giving the meaning of मामकाः it is noted that “मामक” (= my darling). The suffix  ‘क’ lends that meaning of ‘darling’. For example बालः –> बालकः Use of the suffix ‘क’ when refering to his sons also brings forth the partiality in धृतराष्ट्र’s mind ! Or is this subtlety a speciality of poetry of Maharshi Vyasa ?

५-५ Even the word अकुर्वत has a context of history ! It is known that Sanjaya was bestowed with a special sight दिव्य-दृष्टिः ! By that, he could notice from where-so-ever what all was going on in the battle-field.

In 1972-73, TV had just made its beginning in India. One day a friend of mine made a remark, “now that TV has arrived, I am getting convinced that the Mahabharata war did actually take place !” I asked him, “What have TV and Mahabharata war got to do with each other ?” He explained, “It seems as bestowing दिव्य-दृष्टिः to Sanjaya, what Vyasa-muni seems to have done is to set up a TV, with the audio signal blocked, to avoid the din on the battle-field. As things would have it, धृतराष्ट्र was blind, Gandhari had opted to wear a blind-fold on her eyes ! So, it was only Sanjaya, who could see the live transmission on the TV.”

I interrupted to ask, “But there has to be a transmission from the battle-field ?” My friend had thought about that also and had a ready answer to that also. He said, “Yes, there was the transmission, being beamed by the antenna ! The flag on Arjuna’s chariot was the antenna ! And see, how fittingly the symbol on the flag was – the portrait of वायुपुत्र हनुमान Was not that the surest place to place the antenna ?”

I was carried away by that for quite some time. But when studying this word अकुर्वत I realized that Sanjaya was not in the palace all the time, giving live commentary of happenings on the battle-field. He was right there in the midst of the battle-field for ten out of 18 days of the war, until BheeShma-pitaamaha fell ! Sanjaya was sent to the palace to report that sad event to the king personally. So, at least ten days of war was already over, when Sanjaya came to the palace. That is why the verb अकुर्वत is in past tense in this shloka, when धृतराष्ट्र asked Sanjaya to tell what all happened.

Having been right there on the battle-field for at least ten days, what Sanjaya was bestowed with as दिव्य-दृष्टिः was possibly a video-recorder !

But the person to do the video-recording also had to be the right person. Sanjaya was an expert charioteer, the king’s personal charioteer. King धृतराष्ट्र was himself not going to go anywhere during the war. So, Sanjaya had no specific work. He was the most available person ! An expert charioteer has to have the skills of maneuvering through all the thick and thin of action on a battle-field. A person to do comprehensive video-recording also needed to have exactly that skill. So Vyasa-muni’s choice of Sanjaya for the दिव्य-दृष्टिः was also a well-thought out choice, right ?

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning Sanskrit and GeetA together – Post # 2

Learning Sanskrit and GeetA together – Post # 2
श्रीमद्भगवद्गीतायाः संस्कृतभाषायाः च अध्ययनस्य द्वितीयः (२) सोपानः


अथ प्रथमो ध्यायः ।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अथ प्रथमः अध्यायः ।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ अत्र क्रियापदम् “अथ”-शब्दे समाविष्टमस्ति । अथ = शुभम् आरभ्यते । अतः वाक्यम् “अथ प्रथमः अध्याय:” = “शुभम् आरभ्यते प्रथमः अध्यायः” । अत्र कर्तृपदं “अध्यायः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अथ (= Here begins auspiciously) इति अव्ययम् “शुभम् आरभ्यते” इति अर्थेण

३-२ शुभम् “शुभ” (= auspicious) इति विशेषणम् । अत्र क्रियाविशेषणम् (= auspiciously, all well) अतः अव्ययरूपि ।

३-३ आरभ्यते “आ + रभ्” १ आ (= to begin) इति धातुः । तस्य कर्मणि-प्रयोगे वर्तमानकाले प्रथम-पुरुषे एकवचनम् ।

३-४ प्रथमः “प्रथम” (= first) इति अनुक्रमवाचकं संख्याविशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ अध्यायः “अधि + इ” १, २ प (= to firmly go to, to acquire, to study) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “अध्याय” (= what has to be made to firmly go in, chapter, section, portion of study) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

अथ प्रथमः अध्याय: = शुभम् आरभ्यते प्रथमः अध्यायः = Here is begun auspiciously the first chapter.

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ५ टिप्पणयः ।

५-१ As noted in chapter 1 अथ is as auspicious as ॐ as endorsed in the सुभाषितम्

ॐ-कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा ।
कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ।।

  • However, अथ has verb implicit in it and hence serves the purpose of a verb.
  • Unlike ॐ which is also meditated upon as a मंत्र, अथ is not chanted independently as a मंत्र. It is often part of a phrase or makes an opening sentence auspiciously complete.
  • Whichever composition starts with अथ its ending is denoted by इति । This is similar to the coding in computer-programming. In C-language for example, a routine starts with ‘{‘ and is closed by ‘}’.

५-२ I wonder whether the etymology of the word अध्याय: can somehow be related to

  • धि ६ प (= to hold, to have, to possess) ५ प (= to please, to delight, to satisfy) इति धातुः । or to
  • धीः (= intellect) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । or to
  • ध्यै १ प (= to think of, to ponder over, to meditate upon, to deliberate) इति धातुः ।

These etymologies, if possible, will add charming dimensions to the meaning of the word अध्याय: ।

५-३ Even with the derivation अधि + इ given at (३-५) what is detailed in every अध्याय in श्रीमद्भगवद्गीता is what should be made to go firmly into one’s mind and intellect. Rather, if another etymology would also be possible and permit – considering अ as a prefix of negation of ध्याय (= what should be deliberated), अध्याय should mean something which should become imbibed into one’s nature and should not require any effort or deliberation. Every advice in श्रीमद्भगवद्गीता merits to be imbibed into one’s nature.

५-४ May be, ऋषि वेदव्यास had all such shades of meaning in mind when naming each chapter as अध्याय !

शुभमस्तु ।
-o-O-o-

Learning Sanskrit and GeetA together – Post # 1

Learning Sanskrit and GeetA together – Post # 1
श्रीमद्भगवद्गीतायाः संस्कृतभाषायाः च अध्ययनस्य प्रथमः (१) सोपानः ।

ॐ श्रीपरमात्मने नमः ।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

ॐ श्री-परम-आत्मने नमः ।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ ॐ – This is a single letter, a sound to be pronounced as a sacred invocation. More about this in notes below. Because it is an invocation by itself, it is not part of any sentence.

२-२ क्रियापदम् “अस्तु” । “श्रीपरमात्मने (मम) नमः (अस्तु)” एवम् वाक्यम् । अत्र (अस्तु) क्रियापदम् अध्याहृतमस्ति । कर्तृपदम् “नमः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
३-१ श्री-परम-आत्मने “श्रीपरमात्मन्” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१-१ परमः आत्मा = परमात्मा । कर्मधारयः ।
  • ३-१-२ श्रीयुतः परमात्मा = श्रीपरमात्मा । मध्यमपदलोपी समासः ।३-१-३ श्रिया युतः = श्रीयुतः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-१-४ श्रिया “श्री” (= grandeur, splendour) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१-५ युतः “युज्” ७ उ (= to join, to combine) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “युत” (= combined with, having) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१-६ परमः “परम” (= ultimate, one, which has no equal) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • – “म” इति नकारात्मकः प्रत्ययः । (अस्मात्) परः न = परमः ।
    – परः “पर” (= another) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१-७ आत्मा “आत्मन्” (= soul, essence) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ मम “अस्मद्” (= I, we, i.e. pronouns of first person) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३ नमः “नम्” १ प (= to bow) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “नम” (= bowing, obeisance) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-४ अस्तु “अस्” २ प (= to be) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into Englishस्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

४-१ श्री-परम-आत्मने (मम) नमः (अस्तु) । = May my obeisance be to the only, ultimate, fundamental, splendorous principle (soul, essence) !

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.

टिप्पणयः ।

५-१ ॐ श्रीपरमात्मने नमः This quotation is the opening prayer or obeisance. It is a good concept to open any composition with a prayer. That inculcates a sense of modesty, not only for the composer, but also for the reader.

In this quotation, ॐ is  not part of the sentence. It is a stand-alone entity. Hence it merits to be discussed all by itself.

It is held in high respects, because its mere utterance spreads an aura, a great  positive charge in the environment.

In Apte’s dictionary, it is explained as “The sacred syllable, uttered as a holy exclamation at the beginning and end of a reading of the Vedas or previous to commencement of a prayer or sacred work.”

५-२ ॐ is the sacred syllable as endorsed by this सुभाषितम् –

ॐकारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा |
कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ||
Meaning is – ॐ and अथ were the two (sounds or syllables) which emerged from the throat of Brahma (first and foremost, when Brahma embarked upon creating the cosmos). Hence both are sacred.

५-२ ॐ is called as एकाक्षर-ब्रह्म See श्रीमद्भगवद्गीता –

ॐ इत्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन् मामनुस्मरन् ।
यः प्रयाति त्यजन् देहं स याति परमां गतिम् ।।८-१३।।

We shall of course study this in due course.

५-३ It is also called as प्रणव See in श्रीमद्भगवद्गीता –

प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु (७-८)

We shall study this also in due course.

५-४ People have written wholesome articles explaining this sacred syllable ॐ.

ॐ is also deciphered as a conjugation of three syllables

  • ‘ ‘a’ as in human,
  • ‘u’ as in full and
  • ‘म्’ ‘m’ as in hum.
  • So, = अ + उ + म्  Om = a + u + m

This has been detailed beautifully by Saint Dnyaneshwar. He opens his commentary on Geetaa Dnyaaneshwaree by invoking Om “ॐ नमोजी आद्या” He sees Omkaara pervading the meditating pose of Lord Ganesha, which he describes as  – अकार चरणयुगुल । उकार उदर विशाल । मकार महामण्डल । मस्तकाकार ।।

One can see the Omkaara as the meditating pose of Lord ganesh, if one looks at Om turned 90 degrees to the left i.e. anti-clockwise. By this part of अ can be seen as two laps, part of उ as the prominent belly and the trunk portion of ॐ as the circular head or face.

५-५ Most tasks are undertaken by invoking some deity or the other. Here, श्रीमद्भगवद्गीता starts with ॐ श्रीपरमात्मने नमः i.e. by paying respects, obeisances to the only, ultimate, fundamental, splendorous principle (soul or essence) !

५-६ The letter श्री is also considered a sacred letter and is often seen written separately. But in invocations such as this and as explained at (३-१-२) it is a component of a compound word. So, it needs to be written together with other components of the compound word. श्रीयुत् is an adjective qualifying the noun Atmaa It is derived from the feminine noun Shreeh by appending the suffix Yut

५-७ परमः  is an adjective meaning supreme, ultimate. परमः is also used to denote the superlative degree of the adjective पर. Here it is the adjective qualifying the noun आत्मा. परमात्मा connotes supreme, ultimate soul.

५-८ आत्मा means soul. Characteristics of soul, that it is indelible, cannot be wetted, cannot be burnt, cannot be cut are all detailed in second Adhyaaya.

आत्मा is elemental soul and परमात्मा is supreme, ultimate soul. Any supreme entity merits to be deified.

५-९ Once when I was sitting with a German friend in an open ground, a few rain-drops came down. I suspected that soon it may become at least a drizzle, if not a shower.  So, I just muttered, “Now, it seems that the rain God also does not want us to linger.” My German friend said, “Hey! You said ‘rain God’? Would you call the Sun also as God?” I said, “Yes, sun is the supreme source of energy. Being supreme it is a deity. It is God”. Then he asked, “How about the wind, the earth, nature at large?” I said, “Every element of nature is God. Deifying any entity is respecting its supremacy. Look at the ravaging caused by the hurricanes in US and what unsurmountable energy becomes manifest when hurricanes ravage vast tracts of land and life. Supremacy does not come only by being too huge. Even an ant, if it bites into the ear of an elephant, the ant is exercising a supremacy over the elephant!

Deifying every element of supremacy is imbibing the spirit of mutual respect. So, we have 330 million Gods! The basic thought has been ‘to each his own’. It does not matter what element of supremacy you respect and by what name and form you recognize it. What is important is being respectful. Quality of being respectful itself needs to be cultivated. Cultivating this quality comes from training of the mind, doing meditation, being devout.”

Meditation is facilitated by having a mantra to chant. Even ‘ॐ’ by itself is a monosyllabic mantra. This word ‘Mantra’ also merits discussion. We shall come to it at 09-16.

At the southern tip of India, near Kanyakumari, off the seashore, there is a small island dedicated to the memory of Swamy Vivekanand, hence called as ‘Vivekanand Shilaa’. It is said that Swamy Vivekanand did meditation there, before he embarked upon his famous journey to America to represent Hinduism at the World Parliament of Religions held in 1893 in Chicago. “He went, he spoke, he conquered!!!” At Vivekanand Shilaa, there is a meditation hall. There at the hall, all light is put off and on the wall in front, a figure of Om glows with a pleasant azure blue halo. It becomes such a rich experience of Omkaar-Dhyaana, meditating on the monosyllabic mantra ‘ॐ’ !!!

५-१० It is a rule of Sanskrit grammar that the word नमः should be used with dative case चतुर्थी विभक्तिः of the deity or concept to whom obeisance is being paid.

शुभमस्तु ।-o-O-o-