Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses ’21 to 23) – Post # 17

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses ’21 to 23) – Post # 17
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकाः ‘२१ तः २३) अध्ययनस्य सप्तदश: (१७) सोपानः ।
अर्जुन उवाच –
सेनयोरुभयोर्मध्ये रथं स्थापय मेऽच्युत ।।२१।।
यावदेतान्निरीक्षेऽहं योद्धुकामानवस्थितान् ।
कैर्मया सह योद्धव्यमस्मिन् रणसमुद्यमे ।।२२।।
योत्स्यमानानवेक्षेऽहं य एतेऽत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धेर्युद्धे प्रियचिकीर्षवः ।।२३।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अर्जुन: उवाच –
सेनयो: उभयो: मध्ये रथं स्थापय मे अच्युत ।।२१।।
यावत् एतान् निरीक्षे अहं योद्धुकामान् अवस्थितान् ।
कै: मया सह योद्धव्यम् अस्मिन् रण-समुद्यमे ।।२२।।
योत्स्यमानान् अवेक्षे अहं ये एते अत्र समागताः ।
धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धे: युद्धे प्रिय-चिकीर्षवः ।।२३।।

Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

  • के अत्र वाक्यांशाः ?
  • कानि संबन्ध-सूचकानि ?
  • कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
  • कानि अत्र कर्तृपदानि ?
  • कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ अर्जुनः उवाच
  • २-१-२ अच्युत, उभयो: सेनयो: मध्ये मे रथं (तावत्) स्थापय
  • २-१-३ यावत् अहं एतान् अत्र अवस्थितान् योद्धुकामान् निरीक्षे
  • २-१-४ ये एते धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धे: युद्धे प्रिय-चिकीर्षवः समागताः
  • २-१-५ (यावत्) अहं (तान्) योत्स्यमानान् अवेक्षे (च)
  • २-१-६ कै: सह मया अस्मिन् रण-समुद्यमे योद्धव्यम्

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “अर्जुनः उवाच”  इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ क्रियापदम् “उवाच” ।
  • २-२-१-२ कर्तृपदम् “अर्जुनः” ।

२--२ “अच्युत, उभयो: सेनयो: मध्ये मे रथं (तावत्) स्थापय” इति कर्मपदवाचकः गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-२-१ क्रियापदम् “स्थापय” ।
  • २-२-२-२ अध्याहृतं कर्तृपदम् “(त्वम्)” ।
  • २-२-२-३ कर्मपदं “रथम्” ।

२-२-३ “यावत् अहं एतान् अत्र अवस्थितान् योद्धुकामान् निरीक्षे” इति क्रियाविशेषणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-३-१ संबन्धसूचकं क्रियाविशेषणात्मकं  अव्ययम् “यावत्” ।
  • २-२-३-२ क्रियापदं “निरीक्षे”
  • २-२-३-३ कर्तृपदम् “अहम्” ।
  • २-२-३-४ कर्मपदं “एतान्” ।

२-२-४ ये एते धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धे: युद्धे प्रिय-चिकीर्षवः समागताः ।

  • २-२-४-१ विशेषणात्मकं धातुसाधितं “समागताः” ।
  • २-२-४-२ संबन्धसूचक-पदं “ये” ।
  • २-२-४-३ संबन्धितं विशेष्य-पदं (२-२-३)-वाक्यांशे “एतान्”

२-२-५ “(यावत्) अहं (तान्) योत्स्यमानान् अवेक्षे (च)” इति क्रियाविशेषणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-५-१ अध्याहृतं संबन्धसूचकं क्रियाविशेषणात्मकं  अव्ययम् “(यावत्)” ।
  • २-२-५-२ क्रियापदं “अवेक्षे” ।
  • २-२-५-३ कर्तृपदं “अहम्”
  • २-२-५-४ कर्मपदं “(तान्) योत्स्यमानान्” ।

२-२-६ “कै: सह मया अस्मिन् रण-समुद्यमे योद्धव्यम्” इति विशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-६-१ संबन्धसूचकं सर्वनाम “कैः सह” ।
  • २-२-६-२ विशेषणात्मकं कर्मणि-प्रयोगान्वितं धातुसाधितं “योद्धव्यम्” ।
  • २-२-६-३ कर्तृपदं “मया” ।
  • २-२-६-४ संबन्धितं विशेष्य-पदं (२-२-५)-वाक्यांशे “(तान्) योत्स्यमानान्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अर्जुनः “अर्जुन” (= name of third पाण्डव) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ उवाच “वच्” (= to say, to speak) इति धातुः । तस्य परोक्ष-भूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

३-३ सेनयो: “सेना” (= army) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् च ।

३-४ उभयो: “उभय” (= both, two together, couple) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि “उभया” । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् च ।

३-५ मध्ये (= in the middle) इति अव्ययम् ।

३-६ रथम् “रथ” (= chariot) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ स्थापय “स्था” (= to stand) इति धातुः । तस्य प्रयोजकस्य आज्ञार्थे मध्यम-पुरुषे एकवचनम् ।

३-८ मे “अस्मद्” (= pronoun of first person, “I, we”) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-९ अच्युत (= not unsettled, steadfast)  इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-९-१ न च्युतः अच्युतः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-९-२ च्युतः “च्यु” १ आ (= to fall down) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “च्युत” (= unsettled, fallen down) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१० यावत् (= until, for as long as) इति संबन्धसूचकं अव्ययम् ।
३-११ एतान् “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१२ निरीक्षे “निर् + ईक्ष्” १ आ (= to watch, to observe) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
३-१३ अहम् “अस्मद्” (= pronoun of first person, “I, we”) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१४ योद्धुकामान् “योद्धुकाम” (= one, who is desiring to fight) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-१४-१ योद्धुम् कामः यस्य सः योद्धुकाम: । बहुव्रीहिः ।
  • ३-१४-२ Since much of योद्धुम् is retained in the formation of this compound word, it is very close to being a अलुक् समास ।

३-१५ अवस्थितान् “अव + स्था” (= to set into order) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “अवस्थित” (= set into order) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् ।
३-१६ कै: “किम्” (= what, which, who) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१७ मया “अस्मद्” (= pronoun of first person, “I, we”) इति सर्वनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१८ सह (= with) इति अव्ययम् ।
३-१९ योद्धव्यम् “युध्” ४ प (= to fight, to battle) इति धातुः । तस्मात् “तव्य”-प्रत्ययान्तं विध्यर्थि विशेषणम् “योद्धव्य” (= ) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२० अस्मिन् “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२१ रण-समुद्यमे “रण-समुद्यम” (= task of war undertaken together) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२१-१ रणस्य समुद्यमः रण-समुद्यमः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-२१-२ रणस्य “रण” (= war) इति नपुंसकलिङ्गि अथवा पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२१-३ समुद्यमः “सम् + उत् + यम्” १ प (= to undertake task together) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “समुद्यम” (= task undertaken together) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२२ योत्स्यमानान् “योत्स्यमान” (= worthy of fight) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-२२-१ योद्धुं योग्यता योत्स्यता = worthiness of fighting against
  • ३-२२-२ योत्स्यतायाः मानः यस्य सः योत्स्यमानः । बहुव्रीहिः । (= one who has worthiness of fighting against)
  • ३-२२-३ योद्धुम् “युध्” ४ प (= to fight, to battle) इति धातुः । तस्मात् “तुम्”-प्रत्ययान्तं अव्ययम् “योद्धुम्” (= for fighting) ।
  • ३-२२-४ Mr. G. Gangadharan Nair and Meera Hari comment that योत्स्यमान is future participle of verb “युध्” Hence योत्स्यमानाः = ये योत्स्यन्ते ते Those who will fight

३-२३ अवेक्षे “अव + ईक्ष्” १ आ (= to discern) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
३-२४ ये “यत्” (= who, which) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२५ एते “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२६ अत्र (= here) इति अव्ययम् ।
३-२७ समागताः “सम् + आ + गम्” १ प (= to gather, to assemble) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “समागत” (= gathered, assembled) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२८ धार्तराष्ट्रस्य “धार्तराष्ट्र” (= son of धृतराष्ट्र) इति तद्धितं* विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२८-१ *धृतराष्ट्रस्य अयम् इति धार्तराष्ट्रः ।
  • ३-२८-२ धृतराष्ट्रस्य “धृतराष्ट्र” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-२८-२-१ धृतं राष्ट्रं येन सः (= he who reigned the kingdom) = धृतराष्ट्रः । बहुव्रीहिः । अथवा –
    • ३-२८-२-२ धृतः राष्ट्रेण (= he, who was accepted (as King) by the nation)= धृतराष्ट्रः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
    • ३-२८-२-३ धृतम् “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to be maintained o preserved) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= maintained or preserved) । अत्र नपुम्सकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-२८-२-४ राष्ट्रम् “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-२८-२-५ धृतः “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to hold, to bear, to carry, to resolve upon) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= borne, resolved upon) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-२८-२-६ राष्ट्रेण “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-२९ दुर्बुद्धे: “दुर्बुद्धि” (= one with vicious mind) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-२९-१ दुः + बुद्धिः = दुर्बुद्धिः । दुः = दुष्ट (दुष्टा) । दुष्टा बुद्धिः यस्य सः दुर्बुद्धिः । उपपद-बहुव्रीहिः ।
  • ३-२९-२ दुष्टा “दुष्” ४ प (= to fault, to malign) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “दुष्ट” । अत्र स्त्रीलिङ्गि “दुष्टा” (= faulted, maligned) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२९-३ बुद्धिः “बुध्” १ प ४ आ (= to know) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= knowledge, intellect) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-३० युद्धे “युध्” ४ प (= to fight, to battle) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “युद्ध” (= ) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३१ प्रिय-चिकीर्षवः “प्रिय-चिकीर्षु” (= one, who is desirous of deriving pleasure) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-३१-१ प्रियस्य चिकीर्षु प्रिय-चिकीर्षु । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-३१-२ प्रियस्य “प्री” ९ उ (= to please) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थि विशेषणम् “प्रिय” । अत्र नपुंसकलिङ्गि नाम (= likeable, what gives pleasure) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३१-३ चिकीर्षु “कृष्” १ प (= to draw, to derive) इति धातुः । तस्मात् इच्छार्थि विशेषणम् “चिकीर्षु” (= desirous of deriving) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३१-४ Meera Hari comments that कर्तुं इच्छु: चिकीर्षु: Hence, प्रियचिकीर्षव: meaning ” they who are eager to carry out the wishes”

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ अर्जुनः उवाच = Arjuna said
  • ४-२ अच्युत, उभयो: सेनयो: मध्ये मे रथं (तावत्) स्थापय = Oh, you the steadfast one, please place my chariot in the middle of the two armies for so long as
  • ४-३ यावत् अहं एतान् अत्र अवस्थितान् योद्धुकामान् निरीक्षे = I shall see these warriors here
  • ४-४ ये एते धार्तराष्ट्रस्य दुर्बुद्धे: युद्धे प्रिय-चिकीर्षवः समागताः = who have assembled desirous of deriving pleasure, in this battle of the vicious-minded son of धृतराष्ट्र
  • ४-५ (यावत्) अहं (तान्) योत्स्यमानान् अवेक्षे (च) = (and for so long as) I shall discern who are appropriate for me to be fighting against
  • ४-६ कै: सह मया अस्मिन् रण-समुद्यमे योद्धव्यम् = with whom I should fight in this battle

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

सेनयोरुभयोर्मध्ये । वर्णाः ८
रथं स्थापय मेऽच्युत । वर्णाः ८
यावदेतान्निरीक्षेऽहं ।  वर्णाः ८
योद्धुकामानवस्थितान् । वर्णाः ८
कैर्मया सह योद्धव्यम् । वर्णाः ८
अस्मिन् रणसमुद्यमे । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ The अन्वय here is interesting. There are as many six clauses here. many composed by use of धातुसाधितानि – one “तव्य”-प्रत्ययान्त and a couple of them with भूतकालवाचकं विशेषणम्

६-२ Use of prefixes निर् and अव with the verb ईक्ष् bring forth how the verb ईक्ष् implies in its meaning not just seeing, but making also a mental note.

६-३ The derivation of the words योत्स्यमानान् and प्रिय-चिकीर्षवः seem to be very complex. I hope, I have detailed them right.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Advertisements

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 20+) – Post # 16

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 20+) – Post # 16
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः  २०+) अध्ययनस्य षोडश: (१६) सोपानः ।
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ||२०||
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनु: उद्यम्य पाण्डवः ||२०||
हृषीकेशं तदा वाक्यं इदं आह महीपते ।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “(पाण्डवः) धार्तराष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा”  इति क्रियाविशेषणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-१-१ भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं  धातुसाधितम् “दृष्ट्वा” ।
  • २-१-२ अध्याहृतं कर्तृपदम् “(पाण्डवः)” ।
  • २-१-३ कर्मपदं “धार्तराष्ट्रान्” ।

२-२ “शस्त्रसंपाते प्रवृत्ते” इति “सति-सप्तमी”-प्रयोगात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-१ भूतकालवाचकं विशेषणात्मकं  धातुसाधितम् “प्रवृत्ते” ।
  • २-२-२ कर्तृपदम् “शस्त्रसंपाते” ।
  • २-२-३ “यदा शस्त्रसंपातः प्रवृत्तः तदा” इत्यर्थः ।

२-३ “(पाण्डवः) धनु: उद्यम्य” इति क्रियाविशेषणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-३-१ भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं  धातुसाधितम् “उद्यम्य” ।
  • २-३-२ अध्याहृतं कर्तृपदम् “(पाण्डवः)” ।
  • २-३-३ कर्मपदं “धनुः” ।

२-४ “पाण्डवः हृषीकेशं वाक्यम् आह” प्रधान-वाक्यम् ।

  • २-४-१ क्रियापदं “आह” ।
  • २-४-२ कर्तृपदं “पाण्डवः” ।
  • २-४-३ पुरुषवाचकं कर्मपदं “हृषीकेशं” ।
  • २-४-४ अन्यं कर्मपदं “वाक्यम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अथ (= So, and then) इति अव्ययम् ।

३-२ व्यवस्थितान् “वि + अव + स्था ” (= to settle down into order, to disturb) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “व्यवस्थित” (= set into order, disturbed) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-३ दृष्ट्वा “दृश्” १ प (= to see) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं त्वान्तं क्रियाविशेषणम् “दृष्ट्वा” (= on seeing) ।

३-४ धार्तराष्ट्रान् “धार्तराष्ट्र” (= son of धृतराष्ट्र) इति तद्धितं* विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-४-१ *धृतराष्ट्रस्य अयम् इति धार्तराष्ट्रः ।
  • ३-४-२ धृतराष्ट्रस्य “धृतराष्ट्र” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-४-२-१ धृतं राष्ट्रं येन सः (= he who reigned the kingdom) = धृतराष्ट्रः । बहुव्रीहिः । अथवा –
    • ३-४-२-२ धृतः राष्ट्रेण (= he, who was accepted (as King) by the nation)= धृतराष्ट्रः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
    • ३-४-२-३ धृतम् “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to be maintained o preserved) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= maintained or preserved) । अत्र नपुम्सकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-४-२-४ राष्ट्रम् “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-४-२-५ धृतः “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to hold, to bear, to carry, to resolve upon) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= borne, resolved upon) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-४-२-६ राष्ट्रेण “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-५ कपिध्वजः “कपिध्वज” (= one having monkey on his flag) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ कपिः ध्वजे यस्य सः कपिध्वजः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-५-२ कपिः “कपि” (= monkey, epithet of Hanuman) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-३ ध्वजे “ध्वज” (= flag) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ प्रवृत्ते “प्र + वृत्” १ आ (= to motivate, commence) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “प्रवृत्त” (= motivated, commenced) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ शस्त्रसंपाते “शस्त्रसंपात” (= clash of arms) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-७-१ शस्त्राणां संपातः शस्त्रसंपातः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-७-२ शस्त्राणाम् “शस्” १ प (= to cut) इति धातुः । तस्मात् उपकरण-वाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “शस्त्र” (= weapon, arm) । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-७-३ संपातः “सम् + पत्” १ प (= to clash) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “संपात” (= clash) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-८ धनुः “धनु” (= bow) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-९ उद्यम्य “उत् + यम्” १ प (= to pick up)  इति धातुः  । तस्मात् भूतकालवाचकं ल्यबन्तं क्रियाविशेषणात्मकं अव्ययम् “उद्यम्य” (= on picking up) ।

३-१० पाण्डवः “पाण्डव” (= son of Pandu) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१०-१ पाण्डोः अयम् (= one who is of पाण्डु) इति पाण्डवः ।

३-११ हृषीकेशम् “हृषीकेश” (= an epithet of Krishna) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम विशेषनाम अपि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-११-१ हृषीकाणां ईशः = हृषीकेशः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-११-२ हृषीकाणाम् “हृषीक” (= body-organ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-११-३ ईशः “ईश्” २ आ (= to command) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “ईश” (= one, who commands) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-११-४ I wonder whether हृषीकेश also has a derivation from हृषी = pleasing and केश = hair. Hence हृषीकेश = one, who has pleasing hair

३-१२ तदा (= then) इति अव्ययम् ।
३-१३ वाक्यम् “वाक्य” (= sentence, utterance) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१४ इदम् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१५ आह “अह्” (= to say) इति अनियमितः धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-१६ महीपते “महीपति” (= surface of earth) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि वा नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१६-१ मह्याः पतिः महीपतिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१६-२ मह्याः “मही” (= earth) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१६-३ पतिः “पति” (= husband, Lord) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ महीपते अथ धार्तराष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा शस्त्रसंपाते प्रवृत्ते धनु: उद्यम्य पाण्डवः हृषीकेशं इदम् वाक्यम् आह ।
= Oh, Lord of the earth ! And then, on seeing sons of DhRutaraaShtra thoroughly disturbed, with clashes of arms having commenced, PaaNDava (i.e. Arjuna), who had the monkey (i.e. Hanuman) on his flag,  picked up his bow and said this sentence to HruSheekesha (KriShNa).

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा । वर्णाः ८
धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । वर्णाः ८
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते ।  वर्णाः ८
धनुरुद्यम्य पाण्डवः । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ The अन्वय here is interesting. There are three गौण-वाक्यांशाः all composed by use of धातुसाधितानि – one त्वान्त, one ल्यबन्त and one “सति-सप्तमी”-प्रयोगात्मक:

६-२ This comment was prompted by my own misreading of the word महीपते as महीतले So, I have to delete this comment. Thanks of course to Shri. H. N. Bhat for pointing the grave mistake !

६-३ The word “व्यवस्थितान्” however appeals to be interesting, because it can have two meanings (= set into order, disturbed), which are opposite of each other. This is out of meanings deriving from the prefixes वि and अव

  • ६-३-१ The prefix वि can lend interpretations as either विशेष or विरुद्ध
  • ६-३-२ Also with the prefix अव, the verb स्था can lend अवस्था which can mean “state, which has settled down” (hence, “set order”) or “lower state” (hence “disturbed state”)
  • ६ -३-३ Most commentators have however adopted the meaning व्यवस्थित = set into order.
शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 19) – Post # 15

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 19) – Post # 15
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः  १९) अध्ययनस्य पञ्चदश: (१५) सोपानः ।
स घोषो धार्तराष्ट्राणाम् हृदयानि व्यदारयत् ।
नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन् ||१९||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

स: घोष: धार्तराष्ट्राणाम् हृदयानि व्यदारयत् ।
नभ: च पृथिवीं च एव तुमुलः व्यनुनादयन् ||१९||

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “नभ: च पृथिवीं च एव व्यनुनादयन्”  इति विशेषणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-१-१ वर्तमानकालवाचकं विशेषणात्मकं  च धातुसाधितम् “व्यनुनादयन्” ।
  • २-१-२ विशेष्यपदम् “घोष:” ।
  • २-१-३ कर्मपदं “नभ: च पृथिवीं च” ।

२-२ “स: तुमुलः घोष: धार्तराष्ट्राणाम् हृदयानि व्यदारयत्” इति प्रधान-वाक्यम् ।

  • २-२-१ क्रियापदम् “व्यदारयत्” ।
  • २-२-२ कर्तृपदम् “घोषः” ।
  • २-२-३ कर्मपदम् “हृदयानि” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ सः “तत्” (= that) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ घोषः “घोष” (= loud sound) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-३ धार्तराष्ट्राणाम् “धार्तराष्ट्र” (= son of धृतराष्ट्र) इति तद्धितं* विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-३-१ *धृतराष्ट्रस्य अयम् इति धार्तराष्ट्रः ।
  • ३-३-२ धृतराष्ट्रस्य “धृतराष्ट्र” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-३-२-१ धृतं राष्ट्रं येन सः (= he who reigned the kingdom) = धृतराष्ट्रः । बहुव्रीहिः । अथवा –
    • ३-३-२-२ धृतः राष्ट्रेण (= he, who was accepted (as King) by the nation)= धृतराष्ट्रः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
    • ३-३-२-३ धृतम् “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to be maintained o preserved) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= maintained or preserved) । अत्र नपुम्सकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-३-२-४ राष्ट्रम् “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-३-२-५ धृतः “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to hold, to bear, to carry, to resolve upon) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= borne, resolved upon) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-३-२-६ राष्ट्रेण “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-४ हृदयानि “हृदय” (= heart, chest) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-५ व्यदारयत् “वि + दार्” १० प (?) (= to tear) इति धातुः । तस्य अनद्यतनभूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

  • ३-५-१ A verb as वि + दार् is not to be found either in the on-line Monier-Williams’ dictionary http://www.ibiblio.org/sripedia/ebooks/mw/0500/mw__0508.html or in Apte’s dictionary with me.
  • ३-५-२ The verb here वि + दार् seems to be derived with causative meaning from the noun दर = gap, tear. In Sanskrit दशम-गणः seems to have a natural flavour for giving causative meaning.
  • ३-५-३ Sanskrit Poets seem to be taking quite some liberty in coining such verbs in दशम-गण e.g. “एरण्डोऽपि द्रुमायते” “वृष्टिभि: आर्द्रयन्ति” “बुद्-बुदायते” “शफरी फर्फरायते” “श्वानवत् गुर्गुरायते mostly derived from nouns such as दर, द्रुम or from an adjective such as आर्द्र or from just the sounds, like बुद् or फर् or गुर् One would not find such verbs in the dictionaries, much less the sounds as बुद् or फर् or गुर्

३-६ नभः “नभस्” (= sky) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ च (= and) इति अव्ययम् ।

३-८ पृथिवीम् “पृथिवी” (= earth) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-९ एव (= also*) इति अव्ययम् ।

३-१० तुमुलः “तुमुल” (= tumultuous) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-११ व्यनुनादयन् “वि + अनु + नद्” १ प (= to resound) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “व्यनुनादयन्” (= resounding, reverberating) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ नभ: च पृथिवीं च एव व्यनुनादयन् स: तुमुलः घोष: धार्तराष्ट्राणाम् हृदयानि व्यदारयत् ।
= That sound, which rent all the sky and even the earth reverberating, caused the hearts of sons of DhRutaraaShTra to be torn

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

स घोषो धार्तराष्ट्राणाम् । वर्णाः ८
हृदयानि व्यदारयत् । वर्णाः ८
नभश्च पृथिवीं चैव ।  वर्णाः ८
तुमुलो व्यनुनादयन् । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ The अन्वय of this shloka is interesting. Entire second line is adjectival, qualifying the noun घोषः in the first line. Since in a syntax, adjective has to precede the noun, it comes to mind whether the lines could have exchanged their order.

६-२ The common style of reciting a shloka in अनुष्टुभ् छन्दः would be to say it by four quarters. So, one would begin, saying “स घोषो धार्तराष्ट्राणाम्” That gives room for a misconception whether the घोष: was धार्तराष्ट्राणाम्. Actually the word धार्तराष्ट्राणाम् is adjectival to the word हृदयानि in the next quarter !

६-३ Also the word “तुमुलः” by its analysis as विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च । is considered in the अन्वय: above as adjectival to घोषः

  • ६-३-१ It could as well be तुमुलम् without faulting the meter. Then it would become adverbial to the धातुसाधितं “व्यनुनादयन्” । कथं व्यनुनादयन् ? तुमुलम् व्यनुनादयन् । Then, for doing अन्वय it does not become necessary to shift it nearer to घोषः in the first line.
  • ६-३-२ For most adjectives विशेषणानि their द्वितीया विभक्तिः makes them usable as adverbs i.e. as क्रियाविशेषणानि
  • ६ -३-३ In the case of many scriptures, especially those, which got passed down from generation to generation over thousands of years, it is natural that difference in wordings पाठभेदाः would creep in.
  • ६-३-४ If somebody with come forth saying, version known to him reads तुमुलम् व्यनुनादयन्, that also should be acceptable.

६-४ In नभश्च पृथिवीं चैव for the word एव (=also) seems to be more appropriate here than its most common meaning as एव = only.

६-५ It is interesting that the word व्यनुनादयन् has the causative sense in it. As such, nothing makes a noise by itself. Noise is caused to be emitted or noise is caused to happen in a thing, by externally imposed vibrations. Noise is caused to happen in strings of guitar only by striking on them. Lighter be a thing, it is easier to make noise to happen in it. So, it was no wonder that noise engulfed all the air, all the sky at the battlefield. But the घोषः was so tumultuous that the whole earth seemed to be so shaken, that the whole earth also started making noise ! That is how एव (= also) seems to be very forceful, poetic and intelligent use of the word एव !

६-६ When discussing with my wife, especially in the context of the phrase above, “noise is caused to happen in a thing, by externally imposed vibrations”, it transpired that in the realms of philosophy, they speak of अनाहत नाद (= unstruck sound), which is said to be highly rich and very elevating spiritual experience !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 17, 18) – Post # 14

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 17, 18) – Post # 14
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकाः  १७, १८) अध्ययनस्य चतुर्दश: (१४) सोपानः ।
काश्यश्च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्नो विराटश्च सात्यकिश्चापराजितः ||१७||
द्रुपदो द्रौपदेयाश्च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्रश्च महाबाहुः शङ्खान्दध्मुः पृथक्पृथक् ।।१८।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

काश्य: च परमेष्वासः शिखण्डी च महारथः ।
धृष्टद्युम्न: विराट: च सात्यकि: च अपराजितः ||१७||
द्रुपद: द्रौपदेया: च सर्वशः पृथिवीपते ।
सौभद्र: च महाबाहुः शङ्खान् दध्मुः पृथक् पृथक् ।।१८।।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “पृथिवीपते, परमेष्वासः काश्य: च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्न: विराट: च अपराजितः सात्यकि: च द्रुपद: द्रौपदेया: च महाबाहुः सौभद्र: च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः”  इति प्रधान-वाक्यम् ।

  • २-१-१ क्रियापदम् “दध्मुः” ।
  • २-१-२ कर्तृपदम् “परमेष्वासः काश्य: च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्न: विराट: च अपराजितः सात्यकि: च द्रुपद: द्रौपदेया: च महाबाहुः सौभद्र: च” ।
  • २-१-३ कर्मपदं “शङ्खान्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ काश्य: “काश्य” (= of काशी) इति तद्धितं * विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१-१ काश्याः अयम् इति काश्यः ।
  • ३-१-२ काश्याः “काशी” (= the pace or kingdom of काशी) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ च (= and) इति अव्ययम् ।

३-३ परमेष्वासः “परमेष्वास” (= one, who wields an unparalleled bow) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-३-१ परमः इष्वासः यस्य सः परमेष्वासः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-३-२ परमः “परम” (= unparalleled) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३-३ इष्वासः “इष्वास” (= bow) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-४ शिखण्डी “शिखण्डिन्” (= having tuft of hair, son of Drupada*) इति तद्धितं * विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च । *See notes for more information

  • ३-४-१ शिखण्ड + इन् = शिखण्डिन् । इन् = अस्य अस्ति ।
  • ३-४-२ शिखण्ड: “शिखण्ड” (= tuft of hair) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ महारथः “महारथ” (= one, who has a big chariot, one who has earned the distinction of being called as महारथ) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ महान् रथः यस्य सः महारथः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-५-२ महान् “महत्” (= large, big) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-३ रथः “रथ” (= chariot) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-४ As earlier detailed in Post # 4, A महारथ is defined as एको दशसहस्राणि योधयेद्यस्तु धन्विनाम् । शस्त्र-शास्त्र-प्रवीणश्च विज्ञेयः स महारथः ।। One who can alone fight against 10,000 archers and who is well-versed with the sciences (and techniques of) various arms and weapons is known as महारथ. Thus, “महारथ” = the title denoting prowess of a warrior.

३-६ धृष्टद्युम्न: “धृष्टद्युम्न” (= son of Drupada*) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च । *See notes for more information

  • ३-६-१ धृष्टम् द्युम्नम् येन सः धृष्टद्युम्न: । बहुव्रीहिः ।
  • ३-६-२ धृष्टम् “धृष्” १ प १० उ (= to challenge) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “धृष्ट” (= challenged) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-६-३ द्युम्नम् “द्युम्न” (= ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-६-४ धृष्टद्युम्नः = One, whose brilliance challenged brightness itself !

३-७ विराट: “विराट” (= name of king of Matayas) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-८ सात्यकि: “सात्यकि” (= name of charioteer of Krishna, was also an invincible warrior himself) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-९ अपराजितः “अपराजित” (= undefeated) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-९-१ न पराजितः इति अपराजितः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-९-२ पराजितः “परा + जि” १ प (= to defeat) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “पराजित” (= defeated) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१० द्रुपद: “द्रुपद” (= name of king of पाञ्चाल, father of धृष्टद्युम्न, द्रौपदी and शिखण्डी) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-११ द्रौपदेया: “द्रौपदेय” (= son of द्रौपदी) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-११-१ द्रौपद्याः अयम् इति द्रौपदेयः । In patriarchal society sons are known by their father’s name. e.g. पाण्डोः अयम् (= one who is of पाण्डु) इति पाण्डवः । But, since द्रौपदी had five husbands, her sons are together mentioned here as द्रौपदेया:

३-१२ सर्वशः “सर्व + शः” (= all as such) इति तद्धितं अव्ययम् ।

  • ३-१२-१ सर्वशः = सर्व + शः ।
  • ३-१२-२ सर्व (= all) इति सर्वनाम ।
  • ३-१२-३ शः (= as such) इति प्रत्ययः । यथा एकशः (= one as such) खण्डशः (= part as such) व्यक्तिशः (= person (or myself) as such) ।

३-१३ पृथिवीपते “पृथिवीपति” (= Lord of the earth, king) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१३-१ पृथिव्याः पतिः पृथिवीपतिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१३-२ पृथिव्याः “पृथिवी” (= earth) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१३-३ पतिः “पति” (= husband, Lord) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१४ सौभद्र: “सौभद्र” (= son of सुभद्रा i.e. अभिमन्यु) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-१४-१ सुभद्रायाः अयम् इति सौभद्रः । Since अर्जुन had both सुभद्रा and द्रौपदी as his wives, अभिमन्यु being son of सुभद्रा is also known by his mother’s name, hence सौभद्र: ।

३-१५ महाबाहुः “महाबाहु” (= ) इति सामासिकं विशेषणम् । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१५-१ महान्तौ बाहू यस्य सः महाबाहुः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-१५-२ महान्तौ “महत्” (= ) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • ३-१५-३ बाहू “बाहु” (= ) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।

३-१६ शङ्खान् “शङ्ख” (= ) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१७ दध्मुः “ध्मा” (= to blow) इति धातुः । तस्य परोक्षभूतकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
३-१८ पृथक् (= ) इति अव्ययम् ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ पृथिवीपते, परमेष्वासः काश्य: च महारथः शिखण्डी च धृष्टद्युम्न: (च) विराट: च अपराजितः सात्यकि: च द्रुपद: (च) द्रौपदेया: च महाबाहुः सौभद्र: च सर्वशः पृथक् पृथक् शङ्खान् दध्मुः ।
= Oh ! Lord of the earth ! the king of Kashi, who wields an unparalleled bow, Shikhandee, who is well-known as one having a large chariot, DhruShtadyumna, (whose brilliance challenges the very concept of splendour) king VirATa, ever-undefeated Saatyakee, king Drupada, sons of Draupadee, (Abhimanyu) large-armed son of Subhadra they, all as such, blew their conches separately (distinguishingly).

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

काश्यश्च परमेष्वासः । वर्णाः ८
शिखण्डी च महारथः । वर्णाः ८
धृष्टद्युम्नो विराटश्च ।  वर्णाः ८
सात्यकिश्चापराजितः । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ When detailing the word काश्य: at ३-१ I used the term तद्धितं * विशेषणम् ।

  • Likewise at ३-१२ सर्वशः is mentioned as तद्धितं अव्ययम् ।
  • What is meant by तद्धितं is a word derived from such another word, which can have a pronoun तत् । Such words are eminently nouns and pronouns, known in Sanskrit grammar as सुबन्त-class of words ।

६-२ Names of these warriors on the side of पाण्डव-s were also mentioned earlier in shloka-s 4, 5, 6. Their repetition here gives an opportunity to know them better. For example,

  • ६-२-१ धृष्टम् द्युम्नम् येन सः धृष्टद्युम्न: । Story of धृष्टद्युम्न is – King द्रुपद performed a यज्ञ The deity of Fire was pleased with it and proffered him धृष्टद्युम्न and द्रौपदी So, as one who emanated from the fire of a यज्ञ it was natural that धृष्टद्युम्न was brilliant. His brilliance was so imposing that it challenged the very concept of splendour !
  • ६-२-२ शिखण्डी Following detail is given in Apte’s dictionary – शिखण्डी was born a girl child of द्रुपद But from her very birth the girl was given out as a male child and was brought up as such. In due course she was married to the daughter of king हिरण्यवर्मन् on knowing that his so-called “son-in-law” was a woman, हिरण्यवर्मन् planned to attack द्रुपद But शिखण्डी contrived, by practicing austere panance, to exchange her sex with a यक्ष and thus averted the calamity on her father.

६-३ Stories of births of various personalities in महाभारतम् present a panorama of science of gynecology !

  • ६-३-१ Births of कर्ण, पाण्डवाः धृष्टद्युम्न द्रौपदी can be eminently called as non-embryonic !
  • ६-३-२ Birth of द्रोण can be termed as surrogate !
  • ६ -३-३ Births of कौरवाः i.e. दुर्योधन and his 99 brothers and sister दुःशला become examples of test-tube babies !
  • ६-३-४ Birth of ऋष्यशृङ्ग can be called as an example of cloning
  • ६-३-५ The story here of शिखण्डी is a story of change of sex

६-४ The panorama of gynecology is just one example of claim of महाभारतम् that “यदिहास्ति तदन्यत्र यन्नेहास्ति न तत् क्वचित् ।” i.e. “Whatever is here may be elsewhere also (by adoption or by copying ?). What is not here, would not be anywhere else.” Hence, it is also said, व्यासोच्छिष्टं जगत्सर्वम् । i.e. whatever is there in the world, has already been tasted (spitted out) by व्यास !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 14, 15, 16) – Post # 13

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 14, 15, 16) – Post # 13
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकाः  १४, १५, १६) अध्ययनस्य त्रयोदश: (१३) सोपानः ।
ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डवश्चैव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ||१४||
पाञ्चजन्यं हृषीकेशो देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ।।१५।।
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेवश्च सुघोष-मणिपुष्पकौ ।।१६।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

ततः श्वेतै: हयै: युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ ।
माधवः पाण्डव: च एव दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः ||१४||
पाञ्चजन्यं हृषीकेशः देवदत्तं धनञ्जयः ।
पौण्ड्रं दध्मौ महाशङ्खं भीमकर्मा वृकोदरः ।।१५।।
अनन्तविजयं राजा कुन्तीपुत्र: युधिष्ठिरः ।
नकुलः सहदेव: च सुघोष-मणिपुष्पकौ ।।१६।।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “माधवः पाण्डव: च दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः”  इति प्रधान-वाक्यम् ।

  • २-१-१ क्रियापदम् “प्रदध्मतुः” । कर्तृपदम् “माधवः पाण्डव: च” । कर्मपदं “शङ्खौ” ।

२-२ “हृषीकेशः पाञ्चजन्यं (दध्मौ) ।

  • २-२-१ अध्याहृतं क्रियापदं “दध्मौ” । कर्तृपदं “हृषीकेशः” । कर्मपदं “पाञ्चजन्यम्” ।

२-३ “धनञ्जयः देवदत्तं (दध्मौ)” ।

  • २-३-१ अध्याहृतं क्रियापदं “दध्मौ” । कर्तृपदं “धनञ्जयः” । कर्मपदं “देवदत्तम्” ।

२-४ वृकोदरः भीमकर्मा महाशङ्खं पौण्ड्रं दध्मौ ।

  • २-४-१ क्रियापदं “दध्मौ” । कर्तृपदं “भीमकर्मा” । कर्मपदं “पौण्ड्रम्” ।

२-५ राजा कुन्तीपुत्र: युधिष्ठिरः अनन्तविजयं (दध्मौ)” ।

  • २-५-१ अध्याहृतं क्रियापदं “दध्मौ” । कर्तृपदं “युधिष्ठिरः” । कर्मपदं “अनन्तविजयम्” ।

२ -६ “नकुलः सहदेव: च सुघोष-मणिपुष्पकौ (दध्मतुः)” ।

  • २-६-१ अध्याहृतं क्रियापदं “(दध्मतुः)” । कर्तृपदं “नकुलः सहदेव: च” । कर्मपदं “सुघोष-मणिपुष्पकौ” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ ततः (= then) इति अव्ययम् ।

३-२ श्वेतैः “श्वेत” (= white) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-३ हयैः “हय” (= horse) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-४ युक्ते “युज्” ७ उ. (= to join, to employ) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “युक्त” (= joined) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च । स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-५ महति “महत्” (= large, big) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ स्यन्दने “स्यन्दन” (= chariot) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ स्थितौ “स्था” (= to stay) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “स्थित” (= staying at) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च

३-८ माधवः “माधव” (= epithet of Krishna) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-९ पाण्डवः “पाण्डव” (= son of पाण्डु) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-९-१ पाण्डोः अयम् (= one who is of पाण्डु) इति पाण्डवः ।

३-१० च (= and) इति अव्ययम् ।
३-११ एव “” (= only, also) इति अव्ययम्
३-१२ दिव्यौ “दिव्” १ प (= to shine) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “दिव्य” (= shining, brilliant) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
३-१३ शङ्खौ “शङ्ख” (= conch-shell) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
३-१४ प्रदध्मतुः “प्र + ध्मा” (= to blow loudly) इति धातुः । तस्य परोक्षभूतकाले प्रथमपुरुषे द्विवचनम् ।
३-१५ पाञ्चजन्यम्  “पाञ्चजन्य” (= name of the conch-shell of Krishna) इति विशेषनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१६ हृषीकेशः “हृषीकेश” (= an epithet of Krishna) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१६-१ हृषीकाणां ईशः = हृषीकेशः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१६-२ हृषीकाणाम् “हृषीक” (= body-organ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-१६-३ ईशः “ईश्” २ आ (= to command) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “ईश” (= one, who commands) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१६-४ I wonder whether हृषीकेश also has a derivation from हृषी = pleasing and केश = hair. Hence हृषीकेश = one, who has pleasing hair

३-१७ देवदत्तम्  “देवदत्त” (= name of conch-shell of Arjuna) इति सामासिकं विशेषणम् । पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१७-१ देवेन दत्तः इति देवदत्तः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-१७-२ देवेन “देव” (= God) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१७-३ दत्तः “दा” १ प (= to give) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “दत्त” (= given) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१७-४ देवदत्त = given by God

३-१८ धनञ्जयः “धनञ्जय” (= an epithet of Arjuna) इति सामासिकं विशेषणम् । पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१८-१ धनस्य जयः यस्य सः धनञ्जयः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-१८-२ धनस्य “धन” (= wealth) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१८-३ जयः “जि” १ प (= to conquer) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “जय” (= victory) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१८-४ धनञ्जयः = one who acquires wealth by conquests. The definition of धनञ्जयः as given in महाभारतम् is “सर्वान् जनपदान् जित्वा वित्तमादाय केवलम् । मध्ये धनस्य तिष्ठामि तेनाहुर्मा धनञ्जयम् ।।” This means धनञ्जयः is one who conquers areas all around, brings wealth and stands amidst that wealth.

३-१९ पौण्ड्रम्  “पौण्ड्र” (= name of conch-shell of Bheema) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२० दध्मौ “ध्मा” (= to blow) इति धातुः । तस्य परोक्षभूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-२१ महाशङ्खम्  “महाशङ्ख” (= big conch-shell) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२१-१ महान् शङ्खः = महाशङ्खः । कर्मधारयः ।
  • ३ -२१-२ महान् “महत्” (= big, huge, large) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२१-३ शङ्खः “शङ्ख” (= conch-shell) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२२ भीमकर्मा “भीमकर्मन्” (= one, who does frightful acts, or one, who is fearless in performing any task) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२२-१ भीमं कर्म यस्य सः = भीमकर्मा । बहुव्रीहिः ।

३-२३ वृकोदरः “वृकोदर” (= one, who has belly like that of a वृक) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२३-१ वृकस्य इव उदरं यस्य सः वृकोदरः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-२३-२ वृकस्य “वृक” (= a wolf, a jackal, a hyena) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२३-३ उदरम् “उदर” (= belly, stomach) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२४ अनन्तविजयम् “अनन्तविजय” (= name of conch-shell of YodhiShThira, one who signifies success without end) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२४-१ न अन्तः यस्य सः इति अनन्तः । नञ्-बहुव्रीहिः ।
  • ३-२४-२ अनन्तः विजयः यस्य सः अनन्तविजयः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-२४-३ अनन्तः “अनन्त” (= endless) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२४-४ विजयः “वि + जि” १ प (= to win) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “विजय” (= victory) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२५ राजा “राजन्” (= king) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२६ कुन्तीपुत्र: “कुन्तीपुत्र” (= son of कुन्ती) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२६-१ कुन्त्याः पुत्रः इति कुन्तीपुत्रः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-२६-२ कुन्त्याः “कुन्ती” (= name of mother of पाण्डव-s) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२६-३ पुत्रः “पुत्र” (= son) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२७ युधिष्ठिरः “युधिष्ठिर” (= an epithet of the eldest PaaNDava, one, who is steadfast in battle) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२७-१ युधि स्थिरः इति युधिष्ठिरः । “अलुक्”-सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  • ३-२७-२ युधि “युध्” ४ आ (= to fight a war) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “युध्” (= war, battle) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३ -२७-३ स्थिरः “स्था” १ प (= to stay, to stay still) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “स्थिर” (= still, unperturbed) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२८ नकुलः “नकुल” (= name of fourth PaaNDava) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२९ सहदेव: “सहदेव” (= name of fifth PaaNDava) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२९-१ देवेन सह यः सः = सहदेवः । उपपद-बहुव्रीहिः ।
  • ३-२९-२ देवेन “देव” (= God) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२९-३ सह (= with) इति अव्ययम् ।
  • ३-२९-४ सहदेव = one, who has company of God

३-३० सुघोष-मणिपुष्पकौ “सुघोष-मणिपुष्पक” (= names of conch-shells of नकुल and सहदेव respectively) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।

  • ३-३०-१ सुघोषः च मणिपुष्पकः च = सुघोष-मणिपुष्पकौ । इतरेतर-द्वन्द्वः ।
  • ३-३०-२ सुष्ठु घोषः यस्य सः सुघोषः । उपपद-बहुव्रीहिः ।
  • ३-३०-३ मणिभिः पुष्पकैः चित्रितः मणि-पुष्पकः । मध्यमपदलोपी समासः ।
  • ३-३०-४ सुष्ठु (= good) विशेषणात्मकं अव्ययम् ।
  • ३-३०-५ घोषः “घुष्” १ प, १० उ (= to make sound) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “घोष” (= sound, especially, hoarse sound) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३०-६ मणिभिः “मणि” (= bead, decorative bead) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-३०-७ पुष्पकैः “पुष्पक” (= small flower) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-३०-८ चित्रितः “चित्र्” १० प (= to draw, to decorate) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “चित्रित” (= decorated) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ ततः श्वेतै: हयै: युक्ते महति स्यन्दने स्थितौ माधवः पाण्डव: च दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः एव ।
= Then Madhava and PaaNDava (here, Arjuna) also, seated in a large chariot, to which white horses had been yoked, loudly blew their divine conch-shells
  • ४-२ हृषीकेशः पाञ्चजन्यं (दध्मौ) धनञ्जयः च देवदत्तं (दध्मौ)।
= हृषीकेश blew his पाञ्चजन्य (and)  धनञ्जय (i.e. Arjuna) blew his देवदत्त
  • ४-३ वृकोदरः भीमकर्मा महाशङ्खं पौण्ड्रं दध्मौ = Large-bellied Bheema (known for his frightful acts or known for his fearlessness) blew (his) large conch-shell PauNDra
  • ४-४ राजा कुन्तीपुत्र: युधिष्ठिरः अनन्तविजयं (दध्मौ)” = The King YudhiShThira, son of Kunti (blew) his conch-shell Ananta-Vijaya.
  • ४-५ नकुलः सहदेव: च सुघोष-मणिपुष्पकौ (दध्मतुः) = Nakula and Sahadeva blew their Sughosh and MaNi-puShpaka.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते । वर्णाः ८
महति स्यन्दने स्थितौ । वर्णाः ८
माधवः पाण्डवश्चैव ।  वर्णाः ८
दिव्यौ शङ्खौ प्रदध्मतुः । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ Even the conch-shell of every prominent warrior had a name ! Every conch-shell must have been tuned to give out a special, distinguishing sound. By the distinguishing sound all would know, who has blown his conch-shell and is declaring being all-ready for the war !

६-२ Since conch-shell of every prominent warrior had a name I suspect whether conch-shell of भीष्म-पितामह had the name सिंहनाद. In shloka 12, meaning of the word सिंहनाद was given as “roar as of a lion”. That meaning is correct. But it could as well be name of his conch-shell !

६-३ There are many compound words and many adjectives in these shloka-s. All appropriately bring forth the personalities also. For example, everything about भीम is huge. His conch-shell is also a महाशङ्खः The name of his conch-shell पौण्ड्र has all harsh-sounding consonants, and vowels ! Incidentally the sounds in the letter ड्र make a Hindi word डर which means “fear”, which is inherent in the name भीम ! By the way, भीम is mentioned here, not as this being his proper name, but he is mentioned as भीमकर्मा i.e. one who indulges in frightful actions !

६-४ Out of curiosity about पाञ्चजन्य the name of conch of Shrikrishna, I find following information (Ref. http://www.indianexpress.com/oldStory/22372/) – “…the name Panchajanya may mean many things to many people. But here is the real story of Krishna’s conch, pure and free of other associations, the story that belongs to you and me from way back to forever.

As Nammalwar (‘Our Alwar’) the rock of Tamil Vaishnava mysticism says, “Karpar Ramapiranai allal mattrum karparo?” Learning about Lord Vishnu, why would anyone want to learn about anything else?

The Bhagvat Puran says that Krishna’s great war conch, Panchajanya, emerged in the churning of the Milk Ocean. Another tradition says that a titan, Shankasura, defeated the devas and plunged with the Vedas to the bottom of the sea. Lord Vishnu had to assume his second avatar, Matsya the Fish, to dive down and rescue the holy books and made a conch out of the asura’s skull. The story I grew up with takes us back to Sri Krishna’s student days in Rishi Sandipani’s ashram, where Sudama was his classmate.

They say our Lord was a meek, humble and obedient student who never shirked his chores and who inspired his classmates with great love. He had a wonderful memory and matchless strength. When his studies were completed, it was time to give his teacher gurudakshina. Divining hidden sorrow in Sandipani, he asked him what he would like. Wistfully, the sage asked if Krishna could possibly trace his son, kidnapped long ago by a sea monster called Panchajana. Straightaway, our Lord plumbed the depths of the ocean where he fought and vanquished the beast. Rescuing his guru’s son, he ground the monster’s bones and fashioned a fearful conch, the Paanchajanya—‘derived from Panchajana’— whose sound thereafter struck raw terror in the hearts of evildoers. But the innocent and the repentant feel the magic vibrations of ‘Om’.

One of the loveliest depictions of Panchajanya has to be that of Andal, pronounced Aan-daal, the 9th century Vaishnava mystic, whose love poems are still sung devotedly in the Tamil country. In the collection called Nachiyar Thirumozhi (Bhaktan ka Sri Shabad), she yearningly asks Panchajanya how the Lord’s lips smell. “Karpooram naarumo kamala poo naarumo?” Do they smell of camphor or lotuses, she wonders, envying the conch’s closeness to Krishna.

This passionate appeal seems to work at two levels. There is Andal’s undoubted physical longing for her splendid Lover. But, as the Chandogya Upanishad says, the Lord is “sarvagandah sarvarasah”, all perfumes and all tastes. So her desperate desire for darshan is also the soul’s yearning to merge with the Source of all love, strength and compassion. It is that sea-born Panchajanya whose magic we conjure with the conch in our puja room.”

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 13) – Post # 12

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 13) – Post # 12
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः १३) अध्ययनस्य द्वादश (१२) सोपानः ।

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ||१३||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

ततः शङ्खा: च भेर्य: च पणवानकगोमुखाः ।
सहसा एव अभ्यहन्यन्त स: शब्द: तुमुल: अभवत् ||१३||

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “ततः शङ्खा: च भेर्य: च पणवानकगोमुखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त”  इति प्रधान-वाक्यम् ।

  • २-१-१ अकर्मकं क्रियापदम् “अभ्यहन्यन्त” । कर्तृपदम् “शङ्खा: च भेर्य: च पणवानकगोमुखाः” ।
  • २-१-२ कदा अभ्यहन्यन्त ? ततः ।
  • २-१-३ कथं अभ्यहन्यन्त ? सहसा एव ।

२-२ “स: शब्द: तुमुल: अभवत्” ।

  • २-२-१ अकर्मकं क्रियापदम् “अभवत्” । कर्तृपदम् “शब्दः” । पूरकम् “तुमुलः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ ततः (= then) इति अव्ययम् ।

३-२ शङ्खा: “शङ्ख” (= conch-shell) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-३ च (= and) इति अव्ययम् ।

३-४ भेर्य: “भेरि / भेरी” (= a battle-drum) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-५ पणवानकगोमुखाः “पणवानकगोमुख” (= musical instruments of types पणव, आनक, गोमुख) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-५-१ पणवाः च आनकाः च गोमुखाः च = पणवानकगोमुखाः । इतरेतर-द्वन्द्वः ।
  • ३-५-२ पणवाः “पणव” (= a kind of musical instrument) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-५-३ आनकाः “आनक” (= a large military drum beaten at one end) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-५-४ गोमुखाः”गोमुख” (= having face similar to that of a cow) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • ३-५-४-१ गोः मुखं इव मुखं यस्य सः = गोमुखः । बहुव्रीहिः ।
    • ३-५-४-२ गोः “गो” (= cow) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-५-४-३ मुखम् “मुख” (= face) नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ सहसा (= all of a sudden) इति अव्ययम् ।

३-७ एव (= only) इति अव्ययम् ।

३-८ अभ्यहन्यन्त “अभि + हन्” (= to beat, to beat to make sound) इति धातुः । तस्य कर्मणि-प्रयोगे अनद्यतनभूतकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।

३-९ स: “तत्” (= he) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१० शब्द: “शब्द” (= sound, noise) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-११ तुमुल: “तुमुल” (= tumultuous) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१२ अभवत् “भू” १ प (= to be) इति धातुः । तस्य अनद्यतनभूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ ततः शङ्खा: च भेर्य: च पणवानकगोमुखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त ।
= Then, all of a sudden, conch-shells were blown and battle-drums were beaten and sounds from various musical instruments were aroused.
  • ४-२ स: शब्द: तुमुल: अभवत् ।
= That was a very tumultuous sound !

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च । वर्णाः ८
पणवानकगोमुखाः । वर्णाः ८
सहसैवाभ्यहन्यन्त ।  वर्णाः ८
स शब्दस्तुमुलोऽभवत् । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ Are the English words ‘tumult’ and ‘tumultuous’ derived from तुमुल ?

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 12) – Post # 11

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 12) – Post # 11
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः १२) अध्ययनस्य एकादश (११) सोपानः ।

तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरुवृद्धः पितामहः ।
सिंहनादं विनद्योच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||१२||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

तस्य सञ्जनयन् हर्षं कुरु-वृद्धः पितामहः ।
सिंह-नादं विनद्य उच्चैः शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् ||१२||

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “तस्य हर्षं सञ्जनयन्”  इति वाक्यांशः विशेषणात्मकः । विशेष्य-पदं ” पितामहः” ।

  • २-१-१ धातुसाधितम् “सञ्जनयन्” । कर्तृपदम् ” पितामहः” । कर्मपदम् “हर्षम्” ।
  • २-१-२ कस्य हर्षम् ? तस्य हर्षम् ।

२-२ “उच्चैः सिंह-नादं विनद्य” ।

  • २-२-१ धातुसाधितम् “विनद्य” । अध्याहृतं कर्तृपदम् ” पितामहः” । कर्मपदम् “सिंहनादम्” ।

२-३ कुरु-वृद्धः प्रतापवान् पितामहः शङ्खं दध्मौ ।

  • २-३-१ क्रियापदं “दध्मौ” । कर्तृपदम् ” पितामहः” । कर्मपदम् “शङ्खम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ तस्य “तत्” (= he) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ सञ्जनयन् “सम् + जन्” ४ आ (= to arouse, to excite) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “सञ्जनयन्” (= one, who arouses, one, who excites) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-३ हर्षम् “हृष्” ४ प (= to be happy, to be excited) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “हर्ष” (= happiness, excitement) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-४ कुरु-वृद्धः “कुरुवृद्ध” (= aged among कुरु-s) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-४-१ कुरुषु वृद्धः = कुरुवृद्धः । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  • ३-४-२ कुरुषु “कुरु” (= descendant of कुरु dynasty) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-४-३ वृद्धः “वृध्” १ आ (= to grow, to grow old) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “वृद्ध” (= grown, aged) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ पितामहः “पितामह” (= grand-father) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ सिंह-नादम् “सिंहनाद” (= roar like that of a lion) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-६-१ सिंहस्य (इव) नादः = सिंहनादः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-६-२ सिंहस्य “सिंह” (= lion) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-६-३ नादः “नद्” १ प (= to make or to emit sound) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “नाद” (= sound, roar) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ विनद्य “वि + नद्” १ प (= to emit special sound, to give a shout, to give a clarion call) इति धातुः । तस्मात् कर्तरी-भूतकालवाचकं अव्ययम् “विनद्य” (= on giving a clarion call) ।

३-८ उच्चैः (= loudly) इति अव्ययम् ।

३-९ शङ्खम् “शङ्ख” (= conch-shell) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-१० दध्मौ “ध्मा” १ प (= to blow) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् च ।

३-११ प्रतापवान् “प्रतापवत्” (= one with valour) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • प्रताप + वत् = प्रतापवत् । वत् = अस्य अस्ति । अतः प्रतापवत् = प्रतापः अस्य अस्ति (= one, who has valour) ।
  • प्रतापः “प्र + तप्” १ प (= to cause scorching effect) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “प्रताप” (= act of valour) ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ तस्य हर्षं सञ्जनयन् प्रतापवान् कुरु-वृद्धः पितामहः उच्चैः सिंह-नादं विनद्य शङ्खं दध्मौ ।
= By beckoning him (Duryodhana) to feel excited, the grand-father, aged among कुरु-s and known for his valour yelled a loud roar and blew his conch-shell.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

तस्य सञ्जनयन् हर्षं । वर्णाः ८
कुरुवृद्धः पितामहः । वर्णाः ८
सिंहनादं विनद्योच्चैः ।  वर्णाः ८
शङ्खं दध्मौ प्रतापवान् । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ The phrase तस्य हर्षं सञ्जनयन् (= beckoning him (Duryodhana) to feel excited) in this shloka, gives room to doubt whether Duryodhana was really not happy that his army was अपर्याप्त inadequate. Interpretation of shloka 10 by श्रीरामानुजाचार्य, adopting अपर्याप्त to mean inadequate gets some credibility by this phrase तस्य हर्षं सञ्जनयन्.

६-२ However, for the other meaning of अपर्याप्त (= unlimited) it is responsibility of the commander (in this instance, responsibility of पितामह) to ensure that everyone is excited for the task ahead and nobody relaxes by any thought of complacency. By this logic the phrase तस्य हर्षं सञ्जनयन् sounds valid and appropriate.

६-३ All the good information narrated by Duryodhana was also being attentively listened to by पितामह. It was appropriate for पितामह to acknowledge it happily and the next natural action for himself as the commander was to yell out to the army to arouse to action.

  • Then it becomes challenging whether the pronoun तस्य in तस्य हर्षं सञ्जनयन् refers to
  • पितामह himself felt excited or
  • he beckoned Duryodhana to feel excited

६-४ Anyway, excitement is contagious in its spirit. On the battlefield, it of course ought to be !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 11) – Post # 10

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 11) – Post # 10
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः ११) अध्ययनस्य दशमः (१०) सोपानः ।
अयनेषु च सर्वेषु यथाभागमवस्थिताः ।
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु भवन्तः सर्व एव हि ||११||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अयनेषु च सर्वेषु यथाभागम् अवस्थिताः ।
भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु भवन्तः सर्वे एव हि ||११||

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “सर्वेषु अयनेषु यथाभागम् अवस्थिताः भवन्तः च सर्वे एव हि भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु”  इति वाक्यम् ।

  • २-१-१ अत्र क्रियापदम् “अभिरक्षन्तु” । कर्तृपदम् “भवन्तः सर्वे” । पूरकम् “भीष्मम्” ।
  • २-१-२  भवन्तः सर्वे कुत्र अवस्थिताः ? सर्वेषु अयनेषु अवस्थिताः ।
  • २-१-३ सर्वेषु अयनेषु कथम् अवस्थिताः ? यथाभागम् अवस्थिताः ।
  • २-१-४ “सर्वेषु अयनेषु यथाभागम् अवस्थिताः” इति विशेषणात्मकः वाक्यांशः । “भवन्तः सर्वे” इति अत्र विशेष्यपदे ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अयनेषु “अय्” १ आ अथवा “इ” २ प १ उ ४ आ (= to go, to come) इति धातवः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “अयन” (= going, coming, gate, front in a war) । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-२ च (= and) इति अव्ययम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३ सर्वेषु “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-४ यथाभागम् “यथाभाग” (= as per lot) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च । तेन यथाभागम् (= as assigned) इति क्रियाविशेषणात्मकः प्रयोगः ।

  • ३-४-१ यथा भागम् = यथाभागम् । अव्ययीभावः ।
  • ३-४-२ यथा (= as) इति अव्ययम् ।
  • ३-४-३ भागम् “भाज्” १० उ (= to distribute, to assign) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “भाग” (= lot, allotment, distribution) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ अवस्थिताः “अव + स्था” १ प (= to be in a situation, to be in a place) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “अवस्थित” (= having been at a place) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-६ भीष्मम् “भीष्म” (= name of the father figure of Kaurava-s) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ एव (= only) इति  अव्ययम् ।

३-८ अभिरक्षन्तु “अभि + रक्ष्” १ प (= to ward, to look after) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।

३-९ भवन्तः “भवत्” (= you) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-१० सर्वे “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-११ हि (= also, because) इति  अव्ययम् ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ सर्वेषु अयनेषु यथाभागम् अवस्थिताः भवन्तः च सर्वे एव हि भीष्मम् एव अभिरक्षन्तु ।
= Yourself and also all, being at their appointed places on all fronts, should look after भीष्म only.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –
अयनेषु च सर्वेषु । वर्णाः ८
यथाभागमवस्थिताः । वर्णाः ८
भीष्ममेवाभिरक्षन्तु ।  वर्णाः ८
भवन्तः सर्व एव हि । वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ In the previous shloka, Duryodhana had mentioned that his army was warded by भीष्म. Here he says, “yourself and also all should look after भीष्म only”. How beautifully it is brought out in these two shloka-s together that in a battle, the commandant and the army are interdependent. Every member of the army discharges the responsibility by fighting from one’s appointed place. That discipline is the most important rule for every warrior fighting a battle.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 10) – Post # 9

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 10) – Post # 9
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः १०) अध्ययनस्य नवमः (९) सोपानः ।

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१०||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अपर्याप्तं तत् अस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं तु इदम् एतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१०||

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “तत् अस्माकं अपर्याप्तं बलं भीष्माभिरक्षितम् (अस्ति)” इति वाक्यम् ।

  • २-१-१ अत्र अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् “(अस्ति)” । कर्तृपदम् “बलम्” । पूरकम् “भीष्माभिरक्षितम्” ।

२-२ एतेषां तु इदम् पर्याप्तं बलं भीमाभिरक्षितम् (अस्ति) ।

  • २-२-१ अत्र अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् “(अस्ति)” । कर्तृपदम् “बलम्” । पूरकम् “भीमाभिरक्षितम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अपर्याप्तम् “अपर्याप्त” (= inadequate, unlimited) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१-१ न पर्याप्तम् = अपर्याप्तम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-१-२ पर्याप्तम् “परि + आप्” ५ प (= to contain, to limit, to be adequate) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “पर्याप्त” (= adequate, limited) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ तत् (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३ अस्माकम् “अस्मद्” (= pronoun of first person ‘I, we’) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-४ बलम् “बल” (= strength, army) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ भीष्माभिरक्षितम् “भीष्माभिरक्षित” (= warded by भीष्म) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ भीष्मेण अभिरक्षितम् = भीष्माभिरक्षितम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-२ भीष्मेण “भीष्म” (= name of the father figure of Kaurava-s) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-३ अभिरक्षितम् “अभि + रक्ष्” १ प (= to ward) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “अभिरक्षित” । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ तु (= But, however) इति अव्ययम् ।

३-७ इदम् (= this) इति  सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-८ एतेषाम् “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च ।

३-९ भीमाभिरक्षितम् “भीमाभिरक्षित” (= warded by भीम) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-९-१ भीमेन अभिरक्षितम् = भीमाभिरक्षितम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-९-२ भीमेन “भीम” (= name of second पाण्डव) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-९-३ अभिरक्षितम् “अभि + रक्ष्” १ प (= to ward) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “अभिरक्षित” । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ तत् अस्माकं अपर्याप्तं बलं भीष्माभिरक्षितम् (अस्ति) ।

= That unlimited army of ours is warded by भीष्म.

or

= That inadequate (inadequately capable) army of ours is warded by भीष्म.

  • ४-२ एतेषां तु इदम् पर्याप्तं बलं भीमाभिरक्षितम् (अस्ति) ।
= This limited army of these is warded by भीम.
or
= This adequate (adequately capable) army of these is warded by भीम.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

अपर्याप्तं तदस्माकं । वर्णाः ८
बलं भीष्माभिरक्षितम् । वर्णाः ८
पर्याप्तं त्विदमेतेषां ।  वर्णाः ८
बलं भीमाभिरक्षितम् । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ Two shades of meaning of the words  अपर्याप्त (= inadequate, unlimited) and पर्याप्त (= adequate, limited) are actually contrary meanings. In श्रीरामानुजाचार्य-भाष्यम् (Ramanujacharya 1017-1137) the meanings adopted are अपर्याप्त = inadequate and पर्याप्त = adequate.

२ More commonly accepted meaning however seems to be अपर्याप्त = unlimited and पर्याप्त = limited. This meaning is endorsed –

  • In भावार्थदीपिका (more popularly known as ज्ञानेश्वरी) by संत ज्ञानेश्वर (1275 – समाधि in 1296)
  • by Lokamanya Tilak in गीतारहस्य (1915)
  • by Acharya Vinobaji (about 1932)
  • by Swami Bhaktivedanta, founder of Hare Krishna (or Krishna Consciousness) movement, in his commentary “Gita, as it is” (1971)

३ The use of the pronouns in the phrases अस्माकम् तत् (= that) बलम् and एतेषां इदम् (= this) बलम् also seems a curious use of poetic contradiction. To refer to one’s own army, as ‘that’, which should actually be near enough, is contradiction. It is more highlighted by referring to the opposing army as ‘this’, though the opposing army would rather be farther away !

  • Implicit in calling ‘our army’ as ‘that’ seems to be to suggest that it is that far spread, that unlimited !
  • Implicit in calling ‘army of these’ as ‘this’ seems to be to demean it as ‘just this much’

Isn’t there some poetic idiom of paradox, even in the use of the pronouns ?!

६-४ The use of the pronoun “this” also denotes proximity, which is known to breed dishonour अतिपरिचयादवज्ञा. Use of the pronoun of proximity is supposed to suggest disrespect. That anyway was a trait of दुर्योधन !

६-५ Count of total army which fought the Mahabharata war is mentioned as eighteen अक्षौहिणी – eleven अक्षौहिणी on the side of Kaurava-s and seven अक्षौहिणी on the side of PaNDava-s.

  • One अक्षौहिणी count of the army is defined as a unit comprising 21,870 chariots, as many elephants, 65,610 horses and 109,350 foot-soldiers.
  • Since a chariot will have a charioteer and the warrior and an elephant will also have the mahut and the warrior, the count of men becomes 262,440 in every अक्षौहिणी i.e. 4,723,920 men in eighteen अक्षौहिणी !
  • At the end of it all, only shree Krishna, five PaaNDva-s and Saatyakee on the side of PaaNDava-s and only kRupa and Ashwatthaaman – the two chiranjeevi-s on the side of Kaurava-s survived !
शुभमस्तु ।

-o-O-o-