Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 Epilogue)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 Epilogue)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य अध्याय-समाप्ति-विषयकः पञ्चविंशतितमः (२५) सोपानः ।

ॐ तत्सदिति
श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे
श्रीकृष्णार्जुनसंवादे अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः ।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


ॐ तत् सत्
इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायां योग-शास्त्रे
श्रीकृष्ण-अर्जुनसंवादे अर्जुन-विषाद-योग: नाम प्रथम: अध्यायः ।

अत्र सन्धयः

  1. तत्सदिति  = तत् सत् इति (व्यञ्जनसन्धिः)
  2. श्रीमद्भगवद्गीतासु = श्रीमत्-भगवत्-गीतासु (व्यञ्जनसन्धिः)
  3. श्रीकृष्णार्जुनसंवादे = श्रीकृष्ण-अर्जुनसंवादे (स्वरसन्धिः)
  4. अर्जुनविषादयोगो नाम = अर्जुन-विषाद-योग: नाम (विसर्गसन्धिः)
  5. प्रथमोऽध्यायः = प्रथम: अध्यायः (विसर्गसन्धिः)
Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses

2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

* के अत्र वाक्यांशाः ?
* कानि संबन्ध-सूचकानि ?
* कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
* कानि अत्र कर्तृपदानि ?
* कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ ॐ तत् सत्
  • २-१-२ इति
  • २-१-३ श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु
  • २-१-४ ब्रह्म-विद्यायां
  • २-१-५ योग-शास्त्रे
  • २-१-६ श्रीकृष्ण-अर्जुनसंवादे
  • २-१-७ अर्जुन-विषाद-योग:
  • २-१-८ नाम
  • २-१-९ प्रथम: अध्यायः

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “ॐ तत् सत्”  इति महावाक्यम् ।
२-२-२ “नाम श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायां योग-शास्त्रे श्रीकृष्ण-अर्जुनसंवादे इति अर्जुन-विषाद-योग: प्रथम: अध्यायः” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-२-१ क्रियापदात्मकं अव्ययम् “इति” ।
  • २-२-२-२ कर्तृपदं “अध्यायः” ।

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

१ “ॐ तत् सत्” ।

३-१ ॐ इति एकाक्षरं ब्रह्म !

  • ३-१-१ ॐ इति “ज्ञेयमेतत् !” एवं निर्देशः अपि ।

३-२ तत् (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-२-१ “तत्” इति परमतत्त्वस्य निर्देशः अपि ।

३-३ सत् “अस्” २ प (= to be, to exist) इति धातुः । तस्मात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “सत्” (= existing, truthful) ।अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-३-१ “सत्” (= truthful, good, noble) इति उपसर्गः अपि यथा ‘सद्विचारः’, ‘सज्जनः’, ‘सत्त्वम्’ एताविधेषु शब्देषु ।
  • ३-३-२ “सत्” इति परमात्मतत्त्वस्य अस्तित्वस्य धारणायाः अनुमोदनं आग्रहः अपि ! From one more perspective, “सत्” is the endorsement and assertion of the concept of existence of the supreme or ultimate principle.

२ नाम श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायां योग-शास्त्रे श्रीकृष्ण-अर्जुनसंवादे इति अर्जुन-विषाद-योग: प्रथम: अध्यायः

३-४ नाम (= really) इति अव्ययम् ।

  • When reciting the phrase “अर्जुनविषादयोगो नाम प्रथमोऽध्यायः” I was always thinking that the word नाम is citing the name of the अध्याय to be “अर्जुनविषादयोग”
  • However when doing grammatical analysis in this study here, it comes to mind that for the meaning “name of this first अध्याय is “अर्जुनविषादयोग”, the phrase could rather be अर्जुनविषादयोगनामा प्रथमोऽध्यायः
  • It seems, the word नाम standing separately can only be an indeclinable “नाम (= really) इति अव्ययम्”
  • By this logic the syntax and meaning can be rather put as नाम (अयं) प्रथमः अध्यायः अर्जुनविषादयोगः = Really, this first chapter is (details) अर्जुनविषादयोगः. Note, अर्जुनविषाद is also worth a study as a योगः.
  • It is well acknowledged in श्रीमद्भागवतम् (७-५-२३) that आत्मनिवेदनम् is an important type of भक्ति among नवविधा nine types of भक्ति-s. Here अर्जुनविषाद is नाम really आत्मनिवेदनम् by अर्जुन.

३-५ श्रीमत्-भगवत्-गीतासु ” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-५-१ श्रीमान् च भगवान् च इति श्रीमद्भगवान् । समाहार-द्वंद्वः ।
  • Shri. Gangadharan Nair has commented “…. श्रीमान् च असौ भगवान् च श्रीमद्भगवान् । It is not समाहारद्वन्द्व, it is कर्मधारय.
  • ३-५-२ श्रीमद्भगवता गीता इति श्रीमद्भगवद्गीता । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-३ श्रीमान् “श्रीमत्” (= full of glory, glorious) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-४ भगवान् “भगवत्” (= full of brilliance) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • Apte’s dictionary gives 18 different meanings of the word “भग”. ‘Brilliance’ is one of the 18 meanings.
  • ३-५-५ गीता “गै” १ प (= to sing) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “गीत” । अत्र स्त्रीलिङ्गि “गीता” (= sung) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-६ श्रीमद्भगवद्गीता = श्रीमता भगवता गीता = sung by Him who is glorious and brilliant

३-६ उपनिषत्सु “उप + नि + सद्” १ अथवा ६ प (= to sit beside) इति धातुः । तस्मात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् प्रायः स्त्रीलिङ्गि नाम अपि “उपनिषत्” (= what sits on the side, what is closely related) । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-६-१ In उप + नि + सद् every prefix has a significance of its own.
    • उप = nearby, subsidiary, supplementary
    • नि = thorough, to the ultimate detail
    • सद् = to sit beside, to be closely related to
  • ३-६-२ उपनिषत् is that scripture which has close relationship with the Vedas

३-७ ब्रह्म-विद्यायाम् “ब्रह्मविद्या” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-७-१ ब्रह्मणः विद्या इति ब्रह्मविद्या । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-७-२ ब्रह्मणः “ब्रह्मन्” इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-७-३ The meaning of ब्रह्मन् is detailed in Apte’s dictionary as follows. “The supreme being, regarded as impersonal and divested of all quality and action. … ब्रह्मन् is both the efficient and material cause of the visible universe. It is the essence from which all created things are produced and into which they are absorbed.
  • ३-७-४ ब्रह्मविद्या = all knowledge about ब्रह्मन्

३-८ योग-शास्त्रे “योगशास्त्र” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-८-१ योगस्य शास्त्रं योगशास्त्रम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-८-२ योगस्य “युज्” ७ उ (= to join) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “योग” (= joining, merging together, communion) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-८-३ शास्त्रम् “शास्” २ प (= to rule, to put into order) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “शास्त्र” (= science) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-८-४ योगशास्त्र = science and technique of communion (with the Supreme)

३-९ श्रीकृष्ण-अर्जुनसंवादे “श्रीकृष्णार्जुनसंवाद” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-९-१ श्रीयुतः च कृष्णः च श्रीकृष्णः । समाहार-द्वंद्वः ।
  • Shri. Gangadharan Nair has commented “….it is मध्यमपदलोपी समासः ….”
  • Frankly I have a debate in my mind about this compound word श्रीकृष्ण. Obviously श्री stands for श्रीयुत and hence it indicates to be a मध्यमपदलोपी समासः But श्रीयुत and कृष्ण are two different adjectives. This leads me to take it as समाहार-द्वंद्वः । But do two different adjectives combined into one compound word make the compound word to be of समाहार-द्वंद्व type is also a question. Shri. Gangadharan Nair suggests that it should be कर्मधारय as for the word श्रीमद्भगवान् See his comment at ३-५-१
  • If कृष्णः is taken as a proper noun, which also it certainly is, then श्रीयुतः कृष्णः श्रीकृष्णः becomes मध्यमपदलोपी समासः
  • ३-९-२ श्रीकृष्णः च अर्जुनः च श्रीकृष्णार्जुनौ । इतरेतर-द्वंद्वः ।
  • ३-९-३ श्रीकृष्णार्जुनयोः संवादः श्रीकृष्णार्जुनसंवादः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-९-४ श्रीकृष्णार्जुनसंवाद = dialogue between श्रीकृष्ण and अर्जुन

३-१० इति (= thus ends) अव्ययम् ।
३-११ अर्जुनविषादयोग: “अर्जुनविषादयोग” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-११-१ समासविग्रहस्य प्रथमः पर्यायः
    • अर्जुनस्य विषादः अर्जुनविषादः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
    • अर्जुनविषादः एव योगः । कर्मधारयः ।
  • ३-११-२ समासविग्रहस्य द्वितीयः पर्यायः
    • विषादेन योगः विषादयोगः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
    • अर्जुनस्य विषादयोगः अर्जुनविषादयोग: । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-११-३ विषादः “वि + सद्” १ अथवा ६ प (= to be sad) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “विषाद” (= sadness, compassionate grief) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-११-४ अर्जुनविषादयोग: = Arjuna’s communion with the Supreme through his compassionate grief

३-१२ प्रथम: “प्रथम” (= ) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१३ अध्यायः “अधि + इ” १, २ प (= to firmly go to, to acquire, to study) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “अध्याय” (= what has to be made to firmly go in, chapter, section, portion of study) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the verses in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ ॐ तत् सत् = Om ! May that Supreme Truth be for the good of all !
  • ४-२ इति = Thus ends
  • ४-३ नाम प्रथम: अध्यायः = really the first chapter
  • ४-४ श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु = (which holds close relation with) enshrined principles as sung by the glorious and brilliant (Almighty)
  • ४-५ ब्रह्म-विद्यायां = (which holds close relation with) all knowledge about ब्रह्मन्
  • ४-६ योग-शास्त्रे = (which holds close relation with) science and technique of communion (with the Supreme)
  • ४-७ श्रीकृष्ण-अर्जुनसंवादे = (is a part of the) dialogue between श्रीकृष्ण and अर्जुन
  • ४-८ अर्जुन-विषाद-योग: = (which dwells upon) Arjuna’s communion with the Supreme through his compassionate grief

Pandit Kailash Nath Kalia in his book (New age Books, Delhi, 2008) paraphrases the translation of the epilogue as “Thus ends the first chapter entitled “The Despondency of Arjuna”, in the Upanishad of the Bhagavad GitA (Sermons given by the gracious Lord), the science of the Absolute, the Treatise on Yoga, The dialogue between the blessed अर्जुन and श्रीकृष्ण”

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

This is not a verse.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

६-१ As can be seen, every phrase in this epilogue suggests for every chapter very exalted contexts and objectives as of the Upanishads (in turn of the Vedas), knowledge of the Supreme, science of communion with the Supreme.


शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Advertisements

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 45 to 47)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 45 to 47)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकाः ४५ तः ४७) अध्ययनस्य चतुर्विंशतितमः (२
) सोपानः ।

अहो बत महत्पापं कर्तुं व्यवसिता वयम् ।
यद्राज्यसुखलोभेन हन्तुम् स्वजनमुद्यताः ।।४५।।
यदि मामप्रतीकारमशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा रणे हन्युस्तन्मे क्षेमतरं भवेत् ।।४६।।
सङ्जय उवाच
एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये रथोपस्थ उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ।।४७।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


अहो बत महत् पापं कर्तुं व्यवसिता: वयम् ।
यत् राज्यसुखलोभेन हन्तुम् स्वजनम् उद्यताः ।।४५।।
यदि माम् अप्रतीकारम् अशस्त्रं शस्त्रपाणयः ।
धार्तराष्ट्रा: रणे हन्यु: तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।।४६।।
सङ्जय: उवाच
एवम् उक्त्वा अर्जुनः संख्ये रथोपस्थ: उपाविशत् ।
विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः ।।४७।।

अत्र सन्धयः

  1. महत्पापम् = महत् + पापम् (व्यञ्जनसन्धिः)
  2. व्यवसिता वयम् = व्यवसिता: + वयम् (विसर्गसन्धिः)
  3. यद्राज्यसुखलोभेन = यत् + राज्यसुखलोभेन (व्यञ्जनसन्धिः)
  4. स्वजनमुद्यताः = स्वजनम् + उद्यताः (व्यञ्जनसन्धिः)
  5. मामप्रतीकारमशस्त्रम् = माम् + अप्रतीकारम् + अशस्त्रम् (व्यञ्जनसन्धिः) + (व्यञ्जनसन्धिः)
  6. धार्तराष्ट्रा रणे = धार्तराष्ट्रा: + रणे (विसर्गसन्धिः)
  7. हन्युस्तन्मे = हन्यु: + तत् + मे (विसर्गसन्धिः) + (व्यञ्जनसन्धिः)
  8. सङ्जय उवाच = सङ्जय: + उवाच (विसर्गसन्धिः)
  9. एवमुक्त्वार्जुनः = एवम् + उक्त्वा + अर्जुनः (व्यञ्जनसन्धिः) + (स्वरसन्धिः)
  10. रथोपस्थ उपाविशत् = रथोपस्थ: + उपाविशत् (विसर्गसन्धिः)
  • Shri. Gangadhar Nair has kindly provided an optional  as रथोपस्थे + उपाविशत् = रथोपस्थ उपाविशत् ( अच्सन्धिः ) . उपस्थ means lap, here the part of the cart where the traveller or fighter has to sit.( Arjuna who was standing to view his enemies and to fight sat down in dismay in the seat.)
  • My reaction to this comment is – Most pictures about गीतोपदेश show अर्जुन having got down from the chariot. Comment of Shri. Nair raises a curiosity about where अर्जुन got down, whether in his seat inside the chariot or down to the ground on the side of the chariot. If he was so weak “न शक्नोम्यवस्थातुम्” then he could have collapsed down to his seat and not could not have got down from the chariot.
  • But since he had recovered enough to indulge into long arguments justifying his non-willingness to fight, and also considering that the seat of the fighter is somewhat at a higher level than that of the charioteer, अर्जुन would not have been so indecent to stay put at his seat when putting forth his arguments to श्रीकृष्ण
Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses

2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

* के अत्र वाक्यांशाः ?
* कानि संबन्ध-सूचकानि ?
* कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
* कानि अत्र कर्तृपदानि ?
* कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

* २-१-१ अहो बत यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनम् हन्तुम् वयम् उद्यताः
* २-१-२ (तत्) महत् पापं कर्तुं (वयम्) व्यवसिता: ।
* २-१-३ यदि रणे शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्रा: अशस्त्रं अप्रतीकारम् माम् हन्यु:
* २-१-४ तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।
* २-१-५ सङ्जय: उवाच ।
* २-१-६ एवम् उक्त्वा ।
* २-१-७ सशरं चापं विसृज्य ।
* २-१-८ शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः संख्ये रथोपस्थ: उपाविशत् ।

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “अहो बत यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनम् हन्तुम् वयम् उद्यताः (स्मः)”  इति गौण-प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदं “(स्मः)” ।
  • २-२-१-२ कर्तृपदं “वयम्” ।
  • २-२-१-३ “राज्यसुखलोभेन उद्यताः” इति पूरकार्थी गौण-वाक्यांशः ।
    • २-२-१-३-१ अत्र “उद्यताः” इति कर्मणि-भूतकालवाचकं धातुसाधितम् ।
    • २-२-१-३-२ धातुसाधितस्य तृतीया-विभक्तियुतं कर्तृपदं “राज्यसुखलोभेन” ।
  • २-२-१-४ अत्र “स्वजनम् हन्तुम्” इति गौण-वाक्यांशः ।
    • २-२-१-४-१ क्रियाविषेशणात्मकम् धातुसाधितम् “हन्तुम्” ।
    • २-२-१-४-२ धातुसाधितस्य कर्मपदं “स्वजनम्” ।
  • २-२-१-५ संबन्धसूचक-पदं “यत्” ।
  • २-२-१-६ उद्गारवाचके पदे “अहो बत” ।

२-२-२ “(तत्) महत् पापं कर्तुं (वयम्) व्यवसिता: (स्मः)” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-२-१ अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदं “(स्मः)” ।
  • २-२-२-२ अध्याहृतं कर्तृपदं “(वयम्)” ।
  • २-२-२-३ “व्यवसिता:” इति पूरकार्थी धातुसाधितम् गौण-वाक्यांशः ।कर्मपदम् “कुलम्” ।
  • २-२-२-४ अत्र “महत् पापं कर्तुम्” इति क्रियाविषेशणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।
    • २-२-२-४-१ तुमन्तं धातुसाधितं “कर्तुम् ।
    • २-२-२-४-२ धातुसाधितस्य कर्मपदम् “पापम्” ।
  • २-२-२-५ अध्याहृतं संबन्धसूचकं “(तत्)” ।

२-२-३ “यदि रणे शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्रा: अशस्त्रं अप्रतीकारम् माम् हन्यु:” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-३-१ क्रियापदम् “हन्यु:” ।
  • २-२-३-२ कर्तृपदम् “धार्तराष्ट्रा:” ।
  • २-२-३-३ कर्मपदं “माम्” ।
  • २-२-३-४ संबन्धसूचकं “यदि” ।

२-२-४ “तत् मे क्षेमतरं भवेत्” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-४-१ क्रियापदम् “भवेत्” ।
  • २-२-४-२ कर्तृपदम् “तत्” ।
  • २-२-४-३ पूरकपदं “क्षेमतरम्” ।

२-२-५ “सङ्जय: उवाच” इति प्रधान-वाक्यांश: ।

  • २-२-५-१ क्रियापदम् “उवाच” ।
  • २-२-५-२ कर्तृपदं “सङ्जय:” ।

२-२-६ “एवम् उक्त्वा” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-६-१ धातुसाधितं “उक्त्वा” ।
  • २-२-६-२ कर्मपदमिव अव्ययम् “एवम्” ।

२-२-७ “सशरं चापं विसृज्य” इति गौण-वाक्यांश: ।

  • २-२-७-१ धातुसाधितं “विसृज्य” ।
  • २-२-७-२ धातुसाधितस्य कर्मपदम् “चापम्” ।

२-२-८ “शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः संख्ये रथोपस्थ: उपाविशत्” इति प्रधानवाक्यांशः ।

  • २-२-८-१ अकर्मकं क्रियापदं “उपाविशत्” ।
  • २-२-८-२ कर्तृपदं “अर्जुनः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

I have been taking the words in the order they appear after सन्धि-विच्छेद i.e. after breaking the conjugations in Exercise 1. I think it would be more in order to take them in the order they come, in paraphrasing the clauses, i.e. by अन्वय in Exercise 2. By this, any implicit अध्याहृत words, revealing during अन्वय will also not be left out of study.

१ अहो बत यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनम् हन्तुम् वयम् उद्यताः (स्मः)

३-१ अहो (= Oh) इति उद्गारवाचकं अव्ययम् ।
३-२ बत (= God !) इति उद्गारवाचकं अव्ययम् ।

  • अहो बत = Oh God !

३-३ यत् (= what) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-४ राज्यसुखलोभेन “राज्यसुखलोभ” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-४-१ राज्यस्य सुखं राज्यसुखम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-४-२ राज्यसुखस्य लोभः राज्यसुखलोभः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-४-३ राज्यस्य “राज्” १ उ (= to shine, to rule) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “राज्य” (= reign, power, authority) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-४-४ सुखम् “सुख” (= pleasure) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-४-५ लोभः “लुभ्” ४ प (= to attract, to entice) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “लोभ” (= attraction, enticement, greed) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-४-६ राज्यसुखलोभः = enticement or greed of the pleasures of power to rule

३-५ स्वजनम् “स्वजन” (= relatives, acquaintances) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ स्वस्य जनः स्वजनः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-२ स्वस्य “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-३ जनः “जन” (= persons) इति समूहवाचकम् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ हन्तुम् “हन्” २ प (= to strike, to attack, to kill) इति धातुः । तस्मात् क्रियाविशेषणात्मकं तुमन्तं अव्ययम् “हन्तुम्” (= to kill, for killing) ।
३-७ वयम् “अस्मद्” (= pronoun of first person, i.e. I, we) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-८ उद्यताः “उत् + यम्” १ प (= to be busy, to get busy, to be motivated) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “उद्यत” (= motivated) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-९ स्मः “अस्” २ प (= to be) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे बहुवचनम् ।

२ (तत्) महत् पापं कर्तुं (वयम्) व्यवसिता: ।

३-१० तत् (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-११ महत् (= big, large) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१२ पापम् “पाप” (= sin) नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१३ कर्तुम् “कृ” ८ उ (= to do) इति धातुः । तस्मात् तुमन्तं अव्ययम् “कर्तुम्” (= for doing) ।
३-१४ व्यवसिता: “वि + अव + सि” ५, ९ उ (= to bind oneself to, to become engaged in) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “व्यवसित” (= one, who is engaged in) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३ यदि रणे शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्रा: अशस्त्रं अप्रतीकारम् माम् हन्यु:

३-१५ यदि (= if) इति अव्ययम् ।
३-१६ रणे “रण” (= battle, war) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य
३-१७ शस्त्रपाणयः इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-१७-१ शस्त्रम् पाणौ यस्य सः शस्त्रपाणिः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-१७-२ शस्त्रम् “शस्त्र” (= weapon) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१७-३ पाणौ “पाणि” (= hand) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१७-४ शस्त्रपाणिः = one, who is wielding weapon in his hand

३-१८ धार्तराष्ट्रा: “धार्तराष्ट्र” (= son of धृतराष्ट्र) इति तद्धितं* विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-१८-१ *धृतराष्ट्रस्य अयम् इति धार्तराष्ट्रः ।
  • ३-१८-२ धृतराष्ट्रस्य “धृतराष्ट्र” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-१८-२-१ धृतं राष्ट्रं येन सः (= he who reigned the kingdom) = धृतराष्ट्रः । बहुव्रीहिः । अथवा –
    • ३-१८-२-२ धृतः राष्ट्रेण (= he, who was accepted (as King) by the nation)= धृतराष्ट्रः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
    • ३-१८-२-३ धृतम् “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to be maintained o preserved) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= maintained or preserved) । अत्र नपुम्सकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-१८-२-४ राष्ट्रम् “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-१८-२-५ धृतः “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to hold, to bear, to carry, to resolve upon) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= borne, resolved upon) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-१८-२-६ राष्ट्रेण “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-१९ अशस्त्रम् “अशस्त्र” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१९-१ न शस्त्रं यस्य सः अशस्त्रः । नञ्-बहुव्रीहिः ।
  • ३-१९-२ अशस्त्रः = one, who is not wielding any weapon

३-२० अप्रतीकारम् “अप्रतीकार” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र

  • ३-२०-१ न प्रतीकारः यस्य सः अप्रतीकारः । नञ्-बहुव्रीहिः ।
  • ३-२०-२ प्रतीकारः “प्रति + कृ” ८ उ (= to react, to resist) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “प्रति (ती)-कार” (= resistance, reaction) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२०-३ अप्रतीकारः = one, who does not offer any resistance

३-२१ माम् “अस्मद्” (= pronoun of first person, i.e. I, we) इति सर्वनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-२२ हन्यु: “हन्”२ प (= to strike, to attack, to kill, destroy) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।

४ तत् मे क्षेमतरं भवेत् ।

३-२३ तत् (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-२४ मे  “अस्मद्” (= pronoun of first person, i.e. I, we) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनं च ।
३-२५ क्षेमतरं “क्षेम” (= doing good, welfare) इति विशेषणम् तथा नाम अपि अत्र तरभावात्मकं विशेषणम् “क्षेमतर” (= more beneficial) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-२६ भवेत् “भू” १ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

५ सङ्जय: उवाच ।

३-२७ सङ्जय: “सम् + जि” १ प (= to win comprehensively) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि विशेषनाम “सङ्जय” (= he who wins comprehensively, name of the charioteer of धृतराष्ट्र) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-२८ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak, to tell) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

६ एवम् उक्त्वा ।

३-२९ एवम् (= thus) इति अव्ययम् ।
३-३० उक्त्वा “वच्” २ प (= to say, to speak, to tell) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं त्वान्तं अव्ययम् “उक्त्वा” (= ) ।

७ सशरं चापं विसृज्य ।

३-३१ सशरं “सशर” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-३१-१ शरेण सह सशरम् । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-३१-२ शरेण “शर” (= arrow)  पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३१-३ सह (= with) इति अव्ययम् ।
  • ३-३१-४ सशरम् = with arrow

३-३२ चापम् “चाप” (= bow) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-३३ विसृज्य “वि + सृज्” ४ आ ६ प (= to leave out, to put away) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं ल्यबन्तं अव्ययम् “विसृज्य” (= on putting away) ।

८ शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः संख्ये रथोपस्थ: उपाविशत् ।

३-३४ शोकसंविग्नमानसः “शोकसंविग्नमानस” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-३४-१ शोकेन संविग्नं शोकसंविग्नम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-३४-२ शोकसंविग्नम् मानसं यस्य सः शोकसंविग्नमानसः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-३४-३ शोकेन “शुक्” १ प (= to go, to move) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “शोक” (= grief of separation, sorrow) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३४-४ संविग्नम् “सम् + विक् (?)” ?? (= to pervade) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “संविग्न” (= pervaded) अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च । Shri. Gangadharan Nair has very kindly provided a good clarification – “संविग्न is the क्तान्त of the root विज् ( ओ विजी भयचलनयोः )। It means agitated, confused, or tense. Similar is the word उद्विग्नः। उद्वेगः or संवेगः = tension, mental agitation.” By the clarification given by Shri. Nair, संविग्नम् “सम् + विज्” ४ आ ६ प (= to be agitated, to be afflicted) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “संविग्न” (=afflicted)
  • ३-३४-५ मानसम् “मानस” (= mind) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३४-६ शोकसंविग्नमानसः = one, whose mind is pervaded with sorrow

३-३५ अर्जुनः “अर्जुन” (= name of third पाण्डव) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-३६ संख्ये “संख्य” (= war, battle) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३७ रथोपस्थ: “रथोपस्थ” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-३७-१ रथं उपस्थः रथोपस्थः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-३७-२ रथम् “रथ” (= chariot) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३७-३ उपस्थः “उप + स्था” (= to stay near) इति धातुः । तस्मात् तद्धितं विशेषणम् “उपस्थ” (= staying near) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३७-४ रथोपस्थः = beside of the chariot

३-३८ उपाविशत् “उप + विश्” ६ प (= to sit down) इति धातुः । तस्य अनद्यतनभूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the verses in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ अहो बत यत् राज्यसुखलोभेन स्वजनम् हन्तुम् वयम् उद्यताः = Oh God ! Given that we are motivated to indulge in killing our kith and kin due to the enticement (or greed) of pleasures of power and authority
  • ४-२ (तत्) महत् पापं कर्तुं (वयम्) व्यवसिता: = we are indulging in committing a big sin
  • ४-३ यदि रणे शस्त्रपाणयः धार्तराष्ट्रा: अशस्त्रं अप्रतीकारम् माम् हन्यु: = If these (well-) armed sons of Dhrutarashtra would attack and kill me (even when) I shall be unarmed and not offering any resistance whatsoever
  • ४-४ तत् मे क्षेमतरं भवेत् = that will be only better for me
  • ४-५ सङ्जय: उवाच = Sanjaya said (told or narrated further to Dhrutarashtra)
  • ४-६ एवम् उक्त्वा = By saying so
  • ४-७ सशरं चापं विसृज्य = by abandoning his bow and arrow
  • ४-८ शोकसंविग्नमानसः अर्जुनः संख्ये रथोपस्थ: उपाविशत् = with his mind overwhelmed with grief, there on the battle-field Arjuna knelt down beside the chariot.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

अहो बत महत्पापं । वर्णाः ८
कर्तुं व्यवसिता वयम् । वर्णाः ८
यद्राज्यसुखलोभेन ।  वर्णाः ८
हन्तुम् स्वजनमुद्यताः । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

६-१ These three verses are the last three verses of first chapter. With Arjuna having cast away his bow and arrow and having knelt down beside the chariot becomes the fitting conclusion of the chapter.

६-२ But every chapter has sort of a signing off signature, which is of course rich with meaning. That signing off signature merits a study of itself. That will be studied next.


शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 40 to 44)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 40 to 44)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकाः ४० तः ४४) अध्ययनस्य त्रिविंशतितमः (२३) सोपानः ।

कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नं अधर्मोऽभिभवत्युत ।।४०।।
अधर्माभिभवात्कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ।।४१।।
सङ्करो नरकायैव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितरो ह्येषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।।४२।।
दोषैरेतैर्कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्माश्च शाश्वताः ।।४३।।
उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणाम् जनार्दन ।
नरकेऽनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम ।।४४।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


कुलक्षये प्रणश्यन्ति कुलधर्माः सनातनाः ।
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नं अधर्म: अभिभवति उत ।।४०।।
अधर्माभिभवात् कृष्ण प्रदुष्यन्ति कुलस्त्रियः ।
स्त्रीषु दुष्टासु वार्ष्णेय जायते वर्णसङ्करः ।।४१।।
सङ्कर: नरकाय एव कुलघ्नानां कुलस्य च ।
पतन्ति पितर: हि एषां लुप्तपिण्डोदकक्रियाः ।।४२।।
दोषै: एतै: कुलघ्नानां वर्णसङ्करकारकैः ।
उत्साद्यन्ते जातिधर्माः कुलधर्मा: च शाश्वताः ।।४३।।
उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणाम् जनार्दन ।
नरके अनियतं वास: भवति इति अनुशुश्रुम ।।४४।।

Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

* के अत्र वाक्यांशाः ?
* कानि संबन्ध-सूचकानि ?
* कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
* कानि अत्र कर्तृपदानि ?
* कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति ।
  • २-१-२ धर्मे नष्टे कृत्स्नं कुलं अधर्म: अभिभवति उत ।
  • २-१-३ कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति ।
  • २-१-४ वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।
  • २-१-५ सङ्कर: कुलघ्नानां कुलस्य च नरकाय एव (भवति) ।
  • २-१-६ लुप्तपिण्डोदकक्रियाः एषां पितर: पतन्ति हि ।
  • २-१-७ कुलघ्नानां एतै: वर्णसङ्करकारकैः दोषै: शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्मा: च उत्साद्यन्ते ।
  • २-१-८ जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणाम् नरके अनियतं वास: भवति इति अनुशुश्रुम ।

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति”  इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ अकर्मकं क्रियापदं “प्रणश्यन्ति” ।
  • २-२-१-२ कर्तृपदं “कुलधर्माः” ।

२-२-२ “धर्मे नष्टे कृत्स्नं कुलं अधर्म: अभिभवति उत” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-२-१ क्रियापदम् “अभिभवति” ।
  • २-२-२-२ कर्तृपदं “अधर्म:” ।
  • २-२-२-३ कर्मपदम् “कुलम्” ।
  • २-२-२-४ अत्र “धर्मे नष्टे” इति सति-सप्तमी-प्रयोगान्वितः गौण-वाक्यांशः ।

२-२-२-४-१ सप्तमी-विभक्ति-युतं धातुसाधितं “नष्टे” ।
२-२-२-४-२ धातुसाधितस्य सप्तमी-विभक्ति-युतं कर्तृपदम् “धर्मे” ।

  • २-२-२-५ उद्गारवाचकं “उत” ।

२-२-३ “कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-३-१ अकर्मकं क्रियापदम् “प्रदुष्यन्ति” ।
  • २-२-३-२ कर्तृपदम् “कुलस्त्रियः” ।
  • २-२-३-३ संबोधनपदं “कृष्ण” ।

२-२-४ “वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-४-१ क्रियापदम् “जायते” ।
  • २-२-४-२ कर्तृपदम् “वर्णसङ्करः” ।
  • २-२-४-३ “स्त्रीषु दुष्टासु” इति सति-सप्तमी-प्रयोगान्वितः गौण-वाक्यांशः ।
  • २-२-४-३-१ सप्तमी-विभक्ति-युतं धातुसाधितं “दुष्टासु” ।
  • २-२-४-३-२ धातुसाधितस्य सप्तमी-विभक्ति-युतं कर्तृपदम् “स्त्रीषु” ।
  • २-२-४-४ संबोधनपदं “वार्ष्णेय” ।

२-२-५ “सङ्कर: कुलघ्नानां कुलस्य च नरकाय एव (भवति)” इति प्रधान-वाक्यांश: ।

  • २-२-५-१ अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् “(भवति)” ।
  • २-२-५-२ कर्तृपदं “सङ्कर:” ।

२-२-६ “लुप्तपिण्डोदकक्रियाः एषां पितर: पतन्ति हि” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-६-१ अकर्मकं क्रियापदं “पतन्ति” ।
  • २-२-६-२ कर्तृपदं “पितर:”

२-२-७ “कुलघ्नानां एतै: वर्णसङ्करकारकैः दोषै: शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्मा: च उत्साद्यन्ते”

  • २-२-७-१ कर्मणि-प्रयोगान्वितं क्रियापदं “उत्साद्यन्ते” ।
  • २-२-७-२ कर्तृपदे “जातिधर्माः कुलधर्मा: च” ।

२-२-८ “जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणाम् नरके अनियतं वास: भवति इति अनुशुश्रुम” इति गौण-वाक्यांश-युतः प्रधानवाक्यांशः ।

  • २-२-८-१ प्रधान-वाक्यांशे क्रियापदं “अनुशुश्रुम” ।
  • २-२-८-२ प्रधान-वाक्यांशे अध्याहृतं कर्तृपदं “(वयम्)” ।
  • २-२-८-३ प्रधान-वाक्यांशस्य कर्मपद-भावकः गौण-वाक्यांशः “उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणाम् नरके अनियतं वास: भवति इति” ।
  • २-२-८-३-१ गौण-वाक्यांशे क्रियापदं “भवति” ।
  • २-२-८-३-२ गौण-वाक्यांशे कर्तृपदं “वास:” ।
  • २-२-८-३-३ संबन्धसूचकपदं “इति” ।
  • २-२-८-४ प्रधान-वाक्यांशे संबोधनपदं “जनार्दन” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

I have been taking the words in the order they appear after सन्धि-विच्छेद i.e. after breaking the conjugations in Exercise 1. I think it would be more in order to take them in the order they come, in paraphrasing the clauses, i.e. by अन्वय in Exercise 2. By this, any implicit अध्याहृत words, revealing during अन्वय will also not be left out of study.

१ कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति ।

३-१ कुलक्षये “कुलक्षय” (= annihilation of family or of lineage) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१-१ कुलस्य क्षयः कुलक्षयः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१-२ कुलस्य “कुल” (= family, lineage) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-१-३ क्षयः “क्षि” १, ५, ९ प (= to destroy) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “क्षय” (= destruction, annihilation) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ सनातनाः “सनातन” (= ancient) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-३ कुलधर्माः “कुलधर्म” (= rituals and traditions to be practised in a family) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

* ३-३-१ कुलस्य धर्मः कुलधर्मः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
* ३-३-२ धर्मः “धर्म” (= rituals and traditions to be practised ) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-४ प्रणश्यन्ति “प्र + नश्” ४ प (= to annihilate) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।

२ धर्मे नष्टे कृत्स्नं कुलं अधर्म: अभिभवति उत ।

३-५ धर्मे “धर्म” (= rituals and traditions to be practised ) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च ।

३-६ नष्टे “नश्” ४ प (= to destroy) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “नष्ट” (= what is destroyed) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च ।
३-७ कृत्स्नम् “कृत्स्न” (= all, entire) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-८ कुलम् “कुल” (= family, lineage) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-९ अधर्म: “अधर्म” (= non-righteousness) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-९-१ न धर्मः अधर्मः । नञ्-तत्पुरुषः ।

३-१० अभिभवति “अभि + भू” १ प (= to prevail) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् च ।

३-११ उत (= is it not ?) इति उद्गारवाचकं अव्ययम् ।

३ कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति ।

३-१२ कृष्ण (= Krishna) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१२-१ There are different derivations for the word कृष्ण
    • ३-१२-१-१ Most common derivation is कृष्ण (= black) इति विशेषणम् ।
    • ३-१२-१-२ Another derivation is from कृष् १ प (= to drag, to pull, to tear) ६ प (= to plough) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “कृष्ण” (= one, who drags; one, who ploughs) ।

३-१३ अधर्माभिभवात् “अधर्माभिभव” (= prevalance of non-righteousness) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-१३-१ अधर्मस्य अभिभवः अधर्माभिभवः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१३-२ अभिभवः “अभि + भू” १ प (= to prevail) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “अभिभव” (= prevalance) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१४ कुलस्त्रियः “कुलस्त्री” (= lady of the house) इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१५ प्रदुष्यन्ति “प्र + दुष्” ४ प (= to be maligned) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।

४ वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते ।

३-१६ वार्ष्णेय (= descendant of वृष्णी) तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१६-१ वृष्णी-वंशीयः इति वार्ष्णेयः । वृष्णी was a renowned fore-father of the lineage in which Krishna was born. Hence his epithet वार्ष्णेय.
  • ३-१६-२ वृष्णि also means a cloud, a ray of light. So, वार्ष्णेय would also mean one, who has the color of a cloud or one, who has the brilliance of a ray of light.

३-१७ स्त्रीषु “स्त्री” (= lady) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१८ दुष्टासु “दुष्” ४ प (= to be maligned) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “दुष्ट” । अत्र स्त्रीलिङ्गि “दुष्टा” (= maligned) । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च

३-१९ वर्णसङ्करः “वर्णसङ्कर” (= mix-up of castes and creeds) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१९-१ वर्णस्य सङ्करः वर्णसङ्करः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१९-२ वर्णस्य “वर्ण” (= caste and/or creed) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१९-३ सङ्करः “सम् + कृ” (= to mix up) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “सङ्कर” (= mix-up) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२० जायते “जन्” ४ आ (= to be born, to be caused, to happen) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

५ सङ्कर: कुलघ्नानां च नरकाय एव (भवति)

३-२१ कुलघ्नानां “कुलघ्न” (= one who causes destruction of family) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-२१-१ कुलम् हन्ति इति कुलघ्नः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-२१-२ हन्ति हन् “२ प (= to strike, to attack, to kill, destroy) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

३-२२ कुलस्य “कुल” (= family, lineage) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
३-२३ च (= and) इति अव्ययम् ।
३-२४ नरकाय “नरक” (= nether world) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२५ एव (= only) इति अव्ययम् ।
३-२६ भवति “भू” १ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् च ।

६ लुप्तपिण्डोदकक्रियाः एषां पितर: पतन्ति हि ।

३-२७ लुप्तपिण्डोदकक्रियाः “लुप्तपिण्डोदकक्रिय” (= one who is deprived of being offered respects) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-२७-१ पिण्डं च उदकम् च पिण्डोदकम् । समाहार-द्वंद्वः ।
  • ३-२७-२ पिण्डोदकस्य क्रिया पिण्डोदकक्रिया । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-२७-३ पिण्डोदकक्रिया लुप्ता यस्मै सः लुप्तपिण्डोदकक्रियः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-२७-४ पिण्डम् “पिण्ड” (= ball of rice) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२७-५ उदकम् “उदक” (= water) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२७-६ क्रिया “कृ” ८ उ (= to do, to perform) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “क्रिया” (= a ritual) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२७-७ लुप्ता “लुप्” ६ उ (= to vanish) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “लुप्त” । अत्र स्त्रीलिङ्गि “लुप्ता” (= what is lost) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२८ एषाम् “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२९ पितर: “पितृ” (= father, fore-father) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३० पतन्ति “पत्” १ प (= to fall, to fall down ) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
३-३१ हि (= certainly) इति अव्ययम् ।

७ कुलघ्नानां एतै: वर्णसङ्करकारकैः दोषै: शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्मा: च उत्साद्यन्ते ।

३-३२ एतै: “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-३३ वर्णसङ्करकारकैः “वर्णसङ्करकारक” (= one who causes mix-up of castes and creeds to happen) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-३३-१ वर्णस्य सङ्करः वर्णसङ्करः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-३३-२ वर्णसङ्करस्य कारकः वर्णसङ्करकारक: । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-३३-३ कारकः “कारक” (= one who causes) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-३४ दोषै: “दुष्” ४ प (= to mar, to default) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “दोष” (= fault) । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-३५ शाश्वताः “शाश्वत” (= permanent, eternal) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३६ जातिधर्माः “जातिधर्म” (= rituals and traditions of a caste in which one is born) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-३६-१ जातेः धर्मः जातिधर्म: । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-३६-२ जातेः “जन्” ४ आ (= to be born) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “जाति” (= caste related to the family in which one is born) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-३७ कुलधर्मा: “कुलधर्म” (= rituals and traditions of a family or lineage) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-३७-२ कुलस्य धर्मः कुलधर्मः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।

३-३८ उत्साद्यन्ते “उत् + सद्” १ प (= to uproot) इति धातुः । तस्य प्रयोजकस्य कर्मणि-प्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।

८ जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणाम् नरके अनियतं वास: भवति इति अनुशुश्रुम ।

३-३९ जनार्दन, (= one, who hurts people, an epithet of Krishna) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-३९-१ जनस्य अर्दनम् येन सः जनार्दनः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-३९-२ जनस्य “जन” (= people) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-३९-३ अर्दनम् “अर्-द्” १प (= to afflict, to torment, to hurt) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “अर्दन” (= pain, affliction, hurting) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-३९-४ It is confusing how a word meaning “one, who hurts people” becomes also an epithet of Krishna.

३-४० उत्सन्नकुलधर्माणाम् “उत्सन्नकुलधर्म” (= one who has suffered uprooting of family rituals and traditions) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-४०-१ उत्सन्नाः कुलधर्माः यस्य सः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-४०-२ उत्सन्नाः “उत् + सद्” १ प (= to uproot) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “उत्सन्न” (= what has suffered uprooting) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-४१ मनुष्याणाम् “मनुष्य” (= man) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-४२ अनियतम् “अनियत” (= indefinite) इति अव्ययात्मकं सामासिकं विशेषणम् ।

  • ३-४२-१ न नियतं अनियतम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-४२-२ नियतम् “नि + यम्” १ प (= to define) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “नियत” (= deined, definite) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा वा द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-४३ वास: “वस्” १ प (= to stay, to dwell, to reside) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “वास” (= staying, residence) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-४४ इति (= thus, all this) अव्ययम् ।
३-४५ अनुशुश्रुम “अनु + श्रु” ५ प (= to get to know) इति धातुः । तस्य परोक्षभूतकाले उत्तमपुरुषे बहुवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the verses in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ कुलक्षये सनातनाः कुलधर्माः प्रणश्यन्ति = When lineage is annihilated, ancient family-traditions, (which have descended down generations together) will get destroyed.
  • ४-२ धर्मे नष्टे कृत्स्नं कुलं अधर्म: अभिभवति उत । = When righteous practices (and traditions) are destroyed, non-righteousness spreads across entire the lineage.
  • ४-३ कृष्ण, अधर्माभिभवात् कुलस्त्रियः प्रदुष्यन्ति । = Oh Krishna, by spread of non-righteousness, chastity of ladies is offended.
  • ४-४ वार्ष्णेय, स्त्रीषु दुष्टासु वर्णसङ्करः जायते । = Oh VArShNeya (descendant of lineage of वृष्णी) when chastity of ladies is offended, genetic mix-up takes place.
  • ४-५ सङ्कर: कुलघ्नानां कुलस्य च नरकाय एव (भवति) । = Genetic mix-up leads to nether worlds, not only those who caused the annihilation of family and lineage, but the entire family and lineage is led to nether worlds
  • ४-६ लुप्तपिण्डोदकक्रियाः एषां पितर: पतन्ति हि । = Deprived of the offerings of respects, the souls of ancestors also fall (into the nether worlds).
  • ४-७ कुलघ्नानां एतै: वर्णसङ्करकारकैः दोषै: शाश्वताः जातिधर्माः कुलधर्मा: च उत्साद्यन्ते । = Due to the offenses committed by those responsible for annihilation of family and lineage, eternal family traditions and traditions of societal class get uprooted.
  • ४-८ जनार्दन, उत्सन्नकुलधर्माणाम् मनुष्याणाम् नरके अनियतं वास: भवति इति अनुशुश्रुम । = Oh Janardan, we have been told that persons whose family traditions have suffered annihilation, become destined to stay in nether worlds indefinitely.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

कुलक्षये प्रणश्यन्ति । वर्णाः ८
कुलधर्माः सनातनाः । वर्णाः ८
धर्मे नष्टे कुलं कृत्स्नं ।  वर्णाः ८
अधर्मोऽभिभवत्युत । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

६-१ Having advanced the arguments of (1) futility of fighting and aspirations (2) fighting being a sinful act here Arjuna advances the argument (3) of war causing –

  • end of family-traditions and rituals
  • ladies suffering malignment and society suffering genetic mix-up
  • spread of unrighteousness
  • gory punishment of being banished to nether worlds,
  • not only for oneself but resulting into
    • no upliftment for the souls of departed ancestors also.

The argument that war causes ladies to suffer malignment and society to suffer genetic mix-up seems to be a very strong argument. In 1950’s American troops stayed in Vietnam much longer after the war. One wonders how much of Vietnamese population today is of true Vietnamese origin.

In grouping the verses when taking them together for study in these posts I thought it good to take them in conceptual groups.

६-२ The arguments here present concepts, conventions – one may call them superstitious beliefs, which were then prevalent. The phrase पिण्डोदकक्रियाः refers to rituals mandated to be practiced for 13 days after passing away of a family relative and also every year in respectful memory of departed ancestors. These rituals are believed to help upliftment of the souls of departed ancestors. Some of these rituals are practised even today. One is supposed to know the names of both paternal and maternal ancestors of at least past 3 generations.

  • This brings forth how “family” as an important social institution has been deeply rooted in Indian culture. The rituals and conventions are forthright manifestation of that.
  • I feel pity for the near collapse of “family” as important social institution, especially in western world, what with rampant divorces.
    • I came across a couple, where the husband had a son from his previous wife and the wife had a daughter from her previous husband. The son knew that his ‘mom’ was not his real genetic mother and the daughter knew that her ‘dad’ was not her real genetic father.
    • I would believe that previous marriages of both were love-marriages. I wonder what this flimsy concept of love is, that you love a person ardently today and after some time you cannot even tolerate the person, rather hate the person so much that you better be divorced (?!)

६-३ After all these arguments of अर्जुन to justify his not wanting to fight, it became the task of  कृष्ण to remove the fallacies implicit in these arguments – prevalent not only in mind of अर्जुन but which can become misconceptions in minds of people at any time.

६-४ Here Arjuna addresses Krishna as कृष्ण, वार्ष्णेय and जनार्दन. This adds वार्ष्णेय to the list of addresses noted earlier, viz. जनार्दन and माधव in post # 22, कृष्ण, गोविंद and मधुसूदन in post # 21, केशव in post # 20, as also the mention as हृषीकेश in post # 18, as अच्युत in post # 17.


शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 36 to 39)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 36 to 39)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकाः ३६ तः ३९) अध्ययनस्य द्वाविंशतितमः (२) सोपानः ।

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः का प्रीतिः स्याज्जनार्दन ।
पापमेवाश्रयेदस्मान् हत्वैतानाततायिनः ।।३६।।
तस्मान्नार्हा वयं हन्तुम् धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्त्वा सुखिनः स्याम माधव ।।३७।।
यद्यप्येते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ।।३८।।
कथं न ज्ञेयमस्माभिः पापादस्मान्निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भिर्जनार्दन ।।३९।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

निहत्य धार्तराष्ट्रान् नः का प्रीतिः स्यात् जनार्दन ।
पापम् एव आश्रयेत् अस्मान् हत्त्वा एतान् आततायिनः ।।३६।।
तस्मात् न अर्हा: वयं हन्तुम् धार्तराष्ट्रान् स्वबान्धवान् ।
स्वजनं हि कथं हत्त्वा सुखिनः स्याम माधव ।।३७।।
यदि  अपि एते न पश्यन्ति लोभोपहतचेतसः ।
कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे च पातकम् ।।३८।।
कथं न ज्ञेयम् अस्माभिः पापात् अस्मात् निवर्तितुम् ।
कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भि: जनार्दन ।।३९।।
Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

  • के अत्र वाक्यांशाः ?
  • कानि संबन्ध-सूचकानि ?
  • कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
  • कानि अत्र कर्तृपदानि ?
  • कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात् ?
  • २-१-२ एतान् आततायिनः हत्त्वा पापम् एव अस्मान् आश्रयेत् ।
  • २-१-३ तस्मात् स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुम् वयं न अर्हा: ।
  • २-१-४ माधव, स्वजनं हि हत्त्वा कथं सुखिनः स्याम ?
  • २-१-५ यदि अपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकम् च न पश्यन्ति
  • २-१-६ जनार्दन, अस्मात् पापात् निवर्तितुम् कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भि: अस्माभिः कथं न ज्ञेयम् ?

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात्”  इति प्रश्नार्थकः प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ अकर्मकं क्रियापदं “स्यात्” ।
  • २-२-१-२ कर्तृपदं “प्रीतिः” ।
  • २-२-१-३ क्रियाविषेशणात्मकं धातुसाधितम् “निहत्य” ।
    • २-२-१-३-१ धातुसाधितस्य कर्मपदम् “धार्तराष्ट्रान्” ।
  • २-२-१-४ संबोधनपदं “जनार्दन” ।

२--२ “एतान् आततायिनः हत्त्वा पापम् एव अस्मान् आश्रयेत्” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-२-१ क्रियापदम् “आश्रयेत्” ।
  • २-२-२-२ कर्तृपदं “पापम्” ।
  • २-२-२-३ कर्मपदम् “अस्मान्” ।
  • २-२-२-४ “एतान् आततायिनः हत्त्वा” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।
    • २-२-२-४-१ क्रियाविशेषणात्मकम् धातुसाधितं “हत्त्वा” ।
    • २-२-२-४-२ धातुसाधितस्य कर्मपदम् “आततायिनः” ।

२-२-३ “तस्मात् स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुम् वयं अर्हा: न (स्मः)” इति नकारात्मकः प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-३-१ अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् “(स्मः)” ।
  • २-२-३-२ कर्तृपदम् “वयम्” ।
  • २-२-३-३ पूरकपदं “अर्हा:” ।
  • २-२-३-४ “स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुम्” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।
    • २-२-३-४-१ क्रियाविशेषणात्मकम् धातुसाधितं “हन्तुम्” ।
    • २-२-३-४-२ धातुसाधितस्य कर्मपदम् “धार्तराष्ट्रान्” ।

२-२-४ “माधव, स्वजनं हि हत्त्वा (वयम्) कथं सुखिनः स्याम” इति प्रश्नार्थकः प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-४-१ क्रियापदम् “स्याम” ।
  • २-२-४-२ अध्याहृतं कर्तृपदम् “(वयम्)” ।
  • २-२-४-३ “स्वजनं हि हत्त्वा” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।
    • २-२-४-३-१ क्रियाविशेषणात्मकम् धातुसाधितं “हत्त्वा” ।
    • २-२-४-३-२ धातुसाधितस्य कर्मपदम् “स्वजनम्” ।
  • २-२-४-४ संबोधनपदं “माधव” ।

२-२-५ “यदि अपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकम् च न पश्यन्ति” इति गौण-वाक्यांश: ।

  • २-२-५-१ नकारात्मकं क्रियापदम् “न पश्यन्ति” ।
  • २-२-५-२ कर्तृपदं “एते” ।
  • २-२-५-३ कर्मपदे “दोषं पातकम् च”
  • २-२-५-४ संबन्धसूचकं पदं “यद्यपि”

२-२-६ “जनार्दन, अस्मात् पापात् निवर्तितुम् कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भि: अस्माभिः कथं न ज्ञेयम् (भवति)” इति प्रश्नार्थकः प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-६-१ नकारात्मकं अकर्मकं च अध्याहृतं क्रियापदं “न (भवति)” ।
  • २-२-६-२ “अस्मात् पापात् निवर्तितुम्” इति कर्तृपदात्मकः गौण-वाक्यांशः ।
    • गौण-वाक्यांशे धातुसाधितं “निवर्तितुम्” ।
  • २-२-६-३ पूरकपदं “ज्ञेयम्” ।
  • २-२-६-४ संबोधनपदं “जनार्दन” ।
  • २-२-६-५ अत्र “कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भि:” इति विशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः अपि ।
    • २-२-६-५-१ गौण-वाक्यांशे वर्तमानकालवाचकं धातुसाधितं “प्रपश्यद्भि:”
    • २-२-६-५-२ धातुसाधितस्य कर्मपदं “दोषम्” ।
    • २-२-६-५-३ विशेष्यपदं प्रधान-वाक्यांशे “अस्माभिः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ निहत्य “नि हन्” २ प (= to strike, to attack, to kill) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं ल्यबन्तं अव्ययम् “निहत्य” (= on killing, or by killing) ।

३-२ धार्तराष्ट्रान् “धार्तराष्ट्र” (= son of धृतराष्ट्र) इति तद्धितं* विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-२-१ *धृतराष्ट्रस्य अयम् इति धार्तराष्ट्रः ।
  • ३-२-२ धृतराष्ट्रस्य “धृतराष्ट्र” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-२-२-१ धृतं राष्ट्रं येन सः (= he who reigned the kingdom) = धृतराष्ट्रः । बहुव्रीहिः । अथवा –
    • ३-२-२-२ धृतः राष्ट्रेण (= he, who was accepted (as King) by the nation)= धृतराष्ट्रः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
    • ३-२-२-३ धृतम् “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to be maintained o preserved) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= maintained or preserved) । अत्र नपुम्सकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-२-२-४ राष्ट्रम् “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-२-२-५ धृतः “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to hold, to bear, to carry, to resolve upon) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= borne, resolved upon) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-२-२-६ राष्ट्रेण “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-३ नः “अस्मद्” (= pronoun of first person, i.e. I, we) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-३-१ In these verses this word is also in other declensions as –
    • अस्मान् – द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • वयम् – प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • अस्माभिः – तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-४ का “किम्” (= what) इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-५ प्रीतिः “प्री” ९ उ (= to love, to have affection) इति धातुः । तस्मात् भाववाचकं स्त्रीलिङ्गि नाम “प्रीति” (= affection, love) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-६ स्यात् “अस्” २ प (= to be) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

  • ३-६-१ In these verses this word is also in other declensions as –
    • स्याम – विध्यर्थे उत्तमपुरुषे बहुवचनम् ।

३-७ जनार्दन (= one, who hurts people, an epithet of Krishna) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-७-१ जनस्य अर्दनम् येन सः जनार्दनः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-७-२ जनस्य “जन” (= people) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-७-३ अर्दनम् “अर्-द्” १प (= to afflict, to torment, to hurt) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “अर्दन” (= pain, affliction, hurting) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-७-४ It is confusing how a word meaning “one, who hurts people” becomes also an epithet of Krishna.

३-८ पापम् “पाप” (= sin) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • In these verses this word is also in other declensions as –
    • पापात् – पञ्चमी विभक्तिः एकवचनं च ।

३-९ एव (= also, only) इति अव्ययम् ।

३-१० आश्रयेत् “आ + श्रि” १ उ (= to go to, to resort to) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् च ।

३-११ हत्त्वा हन् “२ प (= to strike, to attack, to kill) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं त्वान्तं अव्ययम् “हत्त्वा” (= on killing, or by killing) ।

३-१२ एतान् “एतद्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • In these verses this word is also in other declensions as –
    • एते – पुल्लिङ्गि, प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-१३ आततायिनः “आततायिन्” (= one, who indulges in excessive action) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१४ तस्मात् “तत्” (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१४-१ अत्र क्रियाविशेषणार्थि  (= therefore) ।

३-१५ न (= no, not) इति नकारात्मकं अव्ययम् ।
३-१६ अर्हा: “अर्-ह्” १ प (= to deserve, to merit) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “अर्ह” (= eligible) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१७ हन्तुम् हन्” २ प (= to strike, to attack, to kill) इति धातुः । तस्मात् क्रियाविशेषणात्मकं तुमन्तं अव्ययम् “हन्तुम्” (= to kill, for killing) ।
३-१८ स्वबान्धवान् “स्वबान्धव” (= own relative, kin) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-१८-१ स्वस्य बन्धुः स्वबन्धुः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१८-२ स्वस्य “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१८-३ बन्धुः “बन्धु” (= brother, relative) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१९ स्वजनम् “स्वजन” (= relatives, acquaintances) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१९-१ स्वस्य जनः स्वजनः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१९-२ स्वस्य “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१९-३ जनः “जन” (= persons) इति समूहवाचकम् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२० हि (= because, only) इति अव्ययम् ।
३-२१ कथम् (= how) इति अव्ययम् ।
३-२२ सुखिनः “सुखिन्” (= happy) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२३ माधव (= one who is honey-like sweet, an epithet of Krishna) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२३-१ मधु इव इति माधवः ।

३-२४ यद्यपि (= यदि + अपि) (= even if) इति अव्ययम् ।
३-२५ पश्यन्ति “दृश्” १ प (= to see) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
३-२६ लोभोपहतचेतसः “लोभोपहतचेतस्” (= mind blinded by greed) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-२६-१ लोभेन उपहतम् इति लोभोपहतम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-२६-२ लोभोपहतं चेतः यस्य सः लोभोपहतचेतस् । बहुव्रीहिः ।
  • ३-२६-३ लोभेन “लुभ्” ४ प (= to entice) इति धातुः । तस्मात् भाववाचकं पुल्लिङ्गि नाम “लोभ” (= enticement, greed) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२६-४ उपहतम् “उप + हन् “२ प (= to strike, to attack) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “उपहत” (= overcome) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२६-५ चेतः “चेतस्” (= mind) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२७ कुलक्षयकृतम् “कुलक्षयकृत” (= causing annihilation of lineage) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२७-१ कुलस्य क्षयः कुलक्षयः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-२७-२ कुलक्षयः कृतः येन सः कुलक्षयकृतः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-२७-३ कुलस्य “कुल” (= family, lineage) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२७-४ क्षयः “क्षि” १, ५, ९ प (= to destroy) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “क्षय” (= destruction, annihilation) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२७-५ कृतः “कृ” ८ उ (= to do) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “कृत” (= done) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२८ दोषम् “दुष्” ४ प (= to mar, to default) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “दोष” (= fault) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२९ मित्रद्रोहे “मित्रद्रोह” (= subversion of friendship) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२९-१ मित्रस्य द्रोहः मित्रद्रोहः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-२९-२ मित्रस्य “मित्र” (= friend) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२९-३ द्रोहः “द्रुह्” ४ प (= to subvert) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “द्रोह” (= subversion, treachery) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-३० च (= and) इति अव्ययम् ।
३-३१ पातकम् “पत्” १ प (= to fall) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् विशेषणम् तथा प्रायः नपुंसकलिङ्गि नाम अपि “पातक” (= what causes falling from grace) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३२ ज्ञेयम् “ज्ञा” ९ उ (= to know) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् तथा प्रायः नपुंसकलिङ्गि नाम अपि “ज्ञेय” (= what should be known or understood or thought of) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३३ अस्मात् “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनं च ।
३-३४ निवर्तितुम् “नि + वृत्” १ आ (= to withdraw, to stay away) इति धातुः । तस्मात् क्रियाविशेषणात्मकं तुमन्तं अव्ययम् “निवर्तितुम्” (= staying away) ।
३-३५ प्रपश्यद्भि: “प्र + “दृश्” १ प (= to see clearly) इति धातुः । तस्मात् कर्तरी-वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “प्रपश्यत्” (= one, who is seeing clearly) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the verses in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ जनार्दन, धार्तराष्ट्रान् निहत्य नः का प्रीतिः स्यात् ? = Oh Janardan, what pleasure will it be on killing sons of Dhrutarashtra ?
  • ४-२ एतान् आततायिनः हत्त्वा पापम् एव अस्मान् आश्रयेत् । = By killing these, who are indulging in excessive action, only sin will be with us
  • ४-३ तस्मात् स्वबान्धवान् धार्तराष्ट्रान् हन्तुम् वयं न अर्हा: । = Therefore we should not kill the sons of Dhrutarashtra, who are (after all) are our own kins.
  • ४-४ माधव, स्वजनं हि हत्त्वा कथं सुखिनः स्याम ? = Oh Madhav, how can we be happy on killing our own people ?
  • ४-५ यदि अपि लोभोपहतचेतसः एते कुलक्षयकृतं दोषं मित्रद्रोहे पातकम् च न पश्यन्ति = Even if these, who are overcome with greed and do not see the sin devolving from faults of destroying the lineage and of subversion of friendship,
  • ४-६ जनार्दन, कुलक्षयकृतं दोषं प्रपश्यद्भि: अस्माभिः अस्मात् पापात् निवर्तितुम् कथं न ज्ञेयम् ? = oh Janardan, how come we, who can see the faults of destruction of lineage, do not understand staying away from the sin ?

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः । वर्णाः ८
का प्रीतिः स्याज्जनार्दन । वर्णाः ८
पापमेवाश्रयेदस्मान् ।  वर्णाः ८
हत्वैतानाततायिनः । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ In the verses of previous post # 21, Arjuna advanced the argument of futility of fighting and killing close relatives and respectable elders. Aspirations of ruling the whole world or even all the three worlds meant nothing to him.

६-२ In the verses here, he continues with the argument adding, how the fighting becomes a sinful act.

६-३ Here Arjuna addresses Krishna as जनार्दन and माधव. This adds to the list of addresses noted earlier, viz. कृष्ण, गोविंद and मधुसूदन in post # 21, केशव in post # 20, the mention as हृषीकेश in post # 18, as अच्युत in post # 17.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses -31 to 35)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses -31 to 35)
गीतान्वेषणं प्रथमाध्यायस्य (1-31-तः 1-35-पर्यन्तानां) श्लोकानाम् ।
न च श्रेयोऽनुपश्यामि हत्त्वा स्वजनमाहवे ।।३१।।
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं नो राज्येन गोविंद किं भोगैर्जीवितेन वा ।।३२।।
येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च ।
त इमेऽवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च ।।३३।।
आचार्याः पितरः पुत्रास्तथैव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिनस्तथा ।।३४।।
एतान्न हन्तुमिच्छामि घ्नतोऽपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ।।३५।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
न च श्रेयः अनुपश्यामि हत्त्वा स्वजनं अाहवे ।।३१।।
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण न च राज्यं सुखानि च ।
किं न: राज्येन गोविंद किं भोगै: जीवितेन वा ।।३२।।
येषां अर्थे काङ्क्षितं न: राज्यं भोगाः सुखानि च ।
ते इमे अवस्थिता: युद्धे प्राणान् त्यक्त्वा धनानि च ।।३३।।
आचार्याः पितरः पुत्रा: तथा एव च पितामहाः ।
मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः संबन्धिन: तथा ।।३४।।
एतान् न हन्तुम् इच्छामि घ्नत: अपि मधुसूदन ।
अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते ।।३५।।

Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses

2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

  • के अत्र वाक्यांशाः ?
  • कानि संबन्ध-सूचकानि ?
  • कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
  • कानि अत्र कर्तृपदानि ?
  • कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ अाहवे स्वजनं हत्त्वा श्रेयः न अनुपश्यामि च ।
  • २-१-२ कृष्ण, (अहम्) विजयं न काङ्क्षे, न च राज्यं (काङ्क्षे), (न) च सुखानि (काङ्क्षे)
  • २-१-३ गोविंद, न: राज्येन किं, भोगै: किं, वा जीवितेन (किं) ।
  • २-१-४ येषां अर्थे न: राज्यं भोगाः सुखानि च काङ्क्षितं ।
  • २-१-५ ते इमे आचार्याः पितरः पुत्रा: तथा पितामहाः एव च मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः तथा संबन्धिन: प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिता: ।
  • २-१-६ मधुसूदन, (अहम्) घ्नत: अपि, नु महीकृते किं, त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि एतान् हन्तुम् न इच्छामि ।

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “अाहवे स्वजनं हत्त्वा”  इति गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ क्रियाविषेशणात्मकं धातुसाधितम् “हत्त्वा” ।
  • २-२-१-२ धातुसाधितस्य कर्मपदम् “स्वजनं” ।

२--२ “कृष्ण, (अहम्) विजयं न काङ्क्षे, न च राज्यं (काङ्क्षे), (न) च सुखानि (काङ्क्षे)” इति नकारात्मकाः प्रधान-वाक्यांशाः ।

  • २-२-२-१ क्रियापदम् “काङ्क्षे” एकदा स्पष्टं, द्वयोः अध्याहृतम् ।
  • २-२-२-२ सर्वत्र अध्याहृतं कर्तृपदं “(अहम्)” ।
  • २-२-२-३ कर्मपदानि “विजयं, राज्यं, सुखानि” ।
  • २-२-२-४ संबोधन-पदं “कृष्ण” ।

२-२-३ “गोविंद, न: राज्येन किं (भवति), भोगै: किं (भवति), वा जीवितेन (किं भवति)” इति प्रश्नार्थकाः प्रधान-वाक्यांशाः ।

  • २-२-३-१ अध्याहृतं क्रियापदम् “भवति” ।
  • २-२-३-२ कर्तृपदम् “किम्” ।

२-२-४ “येषां अर्थे न: राज्यं भोगाः सुखानि च (एतत् सर्वं) काङ्क्षितं” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-४-१ विशेषणात्मकं धातुसाधितम् “काङ्क्षितम्” ।
  • २-२-४-२ अध्याहृतं विशेष्यपदं “(एतत् सर्वम्)” ।
  • २-२-४-३ विशेषणात्मकं संबन्धसूचकं “येषाम्” ।

२-२-५ “ते इमे आचार्याः पितरः पुत्रा: तथा पितामहाः एव च मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः तथा संबन्धिन: प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिता: (सन्ति)” इति प्रधान-वाक्यांश: ।

  • २-२-५-१ अत्र “प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा” इति क्रियाविषेशणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।
    • २-२-५-१-१ क्रियाविषेशणात्मकं धातुसाधितम् “त्यक्त्वा” ।
    • २-२-५-१-२ धातुसाधितस्य कर्मपदे “प्राणान् धनानि च” ।
  • २-२-५-२ प्रधान-वाक्यांशे अध्याहृतं क्रियापदम् “सन्ति” ।
  • २-२-५-३ प्रधान-वाक्यांशे कर्तृपदानि “आचार्याः पितरः पुत्रा: तथा पितामहाः एव च मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः तथा संबन्धिन:”
  • २-२-५-४ (२-२-४)-गौण-वाक्यांशेन सह संबन्धसूचकं पदं “ते”

२-२-६ “मधुसूदन, (अहम्) घ्नत: अपि, नु महीकृते किं, त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि एतान् हन्तुम् न इच्छामि” इति नकारात्मकः प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-६-१ अत्र “घ्नतः अपि” इति विशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।
    • २ -२-६-१-१ कर्मणि-प्रयोगान्वितं भूतकालवाचकं विशेषणात्मकम् धातुसाधितं “घ्नतः”
    • २-२-६-१-२ विशेष्यपदं “(अहम्)” ।
    • २-२-६-१-३ “(यदि अहम्) घ्नतः (तदा) अपि” एवं क्रियाविशेषणात्मकम् पर्यायि विश्लेषणमपि ।
  • २-२-६-२ नकारात्मकं क्रियापदं “न इच्छामि” ।
  • २-२-६-३ अध्याहृतं कर्तृपदं “अहम्” ।
  • २-२-६-४ कर्मपदं “हन्तुम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ न (= no, not) इति अव्ययम् ।

३-२ च (= and) इति अव्ययम् ।

३-३ श्रेयः “श्रि” १ उ (= to go to, to resort to) इति धातुः । तस्मात् “यस्”-प्रत्ययेन योग्यतादर्शकं विशेषणम् “श्रेयस्” (= what is worth resorting to, what is beneficial) । अत्र नपुंसकलिङ्गि नाम “श्रेयस्” (= benefit, propriety) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-४ अनुपश्यामि “अनु + दृश्” १ प. (= to see, to sight) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।

३-५ हत्त्वा “हन्” २ प (= to strike, to attack, to kill) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं “त्वा”-न्तं अव्ययम् “हत्त्वा” (= on killing, or by killing) ।

३-६ स्वजनम् “स्वजन” (= relatives, acquaintances) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-६-१ स्वस्य जनः स्वजनः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-६-२ स्वस्य “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-६-३ जनः “जन” (= persons) इति समूहवाचकम् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ आहवे “आ + ह्वे” १ उ (= to give a call, to challenge) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “आहव” (= challenge, battle) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-८ काङ्क्षे “काङ्क्ष्” १ प (also आत्मनेपदी in epics, here it is आत्मनेपदी only) (= to expect, to wish, to desire) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।

३-९ विजयम् “वि + जि” १ प (= to conquer, to defeat, to vanquish) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “विजय” (= victory) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१० कृष्ण (= Krishna) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१०-१ There are different derivations for the word कृष्ण
    • ३-१०-१-१ Most common derivation is कृष्ण (= black) इति विशेषणम् ।
    • ३-१०-१-२ Another derivation is from कृष् १ प (= to drag, to pull, to tear) ६ प (= to plough) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “कृष्ण” (= one, who drags; one, who ploughs) ।

३-११ राज्यम् “राज्” १ उ (= ) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “राज्य” (= place, which is ruled over by a king, kingdom, state) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • We also have here राज्येन, which तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१२ सुखानि “सुख” (= pleasure, happiness) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-१३ किम् (= what) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१४ नः “अस्मद्” (= pronoun of first person, i.e. I, we) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-१५ गोविन्द (= one, who tends the cows) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र प्रायः पुल्लिङ्गि नाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१५-१ गाः विन्दति इति गोविन्दः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-१५-२ गाः “गो” (= cow) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-१५-३ विन्दति “विद्” ६ उ (= to know, to care for, to tend) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

३-१६ भोगैः “भुज्” ७ उ (= to enjoy) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “भोग” (= enjoyment) । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१७ जीवितेन “जीव्” १ प (= to live) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि नाम “जीवित” (= life, living) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१८ वा (= or) इति अव्ययम् ।
३-१९ येषाम् “यत्” (= which, who, what) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२० अर्थे “अर्थ” (= purpose, benefit, interest) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२१ काङ्क्षितम् “काङ्क्ष्” १ प (also आ in epics, e.g. here) (= to expect, to wish, to desire) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “काङ्क्षित” (= what is desired) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२२ भोगाः “भुज्” ७ उ (= to enjoy) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “भोग” (= enjoyment) । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२३ ते “तत्” (= that) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२४ इमे “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२५ अवस्थिताः “अव + स्था” १ प. (= to settle down) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “अवस्थित” (= one, who has settled down) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२६ युद्धे “युद्ध” (= war, battle) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२७ प्राणान् “प्राण” (= breath of life) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२८ त्यक्त्वा “त्यज्” १ प (= to leave, to sacrifice) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं “त्वा”-न्तं अव्ययम् “त्यक्त्वा” (= by sacrificing) ।
३-२९ धनानि “धन” (= wealth) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३० आचार्याः “आचार्य” (= teacher, precept) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३१ पितरः “पितृ” (= father) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३२ पुत्राः “पुत्र” (= son) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३३ तथा (= likewise) इति अव्ययम् ।
३-३४ एव (= also, only) इति अव्ययम् ।
३-३५ पितामहाः “पितामह” (= grandfather) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३६ मातुलाः “मातुल” (= maternal) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३७ श्वशुराः “श्वशुर” (= father-in-law) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३८ पौत्राः “पौत्र” (= grandson) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३९ श्यालाः “श्याल” (= wife’s brother, brother-in-law) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-४० संबन्धिनः “सम् + बन्ध्” ९ प (= to bond) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् संबन्धिन्” (= one, who establishes a bond, relative) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-४०-१ In a marital relationship, relations on the side of the bride and bridegroom are called संबन्धिनः of each other.

३-४१ एतान् “एतद्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-४२ हन्तुम् “हन्” २ प (= to kill) इति धातुः । तस्मात् उद्देशार्थं क्रियाविशेषणात्मकं तुमन्तं अव्ययम् “हन्तुम्” (= ) ।
३-४३ इच्छामि “इच्छ” (= to wish for, to desire) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
३-४४ घ्नत: “हन्” २ प (= to kill, to attack) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगान्वितं भूतकालवाचकं विशेषणम् “घ्नत” (= one, who is attacked) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-४४-१ घ्नत seems to be an uncommon भूतकालवाचकं विशेषणम् from the धातु “हन्”. Common भूतकालवाचकं विशेषणम् from the धातु “हन्” is “हत”
  • ३-४४-२ Some explanation of this uncommon form घ्नत is found in Apte’s dictionary explaining the word विघ्न as विहन् क suggesting that विघ्न is derived by adding the suffix क to विहन्. So, if one derives विघ्न from विहन् one would derive घ्न as हन् क

३-४५ अपि (= also, even) इति अव्ययम् ।
३-४६ मधुसूदन (= he, who killed the demon, named Madhu) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-४६-१ मधुनः सूदनः इति मधुसूदनः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-४६-२ मधुनः “मधु” (= sweet) इति विशेषणम् । परन्तु अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम (= name of a demon) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-४६-३ सूदनः “सूद्” १ आ १० उ (= to kill) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “सूदन” (= one, who kills) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-४७ त्रैलोक्यराज्यस्य “त्रैलोक्यराज्य” (= reign over all three worlds) इति सामासिकं नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-४७-१ त्रयाणां लोकानां समूहः = त्रैलोक्यम् । द्विगु-समासः ।
  • ३-४७-२ त्रैलोक्यस्य राज्यम् त्रैलोक्यराज्यम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-४७-३ त्रयाणाम् “त्रि” (= three) इति संख्यावाचकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-४७-४ लोकानाम् “लोक” (= people, populace, world) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-४७-५ त्रैलोक्य connotes the trinity of (1) heavens स्वर्ग, (2) the earth पृथ्वी and (3) the nether world पाताल

३-४८ हेतोः “हेतु” (= purpose, objective) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-४९ नु (= indeed) इति अव्ययम् ।
३-५० महीकृते “महीकृत” (= for the sake of (all) the world) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५०-१ मह्यै कृतम् इति महीकृतम् । चतुर्थी-तत्पुरुषः । or मह्याः कृते महीकृते । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-५०-२ मह्यै “मही” (= earth, world) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५०-३ कृतम् “कृ” ८ उ (= to do) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “कृत” (= done) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५०-४ कृते (= for the sake of) इति अव्ययम् ।
  • ३-५०-५ I am not sure whether at ३-५०-१ identifying मह्याः कृते महीकृते as a compound of षष्ठी-तत्पुरुषः type is correct or not. In तत्पुरुष-type compounds, the second component would usually be noun or adjective. Here the second component कृते is an indeclinable. With that it may be a compound of अव्ययीभाव-type.
  • ३-५०-६ Also, in the meaning of कृते as “for the sake of” the preposition “of” is implicit. But when deciphering the compound, the word मही needs to be detailed in sixth case, which becomes repetition of “of”

Exercise 4 Arrange the verses in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ अाहवे स्वजनं हत्त्वा श्रेयः न अनुपश्यामि च । = I do not see any propriety or benefit in killing relatives and close acquaintances in this battle
  • ४-२ कृष्ण, (अहम्) विजयं न काङ्क्षे, न च राज्यं (काङ्क्षे), (न) च सुखानि (काङ्क्षे) = Oh Krishna, I do not desire eiter victory or empire or pleasures
  • ४-३ गोविंद, न: राज्येन किं (भवति), भोगै: किं (भवति), वा जीवितेन (किं भवति) = Oh Govind (you, who is so kind even to cows), what is good of our having the kingdom, or the pleasures or even by surviving ?
  • ४-४ येषां अर्थे न: राज्यं भोगाः सुखानि च (एतत् सर्वं) काङ्क्षितं = All those for whom we would desire the kingdom, the pleasures and enjoyments
  • ४-५ ते इमे आचार्याः पितरः पुत्रा: तथा पितामहाः एव च मातुलाः श्वशुराः पौत्राः श्यालाः तथा संबन्धिन: प्राणान् धनानि च त्यक्त्वा युद्धे अवस्थिता: (सन्ति) = they all – precepts, fathers, sons, grandfathers, maternal relatives, fathers-in-law, grandsons, schoolmates, relatives – are standing here in the battle-field, leaving (ready to sacrifice) their wealth and (their very) lives
  • ४-६ मधुसूदन, (अहम्) घ्नत: अपि, नु महीकृते किं, त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि एतान् हन्तुम् न इच्छामि = Oh Madhusoodana (you, who vanquished the demon Madhu) whether for the sake of the whole world or even for the sake of authority over all the three worlds, I would not like to kill them, even if I shall be attacked,

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –
न काङ्क्षे विजयं कृष्ण । वर्णाः ८
न च राज्यं सुखानि च । वर्णाः ८
किं नो राज्येन गोविंद ।  वर्णाः ८
किं भोगैर्जीवितेन वा । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ In the verses of previous post # 20, symptoms of an attack of hysteria suffered by Arjuna, i.e. physical symptoms were mentioned. But here Arjuna is proposing justifications for his reluctance to fight the war. So, even when overcome with attack of hysteria, mentally he seems to be alert enough to advance justifications.

६-२ Ever since I memorized this अध्याय, I have recited it umpteen number of times. But now that I am studying it in such detail, I am surprised that of the line अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते the order of the phrases just gets reversed. When doing अन्वय the phrase to come first should be नु महीकृते किं, then त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि

I guess, it is natural for human mind that what comes last makes a lasting impression. So, here, when reciting अपि त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः किं नु महीकृते, it is महीकृते, which comes last and seems to make somewhat more lasting impression than त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः But महीकृते is of course a smaller objective than त्रैलोक्यराज्यस्य हेतोः अपि. Hence when doing अन्वय, the order of the phrases has to be reversed !

It is the specialty of Sanskrit, that because of declensions, every word gets a stand-alone identity. That gives a liberal liberty to the poets to strew the words in any order. It also brings importance to doing अन्वय, importance to arranging the words in proper syntax and/or in proper order to derive the appropriate meaning.

The liberal liberty afforded to the poets has also facilitated much of Sanskrit literature having been composed in verses.

Verses make it easy for the memory, reciting and singing. Maybe, in India the rich tradition of memory-training, singing and music has its genre from the fact that much of Sanskrit literature was composed in verses.

६-३ Here Arjuna addresses Krishna by three names – कृष्ण, गोविंद and मधुसूदन. In the verses in the previous post, Arjuna addressed as कृष्ण and केशव As mentioned in the previous post, these multiple addresses possibly signify an ardent appeal and/or an emphasis for his justifications.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses -28, 29, 30) – Post # 20

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses -28, 29, 30) – Post # 20
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकौ -२८, २९, ३०) अध्ययनस्य विंशतितमः (२०) सोपानः ।
अर्जुन उवाच –
दृष्ट्वेमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।।२८।।
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते ।।२९।।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते ।
न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः ।।३०।।
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
अर्जुन: उवाच –
दृष्ट्वा इमं स्वजनं कृष्ण युयुत्सुं समुपस्थितम् ।।२८।।
सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति ।
वेपथु: च शरीरे मे रोमहर्ष: च जायते ।।२९।।
गाण्डीवं स्रंसते हस्तात् त्वक् च एव परिदह्यते ।
न च शक्नोमि अवस्थातुं भ्रमति इव च मे मनः ।।३०।।
निमित्तानि च पश्यामि विपरीतानि केशव ।

Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses

2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

  • के अत्र वाक्यांशाः ?
  • कानि संबन्ध-सूचकानि ?
  • कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
  • कानि अत्र कर्तृपदानि ?
  • कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ अर्जुन: उवाच
  • २-१-२ कृष्ण, इमं युयुत्सुं समुपस्थितम् स्वजनं दृष्ट्वा
  • २-१-३ मम गात्राणि सीदन्ति ।
  • २-१-४ मुखं च परिशुष्यति ।
  • २-१-५ मे शरीरे वेपथु: च रोमहर्ष: च जायते ।
  • २-१-६ गाण्डीवं हस्तात् स्रंसते ।
  • २-१-७ त्वक् च परिदह्यते एव ।
  • २-१-८ अवस्थातुं च न शक्नोमि ।
  • २-१-९ मे मनः च भ्रमति इव ।
  • २-१-१० केशव, विपरीतानि निमित्तानि च पश्यामि ।

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “अर्जुन: उवाच”  इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ क्रियापदम् “उवाच” ।
  • २-२-१-२ कर्तृपदम् “अर्जुन:” ।

२--२ “कृष्ण, इमं युयुत्सुं समुपस्थितम् स्वजनं दृष्ट्वा” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-२-१ भूतकालवाचकं  धातुसाधितम् “दृष्ट्वा” ।
  • २-२-२-२ कर्मपदम् “स्वजनम्” ।
  • २-२-२-३ संबोधन-पदं “कृष्ण” ।

२-२-३ “मम गात्राणि सीदन्ति” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-३-१ क्रियापदम् “सीदन्ति” ।
  • २-२-३-२ कर्तृपदम् “गात्राणि”

२-२-४ “मुखं च परिशुष्यति” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-४-१ अकर्मकं क्रियापदं “परिशुष्यति” ।
  • २-२-४-२ कर्तृपदं “मुखम्” ।

२-२-५ “मे शरीरे च वेपथु: जायते रोमहर्ष: च (जायते)” इति प्रधान-वाक्यांशद्वयम् ।

  • २-२-५-१ अकर्मकं क्रियापदं “जायते”। एकस्मिन् वाक्यांशे सुस्पष्टं, अन्यस्मिन् अध्याहृतम् ।
  • २-२-५-२ कर्तृपदे (१) “वेपथुः” (२) “रोमहर्षः” ।

२-२-६ “गाण्डीवं हस्तात् स्रंसते” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-६-१ अकर्मकं क्रियापदं “स्रंसते” ।
  • २-२-६-२ कर्तृपदं “गाण्डीवम्” ।

२-२-७ “त्वक् च परिदह्यते एव” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-७-१ अकर्मकं क्रियापदं “परिदह्यते” ।
  • २-२-७-२ कर्तृपदं “त्वक्” ।

२-२-८ “अवस्थातुं न शक्नोमि च” इति नकारात्मकः प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-८-१ क्रियापदं “शक्नोमि” ।
  • २-२-८-२ अध्याहृतं कर्तृपदं “अहम्” ।

२ -२-९ “मे मनः च भ्रमति इव”  इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-९-१ अकर्मकं क्रियापदं “भ्रमति” ।
  • २-२-९-२ कर्तृपदं “मनः” ।

२-२-१० “केशव, विपरीतानि निमित्तानि च पश्यामि”  इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१०-१ क्रियापदं “पश्यामि” ।
  • २-२-१०-२ अध्याहृतं कर्तृपदं “अहम्” ।
  • २-२-१०-३ कर्मपदं “निमित्तानि” ।
  • २-२-१०-४ संबोधन-पदं “केशव” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अर्जुनः “अर्जुन” (= name of third पाण्डव) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak) इति धातुः । तस्य परोक्ष-भूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

३-३ दृष्ट्वा “दृश्” १ प. (= to see, to sight) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं अव्ययम् “दृष्ट्वा” (= on seeing) ।

३-४ इमम् “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ स्वजनम् “स्वजन” (= relatives, acquaintances) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ स्वस्य जनः स्वजनः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-२ स्वस्य “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-३ जनः “जन” (= persons) इति समूहवाचकम् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ कृष्ण (= Krishna) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ युयुत्सुं “युध्” (= to fight, to battle) इति धातुः । तस्मात् इच्छार्थि विशेषणम् “युयुत्सु” (= desirous of fighting) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च । बहुवचनम् च ।

  • ३-७-१ योद्धुम् इच्छति इति युयुत्सुः ।

३-८ समुपस्थितम् “सम् + उप + स्था” १ प. (= to assemble) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “समुपस्थित” (= one, who has assembled) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-९ सीदन्ति “सद्” १ प (= to fall down, to lose strength) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् च ।

३-१० मम “अस्मद्” (= pronoun of first person, i.e. I, we) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-११ गात्राणि “गात्र” (= limb) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-१२ मुखम् “मुख” (= face, mouth, throat) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१३ च (= as also) इति अव्ययम् ।
३-१४ परिशुष्यति “परि + शुष्” (= to become dry) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् च ।
३-१५ वेपथु: “वेपथु” (= trembling) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च । द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१६ शरीरे “शरीर” (= body) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१७ मे “अस्मद्” (= pronoun of first person, i.e. I, we) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१८ रोमहर्ष: “रोमहर्ष” (= bristling of hair) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१९जायते “जन्” ४ आ (= to be born, to occur, to happen) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् च ।
३-२० गाण्डीवम् “गाण्डीव” (= name of bow of Arjuna) इति नपुंसकलिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२१ स्रंसते “स्रंस्” १ आ (= to slip) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-२२ हस्तात् “हस्त” (= hand) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२३ त्वक् (= skin) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२४ एव (= also, only) इति अव्ययम् ।
३-२५ परिदह्यते “परि + दह्” १ आ (= to heat up) इति धातुः । तस्य कर्मणि-प्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-२६ न (= no, not) इति अव्ययम् ।
३-२७ शक्नोमि “शक्” १, ५ प (= to be able) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-२८ अवस्थातुम् “अव + स्था” १ प (= to calm down) इति धातुः । तस्मात् तुमन्तं अव्ययम् “अवस्थातुम्” (= to calm down) ।
३-२९ भ्रमति “भ्रम्” १ प (= to circle) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् च ।
३-३० इव (= like) इति अव्ययम् ।
३-३१ मनः “मनस्” (= mind) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३२ निमित्तानि “निमित्त” (= cause, symptom) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३३ पश्यामि “दृश्” १ प. (= to see, to sight) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् च ।
३-३४ विपरीतानि “विपरि + इ” १ उ, २ प, ४ आ (= to go otherwise) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “विपरीत” (= gone otherwise, unseemly) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-३५ केशव (= having luxuriant hair) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम (= epithet of Krishna) अपि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the verses in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ अर्जुन: उवाच । = Arjuna said
  • ४-२ कृष्ण, इमं युयुत्सुं समुपस्थितम् स्वजनं दृष्ट्वा = Oh Krishna, on seeing these relatives and acquaintances, assembled to wage a battle
  • ४-३ मम गात्राणि सीदन्ति । = my limbs are losing their strength
  • ४-४ मुखं च परिशुष्यति । = mouth is running dry
  • ४-५ मे शरीरे वेपथु: च रोमहर्ष: च जायते । = my body is trembling and hair (on my body) is standing
  • ४-६ गाण्डीवं हस्तात् स्रंसते । = my bow Gandiva is slipping from my hand
  • ४-७ त्वक् च परिदह्यते एव । = my body is getting heated up
  • ४-८ अवस्थातुं च न शक्नोमि । = I am not able to steady myself
  • ४-९ मे मनः च भ्रमति इव । = my mind is revolving
  • ४-१० केशव, विपरीतानि निमित्तानि च पश्यामि । = Oh Keshava, I am overcome by unseemly symptoms

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

सीदन्ति मम गात्राणि । वर्णाः ८
मुखं च परिशुष्यति । वर्णाः ८
वेपथुश्च शरीरे मे ।  वर्णाः ८
रोमहर्षश्च जायते । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ Although clauses (२-२-३) to (२-२-९) have been identified as main clauses प्रधान-वाक्यांश-s considering that they follow the true main clause “अर्जुन: उवाच” in (२-२-१), in that context they are sub-clauses.

६-२ These verses summarise the symptoms of an attack of hysteria !

६-३ Here Arjuna addresses Krishna by two names – कृष्ण and केशव. This possibly signifies an ardent appeal – Hey Krishna, Hey Keshava !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 26, 27+) – Post # 19

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 26, 27+) – Post # 19
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकौ २६ + २७) अध्ययनस्य एकोनविंशतितमः (१९) सोपानः ।

तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः पितॄनथ पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन्स्तथा ।।२६।।
श्वशुरान् सुहृदश्चैव सेनयोरुभयोरपि ।
तान्समीक्ष्य स कौन्तेय सर्वान् बन्धूनवस्थितान् ।।२७।।
कृपया परयाविष्टो विषीदन्निदमब्रवीत् ।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

तत्र अपश्यत् स्थितान् पार्थः पितॄन् अथ पितामहान् ।
आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् सखीन् तथा ।।२६।।

श्वशुरान् सुहृद: च एव सेनयो: उभयो: अपि ।
तान् समीक्ष्य सः कौन्तेयः सर्वान् बन्धून् अवस्थितान् ।।२७।।
कृपया परया आविष्टः विषीदन् इदम् अब्रवीत् ।

Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

  • के अत्र वाक्यांशाः ?
  • कानि संबन्ध-सूचकानि ?
  • कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
  • कानि अत्र कर्तृपदानि ?
  • कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ पार्थः तत्र उभयो: सेनयो: अपि स्थितान् पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् तथा सखीन् श्वशुरान् सुहृद: च एव अपश्यत् ।
  • २-१-२ तान् सर्वान् बन्धून् अवस्थितान् समीक्ष्य
  • २-१-३ परया कृपया आविष्टः सः विषीदन् कौन्तेयः इदम् अब्रवीत् ।

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “पार्थः तत्र उभयो: सेनयो: अपि स्थितान् पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् तथा सखीन् श्वशुरान् सुहृद: च एव अपश्यत्”  इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ क्रियापदम् “अपश्यत्” ।
  • २-२-१-२ कर्तृपदम् “पार्थः” ।
  • २-२-१-३ कर्मपदसमुच्चयः “पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् तथा सखीन् श्वशुरान् सुहृद: च” ।

२--२ “तान् सर्वान् बन्धून् अवस्थितान् समीक्ष्य” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-२-१ भूतकालवाचकं  धातुसाधितम् “समीक्ष्य” ।
  • २-२-२-२ अध्याहृतं कर्तृपदम् “सः” ।
  • २-२-२-३ कर्मपदसमुच्चयः “तान् सर्वान् बन्धून्” ।

२-२-३ “परया कृपया आविष्टः” इति विशेषणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-३-१ कर्मणि-प्रयोगान्वितं भूतकालवाचकं विशेषणात्मकं  धातुसाधितम् “आविष्टः” ।
  • २-२-३-२ अध्याहृतं कर्तृपदम् “सः”
  • २-२-३-३ तृतीया-विभक्तियुतं कर्मपदं “कृपया” ।

२-२-४ “सः विषीदन् कौन्तेयः इदम् अब्रवीत्” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-४-१ क्रियापदं “अब्रवीत्” ।
  • २-२-४-२ कर्तृपदं “कौन्तेयः” ।
  • २-२-४-३ कर्मपदं “इदम्” ।
  • २-२-४-४ कर्तृपदविस्तारः “सः विषीदन्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ तत्र (= there) इति अव्ययम् ।

३-२ अपश्यत् “दृश्” १ प. (= to see, to sight) इति धातुः । तस्य अनद्यतन-भूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

३-३ स्थितान् “स्था” १ प. (= to stand) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “स्थित” (= one, who has stood) । अत्र तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-४ पार्थः “पार्थ” (= an epithet of Arjuna) इति तद्धितं पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-४-१ पृथायाः अयम् इति पार्थः ।
  • ३-४-२ पृथायाः “पृथा” (= name of कुन्ती) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ पितॄन् “पितृ” (= father) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-६ अथ (= as also) इति अव्ययम् ।

३-७ पितामहान् “पितामह” (= grandfather) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-८ आचार्यान् “आचार्य” (= teacher, precept) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-९ मातुलान् “मातुल” (= maternal) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-१० भ्रातॄन् “भ्रातृ” (= brother) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-११ पुत्रान् “पुत्र” (= son) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१२ पौत्रान् “पुत्र” (= grandson) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१३ सखीन् “सखी” (= friend) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१४ तथा (= also) इति अव्ययम् ।
३-१५ श्वशुरान् “श्वशुर” (= father-in-law) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१६ सुहृद: “सुहृद्” (= a close friend) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-१६-१ सुष्ठु हृद् यस्य सः सुहृत् । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-१६-२ सुष्ठु (= good) इति विशेषणात्मकं अव्ययम् ।
  • ३-१६-३ हृद् (= mind, heart) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । This word does not have declensions in first five cases and is optionally substituted by हृदय But the compounded word such as सुहृद् has declensions, for example सुहृद: being declension of second case plural द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-१७ च (= and) इति अव्ययम् ।
३-१८ एव (= also, only) इति अव्ययम् ।
३-१९ सेनयो: “सेना” (= army) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः द्विवचनम् च ।
३-२० उभयो: “उभ” (= both, two together, couple) इति द्विवचनात्मकं विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि “उभे” । तस्य सप्तमी  विभक्तिः द्विवचनम् च ।
३-२१ अपि (= also) इति अव्ययम् ।
३-२२ तान् तत् (= that) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२३ समीक्ष्य “सम् + ईक्ष्” १ आ (= to overview) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं अव्ययम् “समीक्ष्य” (= on overviewing)
३-२४ सः तत् (= that)) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२५ कौन्तेयः “कौन्तेय” (= son of कुन्ती) इति तद्धितं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२५-१ कुन्त्याः अयम् इति कौन्तेयः ।
  • ३-२५-२ कुन्त्याः “कुन्ती” (= name of princess of the kingdom known as कुन्ति) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२५-३ Apte’s dictionary gives following information about कुन्ती mentioning “name of पृथा, daughter of a यादव named शूर, adopted as daughter by King “कुन्तिभोज” She was the first wife of पाण्डु the prince of हस्तिनापुर As he was prevented by a curse from having progeny, पाण्डु allowed her to make use of a boon, she had acquired from sage दुर्वास, by means of which, any God, whom she would like to invoke would bless her with a son. She invoked धर्म (i.e. यम), वायु and इन्द्र and had युधिष्ठिर भीम and अर्जुन respectively. She also had कर्ण, when she had invoked deity सूर्य in her virginhood to test the efficacy of the boon.

३-२६ सर्वान् “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२७ बन्धून् “बन्धु” (= relative) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२८ अवस्थितान् (= to settle down) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “अवस्थित” (= one, who has settled down) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२९ कृपया “कृपा” (= compassion) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३० परया “पर” (= extreme) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि “परा” । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३१ आविष्टः “आ + विष्” ३ उ (= ) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “आविष्ट” (= ) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३२ विषीदन् “वि + सद्” १ प (= to be despirited, to be sorrowful) इति धातुः । तस्मात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “विषीदन्” (= despondent) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-३२-१ Apte’s dictionary explains – the स् of सद् changes to ष् when the prefix उपसर्ग has ending vowel इ or उ except प्रति. Here the prefix वि has ending vowel इ

३-३३ इदम् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३४ अब्रवीत् “ब्रू” २ उ (= to say) इति धातुः । तस्य अनद्यतन-भूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the verses in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ पार्थः तत्र उभयो: सेनयो: अपि स्थितान् पितॄन् अथ पितामहान् आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् पुत्रान् पौत्रान् तथा सखीन् श्वशुरान् सुहृद: च एव अपश्यत् । =  There Paartha (i.e. Arjuna) saw among both the armies fathers, grandfathers, precepts, maternals, brothers, sons, grandsons, friends, fathers-in-law, intimate friends.
  • ४-२ तान् सर्वान् बन्धून् अवस्थितान् समीक्ष्य = On seeing all relatives (and acquaintances) settled (for war)
  • ४-३ परया कृपया आविष्टः सः विषीदन् कौन्तेयः इदम् अब्रवीत् । = overcome by extreme compassion and rent with grief Kaunteya (i.e. Arjuna) said this –

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः । वर्णाः ८
पितॄनथ पितामहान् । वर्णाः ८
आचार्यान् मातुलान् भ्रातॄन् ।  वर्णाः ८
पुत्रान् पौत्रान् सखीन्स्तथा । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ Although clauses (२-२-१) and (२-२-४) have been identified as main clauses प्रधान-वाक्यांश-s considering that they follow the true main clause “संजयः उवाच” in Post # 18, in that context they are sub-clauses.

६-२ These verses, especially the words परया कृपया आविष्टः and सः विषीदन् कौन्तेयः are the starting point of the background, which prompted the whole of Geetaa to happen.

६-३ The mention of Arjuna as गुडाकेश (meaning ‘ever alert’) in the previous verses and mention here of his becoming परया कृपया आविष्टः and विषीदन् become sort of a poetic paradox !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 24 + 25) – Post # 18

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verses 24 + 25) – Post # 18
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकाः २४ + २५) अध्ययनस्य अष्टदश: (१८) सोपानः ।

संजय उवाच –
एवमुक्तो हृषीकेशो गुडाकेशेन भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।।२४।।
भीष्मद्रोण-प्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्यैतान् समवेतान् कुरूनिति ।।२५।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

संजय: उवाच –
एवं उक्तः हृषीकेशः गुडाकेशेन भारत ।
सेनयो: उभयो: मध्ये स्थापयित्वा रथोत्तमम् ।।२४।।
भीष्मद्रोण-प्रमुखतः सर्वेषां च महीक्षिताम् ।
उवाच पार्थ पश्य एतान् समवेतान् कुरून् इति ।।२५।।

Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses

2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

  • के अत्र वाक्यांशाः ?
  • कानि संबन्ध-सूचकानि ?
  • कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
  • कानि अत्र कर्तृपदानि ?
  • कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ संजयः उवाच भारत,
  • २-१-२ गुडाकेशेन एवं उक्तः हृषीकेशः
  • २-१-३ रथोत्तमम् उभयो: सेनयो: मध्ये भीष्मद्रोण-प्रमुखतः सर्वेषां महीक्षिताम् च (प्रमुखतः) स्थापयित्वा
  • २-१-४ पार्थ एतान् समवेतान् कुरून् पश्य
  • २-१-५ इति उवाच

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “संजयः उवाच”  इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ क्रियापदम् “उवाच” ।
  • २-२-१-२ कर्तृपदम् “संजयः” ।
  • २-२-१-३ संबोधनात्मकं पदं “भारत” ।

२--२ “गुडाकेशेन एवं उक्तः” इति विशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-२-१ कर्मणि-प्रयोगान्वितं धातुसाधितम् “उक्तः” ।
  • २-२-२-२ तृतीया-विभक्ति-युतं कर्तृपदम् “गुडाकेशेन” ।
  • २-२-२-३ विशेष्यपदं “हृषीकेशः” (२-१-५)-वाक्यांशे ।

२-२-३ “रथोत्तमम् उभयो: सेनयो: मध्ये भीष्मद्रोण-प्रमुखतः सर्वेषां महीक्षिताम् च (प्रमुखतः) स्थापयित्वा” इति क्रियाविशेषणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-३-१ संबन्धसूचकं क्रियाविशेषणात्मकं  धातुसाधितम् “स्थापयित्वा” ।
  • २-२-३-२ अध्याहृतं कर्तृपदम् “(हृषीकेशः)”
  • २-२-३-३ कर्मपदं “रथोत्तमम्” ।

२-२-४ “पार्थ एतान् समवेतान् कुरून् पश्य” इति कर्मपदवाचकः गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-४-१ क्रियापदं “पश्य” ।
  • २-२-४-२ अध्याहृतं कर्तृपदं “(त्वम्)” ।
  • २-२-४-३ कर्मपदं “कुरून्” ।
  • २-२-४-४ संबोधनात्मकं पदं “पार्थ” ।

२-२-५ “इति हृषीकेशः उवाच” इति कर्मपदवाचक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-५-१ संबन्धसूचकं कर्मपदात्मकं  अव्ययम् “इति” ।
  • २-२-५-२ क्रियापदं “उवाच” ।
  • २-२-५-३ कर्तृपदं “हृषीकेशः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ संजयः “संजय” (= name of charioteer of धृतराष्ट्र) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak) इति धातुः । तस्य परोक्ष-भूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

३-३ एवम् (= thus) इति अव्ययम् ।

३-४ उक्तः “वच्” २ प (= to say, to speak) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगान्वितं भूतकालवाचकं विशेषणम् “उक्त” (= one, who is spoken to) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ हृषीकेशः “हृषीकेश” (= an epithet of Krishna) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम विशेषनाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ हृषीकाणां ईशः = हृषीकेशः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-२ हृषीकाणाम् “हृषीक” (= body-organ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-५-३ ईशः “ईश्” २ आ (= to command) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “ईश” (= one, who commands) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-४ हृषीकेश also has a derivation from हृषी = pleasing and केश = hair. Hence हृषीकेश = one, who has pleasing hair

३-६ गुडाकेशेन “गुडाकेश” (= an epithet of अर्जुन) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि नाम अपि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-६-१ I wonder whether the word is derived as
    • गुडः केशेषु यस्य सः (बहुव्रीहिः) one, who has tied his hair around a ball since गुडः means a ball
    • गुडाः इव केशाः यस्य सः one, who has hair like cotton. This meaning derives, when गुडा is taken to mean cotton and in turn hair being white in color.
    • I am thankful to many people who have given following explanation. – “Meera Hari <balasaraswathi.hari@gmail.com> wrote – गुडाकेशस्य  विग्रहवाक्यं एवं भवेत् इति चिन्तयामि “गुडाकाया:  (sloth sleep) ईश: -he, who has subjugated sleep
    • Dr. Hari Narayana Bhat B.R., EFEO, PONDICHERRY has very kindly provided a very detailed explanation as follows – गुडाकायाः = निद्रायाः, ईशः – तेन, जितालस्येन, सर्वत्र सावधानेन, अर्जुनेन। इति मधुसूदनसरस्वती;
      गुडाका = निद्रा, तस्या: ईशेन – जितनिद्रेण, इति श्रीधरस्वामी;
      “निद्रा गुडाका प्रोक्ता प्रमीला मृत्युतन्द्रिका” इति कोशः।
      अर्जुनेन यदेन्द्रकीलके विनिद्रेण तपस्तप्तं तदा पशुपतिना गुडाकेशो ऽयमित्युक्तमिति पुराणान्तरे।
      गुडाकेशेन =  युद्धोद्योगलक्षणकेशबन्धविशिष्टेन। अत्र निश्चितयुद्धत्वेन तदर्जुननिर्देश इति भाव इति हंसयोगिभाष्यम्।
      गुडाः = कुटिलाः, केशाः यस्येति विग्रहः साधुः, “मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृत्तम्”” इति भागवतात् (१.१०.१७);
      गुडैः स्निग्धैस्तथा कृष्णैरभिन्नग्रैस्तथैव हि। केशैर्न चातिबहुलैर्मृदुभिः पार्थिवो भवेत्॥ इति च कोशः।
      “गुडा गुडिका” = स्नुही-वृक्षः इति मेदिनीकोशः, उशीरी इति राजनिघण्टुश्च। गुडाशब्देन समासे उपर्युक्तो ऽर्थो दुर्लभः।
      गुडयति = संकोचयति जडीकरोति देहेन्द्रियाणि, इति यो ऽवस्थाविशेषः, स गुडः, तम्, आकायति (कै गै – शब्दे) = जृम्भणशब्देन प्रकाशयति – इति गुडाका = आलस्यम्; गुडाम् = आलस्यावस्थाम्, कायतीति वा; (गुडा + क+आ) इति उपरिव्याख्यानाधारा व्युत्पत्तिः।

      “गुड् | तु० सेट् प० | गुड रक्षायाम् ६. ९७” इति धातोर्वा, अप्रत्यये, गु | भ्वा० अनिट् आ० | गुङ् अव्यक्ते शब्दे १. ११०० |

      इति धातोः,  गवते = अव्यक्तं शब्दं करोति इति उणादिप्रत्ययेन ड-प्रत्ययेन निष्पन्नः गुडशब्दः, नानार्थकः, विंशत्यधिकार्थेषु रूढः, तस्य केशशब्देन समासे गुडकेश इत्येव स्यात्. न तु गुडा-केश इति।

३-७ भारत (= descendant of भरत) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-७-१ भरतस्य अयम् इति भारतः । One, whose forefather was King Bharat.
  • ३-७-२ Alternate name of India is भारतदेशः and is said to derive from King Bharat having ruled the spread of India. King Bharat was son of Dushyanta and Shakuntala. Since Dushyanta lost al memory of his love-marriage गान्धर्व-विवाह with Shakuntala, she looked after her son in the jungles. Since childhood was fearless and valorous, which was in evidence when, even as a child he would play even with cubs of lions

३-८ सेनयोः  “सेना” (= army) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् च । “अस्मद्” (= pronoun of first person, “I, we”) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-९ उभयो: “उभय” (= both, two together, couple) इति विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि “उभया” । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् च ।

  • Dr. Hari Narayana Bhat B.R., EFEO, PONDICHERRY has very kindly provided a very detailed correction as follows -उभशब्दः सर्वनामसंज्ञकः, नित्यं द्विवचनान्तः, उभौ इति, तस्य स्त्रीलिङ्गे, उभे इति, तयोरिति षष्ठी – “उभयोः” इति । and not उभय which will be generally used in singular or plural. उभयं तत् संमतमेव; उभये देवमनुष्याः;  and not dvivacanam
  • उभौ अवयवौ यस्य अवयविनः सः उभयो मणिः । उभय; उभयशब्दस्य द्विवचनं नास्तीति कैयटः, अस्तीति हरदत्तः ।
  • Referring to Apte’s dictionary I find that both उभ and उभय are mentioned and detailed separately and both are mentioned as pronouns just as said by Dr. Bhat “उभशब्दः सर्वनामसंज्ञकः”
  • In respect of pronoun उभय the dictionary mentions its feminine form स्त्रीलिङ्गि to be उभयी So my mention as अत्र स्त्रीलिङ्गि “उभया” is certainly wrong. Also षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् of उभया, if at all valid, will become उभययोः not उभयोः So, with the correction provided by Dr. Bhat the analysis at (३-९) should read
  • उभयो: “उभ” इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि “उभे” । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनम् च ।

३-१० मध्ये (= in the middle) इति अव्ययम् ।
३-११ स्थापयित्वा “स्था” (= to stand) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् भूतकालवाचकं अव्ययम् “स्थापयित्वा” (= on setting) ।
३-१२ रथोत्तमम् “रथोत्तम” (= the best of chariots) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१२-१ उत्तमः रथः रथोत्तमः । कर्मधारयः ।
  • ३-१२-२ उत्तमः “उत्तम” (= the best) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१२-३ रथः “रथ” (= chariot) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • Dr. Hari Narayana Bhat B.R., EFEO, PONDICHERRY has very kindly provided an alternative रथेषु उत्तमः – रथोत्तमः । “पुरुषोत्तम”-वत् समासः ।

३-१३ भीष्मद्रोण-प्रमुखतः (= in front of भीष्म and द्रोण) इति सामासिकं अव्ययम् ।

  • ३-१३-१ भीष्मः च द्रोणः च = भीष्मद्रोणौ । इतरेतर-द्वन्द्वः ।
  • ३-१३-२ भीष्मद्रोणयोः प्रमुखतः इति भीष्मद्रोण-प्रमुखतः । अव्ययीभावः ।
  • ३-१३-३ भीष्मः “भीष्म” (= name of grand-father of कौरव-s and पाण्डव-s) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१३-४ द्रोणः “द्रोण” (= name of teacher of कौरव-s and पाण्डव-s) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१३-५ प्रमुखतः (= in front of, facing) इति सामासिकं अव्ययम् ।
    • ३-१३-५-१ मुखम् प्रति = प्रमुखम् । अव्ययीभावः ।
    • ३-१३-५-२ “तः” = “यथा भवेत् तथा” (= as will become) अव्ययात्मकः प्रत्ययः ।
    • ३-१३-५-३ यथा प्रमुखं भवेत् तथा = प्रमुखतः ।
  • Dr. Hari Narayana Bhat B.R., EFEO, PONDICHERRY commented –

३-१४ सर्वेषाम् (= all) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१५ महीक्षिताम् “महीक्षित्” (= ruler) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-१५-१ महीं क्षयति इति महीक्षित् । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-१५-२ महीम् “मही” (= earth) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१५-३ क्षित् “क्षि” १ प (= to reign, to rule) इति धातुः । तस्मात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “क्षित्” (= ruler) ।

३-१६ पार्थ (= an epithet of Arjuna) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१७ पश्य “दृश्” १ प (= to see) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यम-पुरुषे एकवचनम् ।
३-१८ एतान् “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-१९ समवेतान् “सम् + अव + इ” २ प (= to descend together) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “समवेत” (= he, who has descended along with others) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनं च ।
३-२० कुरून् “कुरु” (= descendant of कुरु family) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३-२१ इति (= thus, so) इति अव्ययम् ।

Exercise 4 Arrange the passage in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ संजयः उवाच भारत, =  Sanjaya said
  • ४-२ गुडाकेशेन एवं उक्तः हृषीकेशः = Hrusheekesha, who was thus spoken to by Arjuna
  • ४-३ रथोत्तमम् उभयो: सेनयो: मध्ये भीष्मद्रोण-प्रमुखतः सर्वेषां महीक्षिताम् च (प्रमुखतः) स्थापयित्वा = on placing the chariot in the middle of the two armies and facing BheeShma, Drona and all the rulers
  • ४-४ पार्थ एतान् समवेतान् कुरून् पश्य = Hey Paartha, see these descendants of Kuru, who have condescended here.
  • ४-५ इति उवाच = said so.
  • ४-६ By rearranging the syntax of English translation –
Sanjaya said to the King (addressing him as Bhaarata), “हृषीकेश (i.e. Krishna)upon having been so told by Gudaakesha (i.e. Arjuna) placed the chariot in the middle of the two armies facing BheeShma, Drona and all the rulers and said this to Arjuna, “Hey Paartha (i.e. Arjuna), “see these descendants of Kuru, who have condescended here.”

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

एवमुक्तो हृषीकेशो । वर्णाः ८
गुडाकेशेन भारत । वर्णाः ८
सेनयोरुभयोर्मध्ये ।  वर्णाः ८
स्थापयित्वा रथोत्तमम् । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ The अन्वय here is interesting. The verb उवाच is used twice. It makes the main clause in संजयः उवाच and it is in a subclause, in हृषीकेशः उवाच

६-२ All narration in Sanskrit is direct. There is no indirect narration.

६-३ Absence of indirect narration makes it important to understand the अन्वय and inter-relationships between clauses.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-