Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 16) – Post # 33

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 16) – Post # 33
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोक: ) त्रित्रिंशत्तमः (३) सोपानः ।


नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः ।
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि: ।।२-१६।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


न असत: विद्यते भाव: न अभाव: विद्यते सतः ।
उभयो: अपि दृष्ट: अन्त: तु अनयो: तत्त्वदर्शिभि: ।।२-१६।।

अत्र सन्धयः

  1. नासतो विद्यते = न असत: विद्यते (स्वरसन्धिः) (विसर्गसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः)
  2. भावो नाभावो विद्यते = भाव: न अभाव: विद्यते (विसर्गसन्धिः) (स्वरसन्धिः) (विसर्गसन्धिः)
  3. उभयोरपि = उभयो: अपि (विसर्गसन्धिः)
  4. दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि:
    • दृष्टोऽन्त: = दृष्ट: अन्त: (विसर्गसन्धिः)
    • दृष्टोऽन्त: तु = दृष्टोऽन्तस्तु (विसर्गसन्धिः)
    • दृष्टोऽन्तस्तु अनयो: = दृष्टोऽन्तस्त्वनयो: (स्वरसन्धिः)
    • दृष्टोऽन्तस्त्वनयो: तत्त्वदर्शिभि: = दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि: (विसर्गसन्धिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses
स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः
असत: भाव: न विद्यते । सतः अभाव: न विद्यते । अनयो: उभयो: अपि अन्त: तु तत्त्वदर्शिभि: दृष्ट: ।
Since all the three sentences are in passive voice, it becomes interesting to put them in active voice.
कर्तरि-प्रयोगेन –
(जनः) असतः भावं न वेत्ति । (जनः) सतः अभावं न वेत्ति । तत्त्वदर्शिनः तु अनयो: उभयो: अपि अन्तम् अपश्यन् ।वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा अव्ययम् संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् इतरे शब्दाः
भाव: न विद्यते असत:
अभाव: न विद्यते सत:
तु अन्त: दृष्ट: अनयो: उभयो: अपि तत्त्वदर्शिभि:

कर्तरि-प्रयोगे वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses in active voice –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा अव्ययम् संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् इतरे शब्दाः
(जनः) भावम् न वेत्ति असतः
(जनः) अभावम् न वेत्ति सतः
तु तत्त्वदर्शिनः अन्तम् अपश्यन् अनयो: उभयो: अपि

स्वाध्यायः ३

  • अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

From the अन्वय words to be studied are underlined. Many words which have been studied earlier quite often need not be detailed every time.
असत: भाव:विद्यते । सतः अभाव: न विद्यते । अनयो: उभयो: अपि अन्त: तु तत्त्वदर्शिभि: दृष्ट:
From transformations to active voice –
(जनः) असतः भावं न वेत्ति । (जनः) सतः अभावं न वेत्ति । तत्त्वदर्शिनः तु अनयो: उभयो: अपि अन्तम् अपश्यन्

१  असत: “असत्” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि अथवा नपुंसकलिङ्गि  । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ न सत् इति असत् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १-२ सत् “अस्” २ प (= to be, to exist) इति धातुः । तस्मात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “सत्” (= being, existing) ।

२ अभाव: “अभाव” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • २-१ न भाव: इति अभावः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २-२ भावः “भू” १ प (= to be, to become, to realize, to manifest) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “भाव” (= manifestation, realization)
  • २-३ अभावः = absence, lack of availability
  • २-४ कर्तरि-प्रयोगे “भावम्” वा “अभावम्” इति द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ विद्यते “विद्” २ प (= to learn, to know) इति धातुः । अत्र कर्मणि-प्रयोगे अतः आत्मनेपदी । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

  • ३-१ कर्तरि-प्रयोगे “वेत्ति” इति वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

४ अनयो: “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनं च ।
५ उभयो: “उभ” (= both) इति सार्वनामिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनं च ।
६ अन्त: “अन्त” (= end, limit) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ६-१ कर्तरि-प्रयोगे “अन्तम्” इति द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

७ तत्त्वदर्शिभि: “तत्त्वदर्शिन्” इति सामासिकं तद्धितं च विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ७-१ कर्तरि-प्रयोगे “तत्त्वदर्शिनः” इति प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ७-२ दर्शयति इति दर्शी  ।
  • ७-३ तत्त्वस्य दर्शी तत्त्वदर्शी । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ७-४ तत्त्वस्य “तत्” (= that) इति सर्वनाम । तस्मात् (तद्धितं) त्व(= quality)-प्रत्ययेन भाववाचकं नाम “तत्त्व” (= essence, fundamental principle, quality of being “That”) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ७-५ दर्शी “दृश्” १ प (= to see) इति धातुः । तस्मात् “इन्”-प्रत्ययेन विशेषणम् “दर्शिन्” (= seer) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ७-६ तत्त्वदर्शिनः = those, who are seers of the essence, of the fundamental principles; philosophers

८ दृष्ट: “दृश्” १ प (= to see) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “दृष्ट” (= seen) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ कर्तरि-प्रयोगे “अपश्यन्” इति अनद्यतन-(लङ्)-भूतकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।

९ जनः “जन्” ४ आ (= to be born) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “जन” (= person, people, common person) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

असत: भाव: न विद्यते । सतः अभाव: न विद्यते । अनयो: उभयो: अपि अन्त: तु तत्त्वदर्शिभि: दृष्ट: ।
कर्तरि-प्रयोगे –
(जनः) असतः भावं न वेत्ति । (जनः) सतः अभावं न वेत्ति । तत्त्वदर्शिनः तु अनयो: उभयो: अपि अन्तम् अपश्यन् ।

In English –
Realization of what does not exist is not learnt. Absence of what exists is not learnt. However limit of both is seen by seers of fundamental principles.
In active voice –
Common person does not learn realization of what does not exist. Common person does not learn absence of what exists. However, seers of fundamental principles saw the limit of both.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

नासतो विद्यते भावो । वर्णाः ८

नाभावो विद्यते सतः । वर्णाः ८
उभयोरपि दृष्टोऽन्तस् । वर्णाः ८
त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभि: । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

५-१ I thought it good to take only one verse this time. In the अन्वय we notice only three simple sentences. But every sentence is so much replete with meaning.

५-२ Due to my limited understanding of philosophy, I thought it good to explore the meaning both by the passive voice of the original statements and also by studying them in the active voice. I thought, this way, I can understand it better.

५-३ I wonder whether by mentioning what the seers see, श्रीकृष्ण is provoking अर्जुन to rise above being a common person. This seems to be akin to the diktat in कठोपनिषत् –

उत्तिष्ठत, जाग्रत, प्राप्यवरान्निबोधत ।
Awaken ! Arise ! Get to know (and realize) what all is benevolent !!

  • The implied reference to common person reveals only in active voice !

५-४ The words असत: सतः भाव: अभाव: are not mere antonyms of each other.

  • The word असत् meaning ‘what does not exist’, encompasses what is past and gone and also what the future holds.
  • Whereas the words असत् and सत् are derived from the root verb “अस्” and भाव: and अभाव: are derived from the root verb भू meanings of both the root verbs are almost identical. But the derived words असत्, सत् भाव: and अभाव: have to be interpreted differently. The words भाव: and अभाव: have inherent in them an aspect of sensibility, whereas असत् and सत् may appeal to be more existential.
  • Even when saying so, one shade of meaning of the word अभाव: is ‘scarcity’. This meaning is existential. But it has to be discarded for the meaning to be appropriate in the context of the other word भाव:
  • The word सत् has 3 different shades –
    • सत् = what exists
    • सत् = truth
    • सत्  = good, noble; especially when used as a prefix, e.g. सज्जन
  • The range of meanings of the phrases असत: भाव: न विद्यते । सतः अभाव: न विद्यते । as will derive by permutations of shades of meanings of the four words असत्, सत् भाव: and अभाव: may turn out to be a mind-boggling exercise !
    • Certainly so for common persons, implicit in active voice
  • There is no mind-bogging for those who know, the seers तत्त्वदर्शिनः

५-५ I am bit confused over the derivation and meaning of तत्त्वदर्शिनः

  • Would not तत्त्वदर्शिनः also mean seers, who do not just ‘see’ for themselves or by themselves, but can also show or demonstrate or guide others ?
  • The word comes again in 04-34. We shall have an opportunity to explore it again.
  • In the meantime I seek be obliged by तत्त्वदर्शिभि:

५-६ The word अन्त is also interesting.

  • The literal meaning as given above is अन्त = end, limit
  • But in a compound as अन्तरङ्गः its meaning does not limit itself to the external boundaries or limits. It delves deep inside.
  • When the seers तत्त्वदर्शिनः see अनयोः उभयोः अन्तम् they would be seeing all things inside out, back and forth, past, present and future, and even beyond !
  • What all is seen दृष्ट by them, only they know !
  • But to the extent possible, everyone should strive to get some of that दर्शित्त्व, right ?

५-७ The word तत्त्व is interesting. Its etymology is तत् + त्व. It is important to ensure in writing the word that त् is doubled. Hence it has to be written as तत्त्व. By its etymology तत् + त्व, its meaning becomes “quality of being ‘that’ “. We may point to anything as ‘that’. And whatever we point to, has a quality of ‘that’ being ‘that’. So everything has a fundamental principle inherent to itself. To know everything by understanding the fundamental principle underlying and inherent to it, is really understanding it properly and thoroughly.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Advertisements

Supplement to Post Nos. 31 and 32 on studying Sanskrit and Geetaa together (Chapter 2 verses 11 to 15)

Supplement to Post Nos. 31 and 32 on studying Sanskrit and Geetaa together (Chapter 2 verses 11 to 15)

Very interesting comments have been provided by Mr. J. Joker –

(1) The other usages of the same expression for comparison.

You may need to review your translation in the light of these and other occurrences than your own kalpana:

Book 14
Chapter 48

उच्च्वास मात्रम अपि चेद यॊ ऽनतकाले समॊ भवेत
आत्मानम उपसंगम्य सॊ ऽमृतत्वाय कल्पते॥

एवं पूर्वं परसन्नात्मा लभते यद यद इच्छति
अव्यक्तात सत्त्वम उद्रिक्तम अमृतत्वाय कल्पते॥
By the way, it is a grammatically perfect usage according to Paninian grammar, which gives the same meaning as interpreted by many commentators with the dative case associated with अमृतत्व.

“विद्यया विन्दते ऽमृतम्।”
“अविद्यया मृत्युं तीर्थ्वा विद्ययाऽमृतमश्नुते”
and many other Upanishats explain the related expression for the अमृत here than eternal existence in the restricted usage. That is why it is very often called as Upanishat very frequently as it reflects and summarizes the ideas in the Upanishats in a simpler language.

(2)

१०-१ धृतिः अस्य अस्ति इति धीरः ।
१०-२ धृति: “धृ” १ उ, ६ आ, १० उ (= to hold, to bear, to sustain, to have forbearance, to have fortitude) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गी नाम “धृति” (= boldness, forbearance, fortitude) ।
१०-३ धीर = bold, having forbearance, fortitude
===========

The meaning is ok. But it cannot be derived from the word धृति. According to Paninian grammar, it can be derived from धी+र.

(3) Above comment is rather in continuation of a comment on Post # 31 where also a study of the word धीर was discussed. The comment was –

२० धीरः “धृ” १ उ, ६ आ, १० उ (= to hold, to bear, to sustain, to have forbearance, to have fortitude) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “धीर” (= bold, having fortitude, having forbearance) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

=============

Following Paninian rules, it cannot be derived with the root dhR. But it is derived in a different way:

dhyai cintāyām – dhīḥ ध्यै चिन्तायाम् – धीः

dhiyaṃ rāti (=dadāti ātmā, dhairyaṃ niścayātmikāṃ buddhiṃ vā gṛhṇāti) iti dhī + ra >> dhīraḥ = paṇḍitaḥ, vicakṣaṇaḥ yuktāyuktavivicane buddhiṃ dadātīti

  • धियं राति (= ददाति आत्मा, धैर्यं निश्चयात्मकां बुद्धिं वा गृह्णाति)  इति धी + र >> धीरः = पण्डितः, युक्तायुक्तविवेचने बुद्धिं ददातीति)

or

dhiyaṃ (dhyeye lakṣye) īrayanti iti vā; anityadehaṃ vihāya paramabrahmaṇi buddhiṃ prerayatīti yogī;

  • धियं (ध्येये लक्ष्ये) ईरयन्ति इति वा; अनित्यदेहं विहाय परब्रह्मणि बुद्धिं प्रेरयतीति योगी ।

will be normal derivation through Paninian system to get the meaning for the context of a philosophical discussion introduced. This verse is the reverberation of the Katha : matvā dhīro na śocati (….मत्वा धीरो न शोचति, इति कठोपनिषत्) repeated 3 times in the Upanishat. This is only introduction to the Adhyatma.

I cannot thank Mr. Joker enough for these lucid comments !! I have only added transliteration in देवनागरी. Somehow, I find it more comfortable to understand Sanskrit, if it is in देवनागरी.

The basic thought has been to do focused study word by word. Comments of Mr. Joker give so much enrichment to the study of the words (1) अमृतत्व and (2,3) धीर

There are other comments also; from Dr. H. N. Bhat in particular. I am indebted to him also.

I guess, people would also be reading the comments apart from the posts. I thought comments of Mr. Joker should rather be brought to better visibility by a separate supplementary post.

अनुगृहीतोऽस्मि खलु “जोकर”-महोदय !

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 14, 15)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 14, 15)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकौ ४, तथा १५) द्वित्रिंशत्तमः (३) सोपानः ।


मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय शीतोष्णसुखदुःखदाः
आगमापायिनोऽनित्यास्तान्स्तितिक्षस्व भारत ।।२-१४।।
यं हि न व्यथयन्त्येते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं सोऽमृतत्वाय कल्पते ।।२-१५।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


मात्रास्पर्शा: तु कौन्तेय शीत-ऊष्णसुखदुःखदाः
आगम-अपायिन: अनित्या: तान् तितिक्षस्व भारत ।।२-१४।।
यं हि न व्यथयन्ति एते पुरुषं पुरुषर्षभ ।
समदुःखसुखं धीरं स: अमृतत्वाय कल्पते ।।२-१५।।

अत्र सन्धयः

  1. मात्रास्पर्शास्तु = मात्रास्पर्शा: तु (विसर्गसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः)
  2. शीतोष्णसुखदुःखदाः = शीत-ऊष्णसुखदुःखदाः (स्वरसन्धिः)
  3. आगमापायिनोऽनित्यास्तान्स्तितिक्षस्व = आगम-अपायिन: अनित्या: तान् तितिक्षस्व
    • आगम-अपायिन: = आगमापायिन: (स्वरसन्धिः)
    • आगमापायिन: अनित्या: = आगमापायिनोऽनित्या: (विसर्गसन्धिः)
    • आगमापायिनोऽनित्या: तान् = आगमापायिनोऽनित्यास्तान् (विसर्गसन्धिः)
    • आगमापायिनोऽनित्यास्तान् तितिक्षस्व = आगमापायिनोऽनित्यास्तान्स्तितिक्षस्व (व्यञ्जनसन्धिः)
  4. व्यथयन्त्येते = व्यथयन्ति एते (स्वरसन्धिः)
  5. सोऽमृतत्वाय  = स: अमृतत्वाय (विसर्गसन्धिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु

कौन्तेय, मात्रास्पर्शा: तु शीतोष्णसुखदुःखदाः आगमापायिन: अनित्या: (भवन्ति) । भारत, (त्वम्) तान् तितिक्षस्व । पुरुषर्षभ, हि यं समदुःखसुखं धीरं पुरुषं एते न व्यथयन्ति, स: अमृतत्वाय कल्पते ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा अव्ययम् संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् इतरे शब्दाः
कौन्तेय मात्रास्पर्शा: शीतोष्णसुखदुःखदाः आगमापायिन: अनित्या: (भवन्ति) तु
भारत (त्वम्) तान् तितिक्षस्व
पुरुषर्षभ यम् एते समदुःखसुखं धीरं पुरुषं न व्यथयन्ति हि
स: कल्पते अमृतत्वाय

स्वाध्यायः ३

  • अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

From the अन्वय words to be studied are underlined. Many words which have been studied earlier quite often need not be detailed every time. Also, especially in the verses here the words गतासून् अगतासून् as also आसम् आसीः आसन् अस्ति can be grouped together.

कौन्तेय, मात्रास्पर्शा: तु शीतोष्णसुखदुःखदाः आगमापायिन: अनित्या: (भवन्ति) । भारत, (त्वम्) तान् तितिक्षस्वपुरुषर्षभ, हि एते यं समदुःखसुखं धीरं पुरुषंव्यथयन्ति, स: अमृतत्वाय कल्पते

१  कौन्तेय (= son of कुन्ती) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • as detailed earlier in Post # 19
  • ३-२५-१ कुन्त्याः अयम् इति कौन्तेयः ।
  • ३-२५-२ कुन्त्याः “कुन्ती” (= name of princess of the kingdom known as कुन्ति) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ मात्रास्पर्शा: “मात्रास्पर्श” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि “मात्रास्पर्श” । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • २-१ मात्रायाः स्पर्शः यस्य सः इति मात्रास्पर्शः । बहुव्रीहिः ।
  • २-२ मात्रायाः “मात्रा” (= material thing) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-३ स्पर्शः “स्पृश्” ६ प (= to touch, to afflict) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “स्पर्श” (= touch, affliction) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • २-४ मात्रास्पर्शाः = afflictions of materialistic matters and thoughts

३ शीतोष्णसुखदुःखदाः “शीतोष्णसुखदुःखद” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • ३-१ शीतं ऊष्णं सुखं दुःखं च एतेषां समाहारः शीतोष्णसुखदुःखम् । समाहार-द्वन्द्वः ।
  • ३-२ शीतोष्णसुखदुःखम् ददाति इति शीतोष्णसुखदुःखद: । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-३ शीतम् “शीत” (= cold) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-४ ऊष्णम् “ऊष्ण” (= heat) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५ सुखम्  “सुख” (= happiness) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-६ दुःखम् “दुःख” (= sorrow) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-७ (द = ददाति) “दा” ३ उ (= to give) इति धातुः । अत्र परस्मैपदी । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ३-८ शीतोष्णसुखदुःखद: = what gives or what causes sensations of cold and heat and of happiness and sorrow

४ आगमापायिन: “आगमापायिन्” इति सामासिकं तद्धितं च विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • ४-१ आगम: च अपाय: च आगमापायः । समाहार-द्वन्द्वः ।
  • ४-२ आगमापायः अस्य अस्ति इति आगमापायी ।
  • ४-३ आगमः “आ + गम्” १ प (= to come) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “आगम” (= coming) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ४-४ अपायः “अप + इ” १ उ, २ प (= to go away, to take away, to harm) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “अपाय” (= going away, harm) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ४-५ आगमापायिन: = having nature of coming and going

५ अनित्या: “अनित्य” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • ५-१ न नित्यः अनित्यः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ५-२ अनित्या: = not permanent, temporary, inconsistent, unsteady, not long-lasting

६ भारत (= born in the lineage of भरत) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
७ तितिक्षस्व “तिज्” १ आ प्रायः इच्छार्थकः (= to bear, to endure) धातुः । तस्य लोट्-आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।
८ पुरुषर्षभ इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ पुरुषेषु ऋषभः इव पुरुषर्षभ: । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
  • ८-२ पुरुषेषु “पुरुष” (= man, person) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ८-३ ऋषभः “ऋषभ” (= bull, having excellence) इति विशेषणम् पुल्लिङ्गि नाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ८-४ पुरुषर्षभ: = person having respectful strength, excellent among people

९ समदुःखसुखम् “समदुःखसुख” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ९-१ दुःखं च सुखं च दुःखसुखे । इतरेतर-द्वंद्वः ।
  • ९-२ समे दुःखसुखे यस्मै सः समदुःखसुख: । बहुव्रीहिः ।
  • ९-३ समदुःखसुख: = one who keeps equanimity between happiness and sorrow

१० धीरम्  “धीर” (= bold, having fortitude, having forbearance) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १०-१ धृतिः अस्य अस्ति इति धीरः ।
  • १०-२ धृति: “धृ” १ उ, ६ आ, १० उ (= to hold, to bear, to sustain, to have forbearance, to have fortitude) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गी नाम “धृति” (= boldness, forbearance, fortitude) ।
  • १०-३ धीर = bold, having forbearance, fortitude

११ एते “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
१२ व्यथयन्ति “व्यथ्” १ आ  (= to get pain) इति धातुः । तस्य प्रयोजकस्य (= to give pain) वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
१३ अमृतत्वाय “अमृतत्व” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १३-१ न मृतत्वं अमृतत्वम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १३-२ मृतत्वम् “मृ” ६ आ (= to die) । इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “मृत” (= dead) । तस्माच्च त्व-प्रत्ययेन तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम “मृतत्व” (= the characteristics of dying) ।
  • १३-३ अमृतस्य गुणः अमृतत्वम् ।
  • १३-४ अमृतस्य “अमृत” (= nectar) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १३-५ गुणः “गुण” (= quality) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १३-६ अमृतत्वम् = immortality, interest in undying, eternal things

१४ कल्पते “कल्प्” ?? (= to imagine, to fashion, to be eligible for, to merit) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

कौन्तेय, मात्रास्पर्शा: तु शीतोष्णसुखदुःखदाः आगमापायिन: अनित्या: (भवन्ति) । भारत, (त्वम्) तान् तितिक्षस्व । पुरुषर्षभ, हि एते यं समदुःखसुखं धीरं पुरुषं न व्यथयन्ति, स: अमृतत्वाय कल्पते ।

In English –
Kaunteya (Oh son of Kunti), afflictions of materialistic matters and thoughts would cause sensations of cold and heat and of happiness and sorrow, they would come and go, they are temporary, fleecing, not permanent, inconsistent, unsteady, not long-lasting. Endure them. Take them in your stride. Don’t pay heed to them. Don’t bother too much about them.
Oh you excellent among men ! These (afflictions of materialistic matters and thoughts) do not disturb a bold person who has forbearance and fortitude (because he has) equanimity between happiness and sorrow.
Such person fashions immortality, and fashions interest in undying, eternal matters and thoughts.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

मात्रास्पर्शास्तु कौन्तेय । वर्णाः ८

शीतोष्णसुखदुःखदाः । वर्णाः ८
आगमापायिनोऽनित्यास् । वर्णाः ८
तान्स्तितिक्षस्व भारत । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

५-१ We continue to have newer addresses for अर्जुन. Three addresses here – कौन्तेय, भारत and पुरुषर्षभ. They are all so fondly, lovingly coined. Certainly अर्जुन was a darling friend and disciple of श्रीकृष्ण.

५-२ Having propounded in previous shloka-s the concept of rebirth, mention of matters and thoughts that are not permanent, it is possibly suggested that even death is not a permanent fact. What is not permanent, what is fleecing is no worth grieving over !

५-३ A very short, but sweet English poem has stuck in my memory –

No matter how often I level this weed
It springs again, after rain, as if there is need
To remind those who severe life’s delicate string
That destruction is never a permanent thing !
— by anonymous (?!) or
— from “Chicken soup for the soul” ?

५-४ तितिक्षस्व and धीरं पुरुषं न व्यथयन्ति are interesting phrases. One would think that saints, pious souls and gentle souls as they are, who would not think of any ill for anybody, would be so dear to God, that He would take enough good care of them, that no hardships would come their way. Biographies of saints however are never so placid. The biographies often have mention of hardships suffered by the saints.

Here also श्रीकृष्ण is not offering to अर्जुन any assurance of warding off hardships. Instead he is advising that मात्रास्पर्शाः will always happen, will always confront you. Blood will flow. Gruesome killings will happen. Lives will be lost. Afterall it is war. Endure them. Be bold, have fortitude. Know well that nothing of these is permanent, not even deaths !

व्यथा is but a reflection in the mind. If the mind is steadfast धीर, that becomes the antidote for व्यथा.

Is not श्रीकृष्ण a psychiatrist also ?

५-५ अमृतत्वाय कल्पते is another challenging phrase here. I have translated it as “fashioning immortality, and fashioning interest in undying, eternal matters and thoughts”.  My focus is on the active voice of the verb कल्पते. Other interpretaion is “.. person who is धीर, becomes eligible for deliverance, emancipation, salvation, freedom from the cycle of rebirth, मोक्ष. To my mind, fashioning interest in undying, eternal matters and thoughts is more appropriate than working to an objective of attaining मोक्ष. In fact title of last, the eighteenth chapter of गीता is मोक्षसंन्यासयोग. Literal translation of that suggests leaving out, forsaking संन्यास of the objective of मोक्ष. So, if मोक्ष cannot and should not be the objective, the focus should rather be on how one should fashion one’s thought-processes.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 11, 12, 13)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 11, 12, 13)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकौ , १२, १३) एकत्रिंशत्तमः (३) सोपानः ।


श्रीभगवानुवाच –
अशोच्यानन्वशोचस्त्वम् प्रज्ञावादांश्च भाषसे ।
गतासूनगतासूंश्च नानुशोचन्ति पण्डिताः ।।२-११।।
न त्वेवाहं जातु नासं न त्वम् नेमे जनाधिपाः ।
न चैव न भविष्यामः सर्वे वयमतः परम् ।।२-१२।।
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति ।।२-१३।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


श्रीभगवान् उवाच –
अशोच्यान् अन्वशोच: त्वम् प्रज्ञावादान् च भाषसे ।
गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति पण्डिताः ।।२-११।।
न तु एव अहं जातु न आसं न त्वम् न इमे जन-अधिपाः ।
न च एव न भविष्यामः सर्वे वयम् अतः परम् ।।२-१२।।
देहिन: अस्मिन् यथा देहे कौमारं यौवनं जरा ।
तथा देह-अन्तरप्राप्ति: धीरः तत्र न मुह्यति ।।२-१३।।

अत्र सन्धयः

  1. श्रीभगवानुवाच = श्रीभगवान् उवाच (व्यञ्जनसन्धिः)
  2. अशोच्यानन्वशोचस्त्वम् = अशोच्यान् अन्वशोच: त्वम् (व्यञ्जनसन्धिः) (विसर्गसन्धिः)
  3. प्रज्ञावादांश्च = प्रज्ञावादान् च (व्यञ्जनसन्धिः)
  4. गतासूनगतासूंश्च = गतासून् अगतासून् च (व्यञ्जनसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः)
  5. नानुशोचन्ति  = न अनुशोचन्ति (स्वरसन्धिः)
  6. त्वेवाहं = तु एव अहं (स्वरसन्धिः) (स्वरसन्धिः)
  7. नासं = न आसं (स्वरसन्धिः)
  8. नेमे =  न इमे (स्वरसन्धिः)
  9. जनाधिपाः = जन-अधिपाः (स्वरसन्धिः)
  10. चैव = च एव (स्वरसन्धिः)
  11. वयमतः = वयम् अतः (व्यञ्जनसन्धिः)
  12. देहिनोऽस्मिन्यथा = देहिन: अस्मिन् यथा (विसर्गसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः)
  13. देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र =
    • देहान्तरप्राप्ति: = देह-अन्तरप्राप्ति: (स्वरसन्धिः)
    • देहान्तरप्राप्तिर्धीर: = देह-अन्तरप्राप्ति: धीरः (विसर्गसन्धिः)
    • देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र = देह-अन्तरप्राप्ति: धीरः तत्र (विसर्गसन्धिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses
स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
श्रीभगवान् उवाच, “त्वम् अशोच्यान् अन्वशोच: प्रज्ञावादान् भाषसे च । पण्डिताः गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति । अहं जातु न आसम्, त्वम् न (आसीः) इमे जनाधिपाः न (आसन्), (एवम्) तु न (अस्ति) एव । वयम् सर्वे अतः परम् न भविष्यामः, (एवम्) च न (अस्ति) एव ।
यथा देहिन: अस्मिन् देहे कौमारं यौवनं जरा (भवन्ति) तथा देहान्तरप्राप्ति: (भवति) । धीरः तत्र न मुह्यति ।”

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा अव्ययम्
श्रीभगवान् उवाच
 त्वम् अशोच्यान् अन्वशोच:
(त्वम्) प्रज्ञावादान् भाषसे
पण्डिताः गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति
अहम् जातु न आसम्
त्वम् न (आसीः)
इमे जनाधिपाः न (आसन्)
(एवम्) तु  न (अस्ति) एव
वयम् सर्वे अतः परम् न भविष्यामः
१० (एवम्) न (अस्ति) एव
११ यथा कौमारं यौवनं जरा देहिन: अस्मिन् देहे (भवन्ति)
१२ तथा देहान्तरप्राप्ति: (भवति)
१३ धीरः तत्र न मुह्यति

Attempt has been made in designing the above tabulation, such that one can as well read the complete अन्वय in a flow.

स्वाध्यायः ३

  • अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

From the अन्वय words to be studied are underlined. Many words which have been studied earlier quite often need not be detailed every time. Also, especially in the verses here the words गतासून् अगतासून् as also आसम् आसीः आसन् अस्ति can be grouped together.

श्रीभगवान् उवाच, “अशोच्यान् अन्वशोच: त्वम् प्रज्ञावादान्भाषसेपण्डिताः गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति । अहं जातुआसम्, त्वम् न (आसीः) इमे जनाधिपाः न (आसन्), (एवम्) तु न (अस्ति) एव । वयम् सर्वे अतः परम् न भविष्यामः, (एवम्) च न (अस्ति) एव । यथा देहिन: अस्मिन् देहे कौमारं यौवनं जरा (भवन्ति) तथा देहान्तरप्राप्ति: (भवति) । धीरः तत्र न मुह्यति ।”

१  अशोच्यान्  “शुच्” १ प (= to grieve) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “शोच्य” । तस्य नकारात्मकं “अशोच्य” (= not worthy of grieving over) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनं च ।
२ अन्वशोच: “अनु + शुच्” १ प (= to grieve about) इति धातुः । तस्य अनद्यतन-(लङ्)-भूतकाले मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।
३ प्रज्ञावादान् “प्रज्ञावाद” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • ३-१ प्रज्ञया युतः वाद: प्रज्ञावाद: । मध्यमपदलोपी समासः ।
  • ३-२ प्रज्ञया “प्र + ज्ञा” ९ उ (= to become intelligent) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “प्रज्ञा” (= Intelligence) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-३ वाद: “वद्” १ प (= to speak, to argue) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “वाद” (= argument) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-४ प्रज्ञावाद: = Intelligent argument

४ भाषसे “भाष्” १ आ (= to speak) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।
५ पण्डिताः “पण्डित” (= learned person, magi) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।
६ गतासून् अगतासून्

  • ६-१ गतासून् “गतासु” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ६-२ गता: असवः  यस्य सः गतासुः । बहुव्रीहिः ।
  • ६-३ गता: “गम्” १ प (= to go) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “गत” (= gone) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।
  • ६-४ असवः “”असु” (= life, breath) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।
  • ६-५ गतासु: = one whose life is gone, dead
  • ६-६ अगतासून् — न गतासु इति अगतासु । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ६-७ अगतासु = not dead, living

७ अनुशोचन्ति “अनु + शुच्” १ प (= to grieve) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
८ जातु (= at all, ever, any time) इति अव्ययम् ।
९ आसम् आसीः आसन् अस्ति

  • ९-१ “अस्” २ प (= to be) इति धातुः । तस्य
    • अनद्यतन-(लङ्)-भूतकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् आसम् ।
    • अनद्यतन-(लङ्)-भूतकाले मध्यमपुरुषे एकवचनम् आसीः ।
    • अनद्यतन-(लङ्)-भूतकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् आसन् ।
    • लट्-वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् अस्ति ।

१० इमे “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
११ जनाधिपाः “जनाधिप” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ११-१ जनानां अधिपः जनाधिपः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ११-२ जनानाम् “जन” (= people) इति पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ११-३ अधिपः “अधिप” इति कृदन्तं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ११-३-१ अधिपाति अयं इति अधिपः । अधिपः = one who wields command, ruler
    • ११-३-२ अधिपाति “अधि + पा” २ प (= to guard, to take care of, to command, to rule, to command respect)
  • ११-४ जनाधिपः = ruler, elite in society

१२ भविष्यामः “भू” १ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्य लुट्-भविष्ये उत्तमपुरुषे बहुवचनम् ।
१३ देहिन: “(देहः अस्य अस्ति इति) देहिन्” (= having a body) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४ अस्मिन् “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१५ देहे “देह” (= body) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१६ कौमारम् “कौमार” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १६-१ कुमारस्य इदं इति कौमारम् । कौमारम् = adolescence
  • १६-२ कुमारस्य “कुमार” (= boy of adolescent age) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१७ यौवनम् “यौवन” इति तद्धितं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १७-१ युवतः इदं इति यौवनम् । यौवनम् = youth; what a young person has
  • १७-२ युवतः “युवन्” (= young) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१८ जरा “जृ” १, ४, ९ प, १० उ (= to wear, to wither, to grow old, to age) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “जरा” (= old age) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१९ देहान्तरप्राप्ति: “देहान्तरप्राप्ति” इति सामासिकं स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १९-१ अन्यः देहः देहान्तरम् । कर्मधारयः ।
  • १९-२ देहान्तरस्य प्राप्तिः देहान्तरप्राप्ति: । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • १९-३ देहः “देह” (= body) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १९-४ प्राप्तिः “प्र + आप्” (= to get, to obtain) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “प्राप्ति” (= obtainment) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२० धीरः “धृ” १ उ, ६ आ, १० उ (= to hold, to bear, to sustain, to have forbearance, to have fortitude) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “धीर” (= bold, having fortitude, having forbearance) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२१ मुह्यति “मुह्” ४ प (= to lose consciousness, to become senseless, to become perplexed, to become confused) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

श्रीभगवान् उवाच, “त्वम् अशोच्यान् अन्वशोच: प्रज्ञावादान् भाषसे च । पण्डिताः गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति । अहं जातु न आसम्, त्वम् न (आसीः) इमे जनाधिपाः न (आसन्), (एवम्) तु न (अस्ति) एव । वयम् सर्वे अतः परम् न भविष्यामः, (एवम्) च न (अस्ति) एव । यथा देहिन: अस्मिन् देहे कौमारं यौवनं जरा (भवन्ति) तथा देहान्तरप्राप्ति: (भवति) । धीरः तत्र न मुह्यति ।”
or
श्रीभगवान् उवाच, “त्वम् अशोच्यान् अन्वशोच: प्रज्ञावादान् भाषसे च । पण्डिताः गतासून् अगतासून् च न अनुशोचन्ति । तु न (अस्ति) एव, (यत्) अहं जातु न आसम्, त्वम् न (आसीः) इमे जनाधिपाः न (आसन्) । न (अस्ति) एव च (यत्) वयम् सर्वे अतः परम् न भविष्यामः । यथा देहिन: अस्मिन् देहे कौमारं यौवनं जरा (भवन्ति) तथा देहान्तरप्राप्ति: (भवति) । धीरः तत्र न मुह्यति ।”

In English –
श्रीभगवान् said, “you, who is grieving over those who are not worthy of grieving about, are also making intelligent-(sounding) arguments. Knowledgeable and intelligent people do not grieve (either) over the dead and of course not over those who are not dead. It is not that I was never there, you were not there, (or) all these kings were not there. It is also not, that hereafter we all shall not (ever) be there. Just as for every living being, the body transits through adolescence, youth and old age, likewise, one acquires a new body. Hence a sensible person does not get confused.”

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

अशोच्यानन्वशोचस्त्वम् । वर्णाः ८

प्रज्ञावादांश्च भाषसे  । वर्णाः ८
गतासूनगतासूंश्च । वर्णाः ८
नानुशोचन्ति पण्डिताः । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

५-१ In स्वाध्यायः ४, I have composed अन्वय in two different ways –

  • First, as will suit the Sanskrit syntax – subclauses, then main clause – assuming (एवम्) as the संबन्धसूचकम्
  • Secondly to suit the English syntax – main clause (It is not, that) then sub-clauses – assuming (यत्) as the संबन्धसूचकम्
  • Actually the Sanskrit syntax – subclauses, then main clause – is itself not a very rigid rule. Beauty of Sanskrit is in the freedom from rigid rules of syntax. The Sanskrit syntax – subclauses, then main clause – is primarily a convention.

५-२ As can also be seen in the अन्वय, verbs such as आसीः आसन् अस्ति are implicit at many places. They are somewhat necessary to present the grammatical analysis. One can often do without them both when writing or speaking. I wonder whether there is any other language, where thoughts can be expressed without verbs ! ५-३ The word जनाधिपाः (= the elites) seems to encompass द्रोणाचार्य and भीष्मपितामह also, thereby addressing अर्जुन’s concern, whether it was appropriate for him to fight against them.

५-४ It is here with these verses that all the philosophical discussion in गीता begins ! The 47 verses of Chapter 1 and first 10 verses of this Chapter 2, lay the background, rather, prompt the philosophical discussion.

५-५ What seems propounded in these verses 11, 12 and 13 is the hypothesis of rebirth.

  • The statement, “It is not that we were not there or that we shall not be.” presumes the proposition of rebirth.
  • Death is but a passing phase between two births.
  • Just as in this life we transit through adolescence, youth and old age, there will be transition from one body to another.
  • What is there then to grieve about death ?

५-६ I understand that Christianity does not believe in life after death. But the concept of rebirth is endorsed by most other religions. The concept is possibly best endorsed by जातक-कथा stories of Buddha assuming different life-forms in different births. As may as 550 stories are available at http://jathakakatha.org/english/

५-७ Just two days back on 15th April 2011, I was listening to an interview of a couple on TV. They lost their daughter, who was about 5 years old, when she died. When she was about 2-3 years old, the couple had agreed and got gynecological operation done on the mother. But after 5-6 years after the child’s death, they started getting dreams. In the dream they would hear their lost daughter urging them to make way for her to be reborn. They consulted an astrologer and he gave his reading that horoscope of the dead girl indeed indicated rebirth soon. They then consulted the gynecologist. He confirmed that the operation could be reversed. Now, they have the girl born, who is already 5-6 years old in her second life. She is exact replica of what she was in her previous life. In the interview, the couple said it was no question, at least for themselves, whether rebirth is fact or fiction or a mere faith or superstition. Sanskrit word for faith is श्रद्धा. One comes across this word many times across गीता. More about it, later.

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 9, 10)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 9, 10)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकौ ९, १०) त्रिंशत्तमः (३०) सोपानः ।


संजय उवाच –
एवमुक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतप ।
न योत्स्य इति गोविन्दमुक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ।।२-९।।
तमुवाच हृषीकेशः प्रहसन्निव भारत ।
सेनयोरुभयोर्मध्ये विषीदन्तमिदं वचः ।।२-१०।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


संजय: उवाच –
एवम् उक्त्वा हृषीकेशं गुडाकेशः परंतप ।
न योत्स्ये इति गोविन्दम् उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह ।।२-९।।
तम् उवाच हृषीकेशः प्रहसन् इव भारत ।
सेनयो: उभयो: मध्ये विषीदन्तम् इदं वचः ।।२-१०।।

अत्र सन्धयः

  1. संजय उवाच = संजय: उवाच (विसर्गसन्धिः)
  2. एवमुक्त्वा = एवम् उक्त्वा (व्यञ्जनसन्धिः)
  3. योत्स्य इति = योत्स्ये इति (स्वरसन्धिः)
  4. गोविन्दमुक्त्वा = गोविन्दम् उक्त्वा (व्यञ्जनसन्धिः)
  5. तमुवाच  = तम् उवाच (व्यञ्जनसन्धिः)
  6. प्रहसन्निव = प्रहसन् इव (व्यञ्जनसन्धिः)
  7. सेनयोरुभयोर्मध्ये = सेनयो: उभयो: मध्ये (विसर्गसन्धिः) (विसर्गसन्धिः)
  8. विषीदन्तमिदम् =  विषीदन्तम् इदम् (व्यञ्जनसन्धिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses
स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतुसंजय: उवाच, “परंतप, न योत्स्ये इति एवम् हृषीकेशं गोविन्दम् उक्त्वा, उक्त्वा, गुडाकेशः तूष्णीं बभूव ह । भारत, उभयो: सेनयो: मध्ये विषीदन्तम् तम्, प्रहसन् इव, हृषीकेशः इदं वचः उवाच ।”
अत्र क्रियापदानि धातुसाधितानि च –
(१) उवाच (२) न योत्स्ये (३) उक्त्वा (४) उक्त्वा (५) तूष्णीं बभूव (६) विषीदन्तम् (७) प्रहसन् (८) उवाच
वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –  

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा अव्ययम्
संजय: उवाच परंतप
(अहम्) न योत्स्ये इति
एवम् हृषीकेशं गोविन्दम् उक्त्वा
उक्त्वा
गुडाकेशः तूष्णीं बभूव
भारत
तम् उभयो: सेनयो: मध्ये विषीदन्तम्
प्रहसन् इव
हृषीकेशः इदं वचः उवाच

Attempt has been made in designing the above tabulation, such that one can as well read the complete अन्वय in a flow.

स्वाध्यायः ३

  • अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

From the अन्वय words to be studied are underlined.
संजय: उवाच, “परंतप, योत्स्ये इति एवम् हृषीकेशं गोविन्दम् उक्त्वा, उक्त्वा, गुडाकेशः तूष्णीं बभूव भारत, उभयो: सेनयो: मध्ये विषीदन्तम् तम्, प्रहसन् इव, हृषीकेशः इदं वचः उवाच ।”

१  सञ्जयः “सम् + जि” १ प (= to win comprehensively) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि विशेषनाम “सञ्जय” (= he who wins comprehensively, name of the charioteer of धृतराष्ट्र) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
२ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak, to tell) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३ परंतप as detailed at ३-२२ in Post # 27

परंतप इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२२-१ परम् तपः यस्य सः परंतपः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-२२-२ परम् “पर” (= otherwise, unusual, extreme) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२२-३ तपः “तप्” १ प (= to heat up) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “तपस्” (= penance, glow of heat) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२२-४ परंतपः = one, who has done extreme penance or one, who has glow of heat
  • In post # 27 in श्लोकः 2-3 श्रीकृष्ण addressed अर्जुन as परंतप. Here सङ्जय addresses King धृतराष्ट्र as परंतप

४ न (= no, not) इति अव्ययम् ।
५ योत्स्ये “युध्” ४ आ (= to fight) इति धातुः । तस्य लुट्-भविष्ये उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
६ इति (= as much) इति अव्ययम् ।
७ एवम् (= thus) इति अव्ययम् ।
८ हृषीकेशम् as detailed in Post # 16
३-११ हृषीकेशम् “हृषीकेश” (= an epithet of Krishna) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम विशेषनाम अपि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-११-१ हृषीकाणां ईशः = हृषीकेशः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-११-२ हृषीकाणाम् “हृषीक” (= body-organ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-११-३ ईशः “ईश्” २ आ (= to command) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “ईश” (= one, who commands) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-११-४ I wonder whether हृषीकेश also has a derivation from हृषी = pleasing and केश = hair. Hence हृषीकेश = one, who has pleasing hair

९ गोविन्दम् as detailed in Post # 21

३-१५ गोविन्द (= one, who tends the cows) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र प्रायः पुल्लिङ्गि नाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१५-१ गाः विन्दति इति गोविन्दः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-१५-२ गाः “गो” (= cow) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-१५-३ विन्दति “विद्” ६ उ (= to know, to care for, to tend) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ३-१५-४ गोविन्दः = He, who loves and cares for and tends cows.

१० उक्त्वा “वच्” २ प (= to say, to speak, to tell) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं त्वान्तं अव्ययम् “उक्त्वा” (= on saying, having said) ।
११ गुडाकेशः as detailed in Post # 18 at ३-६ (explanation provided by Dr. H. N. Bhat, Pondichery)

  • गुडाकायाः = निद्रायाः, ईशः – तेन, जितालस्येन, सर्वत्र सावधानेन, अर्जुनेन। इति मधुसूदनसरस्वती;
  • गुडाका = निद्रा, तस्या: ईशेन – जितनिद्रेण, इति श्रीधरस्वामी;
  • “निद्रा गुडाका प्रोक्ता प्रमीला मृत्युतन्द्रिका” इति कोशः।
  • अर्जुनेन यदेन्द्रकीलके विनिद्रेण तपस्तप्तं तदा पशुपतिना गुडाकेशो ऽयमित्युक्तमिति पुराणान्तरे।
  • गुडाकेशेन =  युद्धोद्योगलक्षणकेशबन्धविशिष्टेन। अत्र निश्चितयुद्धत्वेन तदर्जुननिर्देश इति भाव इति हंसयोगिभाष्यम्।
  • गुडाः = कुटिलाः, केशाः यस्येति विग्रहः साधुः, “मुखं मुकुन्दस्य गुडालकावृत्तम्”” इति भागवतात् (१.१०.१७);
  • गुडैः स्निग्धैस्तथा कृष्णैरभिन्नग्रैस्तथैव हि। केशैर्न चातिबहुलैर्मृदुभिः पार्थिवो भवेत्॥ इति च कोशः।
  • “गुडा गुडिका” = स्नुही-वृक्षः इति मेदिनीकोशः, उशीरी इति राजनिघण्टुश्च। गुडाशब्देन समासे उपर्युक्तो ऽर्थो दुर्लभः।
  • गुडयति = संकोचयति जडीकरोति देहेन्द्रियाणि, इति यो ऽवस्थाविशेषः, स गुडः, तम्, आकायति (कै गै – शब्दे) = जृम्भणशब्देन प्रकाशयति – इति गुडाका = आलस्यम्; गुडाम् = आलस्यावस्थाम्, कायतीति वा; (गुडा + क+आ) इति उपरिव्याख्यानाधारा व्युत्पत्तिः।
  • “गुड् | तु० सेट् प० | गुड रक्षायाम् ६. ९७” इति धातोर्वा, अप्रत्यये, गु | भ्वा० अनिट् आ० | गुङ् अव्यक्ते शब्दे १. ११०० |
  • इति धातोः,  गवते = अव्यक्तं शब्दं करोति इति उणादिप्रत्ययेन ड-प्रत्ययेन निष्पन्नः गुडशब्दः, नानार्थकः, विंशत्यधिकार्थेषु रूढः, तस्य केशशब्देन समासे गुडकेश इत्येव स्यात्. न तु गुडा-केश इति।
  • From the above, गुडाकेशः इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • गुडाकेशः = गुडाकायाः ईशः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • गुडाकायाः “गुडाका” (= sleep) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ईशः “ईश्” २ आ (= to command) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् प्रायः पुल्लिङ्गि नाम “ईश” (= one, who commands) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • गुडाकेशः = one, who has command over sleep, ever-alert

१२ तूष्णीं (= silent, without speaking) इति अव्ययम् ।
१३ बभूव “भू” १ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
१४ ह (= verily, certainly) इति अव्ययम् ।
१५ भारत इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १५-१ भरतस्य वंशजः भारतः । Born in the lineage of renowned King भरत
  • १५-२ भारत is also alternative name of India
  • १५-३ गीता is a part of महाभारतम् which is said to be based on the history of lineage of renowned King भरत
  • १५-४ भारती is also an epithet of Saraswati, Goddess of knowledge.
    • So, भारत would also mean one, who is blessed by भारती and hence would mean ‘the knowledgeable one”

१६ उभयो: “उभ्” ६, ९ प (= to compact together) इति धातुः । तस्मात् सार्वनामिकं विशेषणम् “उभ” (= the two) । प्रायः द्विवचनेन । अत्र स्त्रीलिङ्गि । षष्ठी विभक्तिः ।
१७ सेनयो: “सेना” (= army) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः द्विवचनं च ।
१८ मध्ये “मध्य” (= central, middle) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि अथवा नपुंसकलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १८-१ सप्तम्या विभक्त्या “मध्ये” इति अव्ययम् (= between, in the middle) ।

१९ विषीदन्तम् “वि + सद्” १ अथवा ६ प (= to grieve) इति धातुः । तस्मात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “विषीदन्” (= grieving) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२० तम् “तत्” (= pronoun of third person – he, she, it, they, that) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२१ प्रहसन् “प्र + हस्” १ प (= to give a wry smile) इति धातुः । तस्मात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “प्रहसन्” (= giving a wry smile) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२२ इव (= like, as if) इति अव्ययम् ।
२३ इदम् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२४ वचः “वच्” २ प (= to say, to speak, to tell) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “वचस्” (= talk, speech) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

Overall meaning –
संजय: उवाच, “परंतप, न योत्स्ये इति एवम् हृषीकेशं गोविन्दम् उक्त्वा, उक्त्वा, गुडाकेशः तूष्णीं बभूव ह । भारत, उभयो: सेनयो: मध्ये विषीदन्तम् तम्, प्रहसन् इव, हृषीकेशः इदं वचः उवाच ।”
Sanjaya said, “Oh परंतप Paramtapa (you, who has done extreme penance, who has glow of heat),
On saying to हृषीकेश, गोविन्द that “I do not desire to fight”,
having said, गुडाकेश became silent.”
Oh भारत, “to (Arjuna), who was lamenting in the middle of the two armies,
हृषीकेश as if giving a wry smile, said this – ”

Exercise 4 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ४ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

एवमुक्त्वा हृषीकेशं । वर्णाः ८
गुडाकेशः परंतप । वर्णाः ८
न योत्स्य इति गोविन्दम् । वर्णाः ८
उक्त्वा तूष्णीं बभूव ह । वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ५ टिप्पणयः ।

५-१ Having memorized श्लोकः 2-3 where श्रीकृष्ण addressed अर्जुन as परंतप, I had not noticed and realized until now that here सङ्जय addresses King धृतराष्ट्र as परंतप !

५-२ In these verses the word उक्त्वा repeats itself in close succession. So in the translation I thought it good to translate it as ‘On saying’ in the first instance and as ‘having said’ for its second instance. I think there is some literary beauty there !

  • उवाच also repeats first as संजय: उवाच and then as हृषीकेशः इदं वचः उवाच
  • Rather, these verses are replete with words derived from the verb वच्
    • twice उक्त्वा, twice उवाच as also वचः

५-३ In these verses even सङ्जय resorts to using multiplicity of eulogies

  • as परंतप and भारत for King धृतराष्ट्र
  • as हृषीकेश and गोविन्द for श्रीकृष्ण
  • as गुडाकेश for अर्जुन
  • This is understandable and shows सङ्जय being aware of his own status, that of a charioteer of the King

५-४ Was प्रहसन् इव the wry, satirical smile of श्रीकृष्ण a preface to how he was going to respond and what he was going to say ? How beautifully the words प्रहसन् इव bring to mind the face of श्रीकृष्ण giving that smile ! A picture says what a thousand words would not say. A picturesque narration has its own literary charm for sure !

  • The word “preface’ itself is interesting. Preface is the face prior to what is going to come next. Certainly प्रहसन् इव is the right preface of what श्रीकृष्णis going to say. This will become very clear when studying the immediate next श्लोक

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Index of Posts – अध्याय १

Index of Posts on Learning संस्कृत & गीता together
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य सोपानानां अनुक्रमणिका
अध्याय १

सोपान-क्रमाङ्कः श्लोक-क्रमाङ्काः विवरणम्
ॐ श्रीपरमात्मने नमः ।
अथ प्रथमो ऽ ध्यायः ।
धृतराष्ट्र उवाच । धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे ….
संजय उवाच । दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं
पश्यैतां पाण्डुपुत्राणां
४, ५ ६ अत्र शूरा महेष्वासा ….. युधामन्युश्च विक्रान्त
७, ८ अस्माकं तु विशिष्टा ये ….. भवान् भीष्मश्च
अन्ये च बहवः शूरा:
१० अपर्याप्तं तदस्माकं
१० ११ अयनेषु च सर्वेषु
११ १२ तस्य सञ्जनयन् हर्षं
१२ १३ ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च
१३ १४, १५, १६ ततः श्वेतैर्हयैर्युक्ते …. पाञ्चजन्यं हृषीकेशो …. अनन्तविजयं राजा
१४ १७, १८ काश्यश्च परमेष्वासः …. द्रुपदो द्रौपदेयाश्च
१५ १९ स घोषो धार्तराष्ट्राणाम्
१६ २०+ अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा … हृषीकेशं तदा वाक्यं
१७ ‘२१, २२, २३ अर्जुन उवाच – सेनयोरुभयोर्मध्ये … योत्स्यमानानवेक्षेऽहं
१८ २४, २५ संजय उवाच – एवमुक्तो हृषीकेशो … भीष्मद्रोण-प्रमुखतः
१९ २६,  २७+ तत्रापश्यत्स्थितान् पार्थः … श्वशुरान् सुहृदश्चैव … कृपया परयाविष्टो
२० २८, २९, ३०+ अर्जुन उवाच – दृष्ट्वेमं स्वजनं … निमित्तानि च पश्यामि
२१ ‘३० तः ३५ न च श्रेयोऽनुपश्यामि …. एतान्न हन्तुमिच्छामि
२२ ३६ तः ३९ निहत्य धार्तराष्ट्रान्नः …. कथं न ज्ञेयमस्माभिः
२३ ४० तः ४४ कुलक्षये प्रणश्यन्ति …. उत्सन्नकुलधर्माणाम्
२४ ४५, ४६, ४७ अहो बत महत्पापं … यदि मामप्रतीकारम् … एवमुक्त्वार्जुनः संख्ये
२५ अध्याय-समाप्ति ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासु

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 6 to 8 )

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 6 to 8 )
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकाः ६ तः ८) नवविंशतितमः (२९) सोपानः ।


न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस् –
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ।।२-६।।
कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः  ।
पृच्छामि त्वाम् धर्मसंमूढचेताः ।
यच्छ्रेयः स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे ।
शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वाम् प्रपन्नम् ।।२-७।।
न हि प्रपश्यामि ममापनुद्याद् –
यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्
अवाप्य भूमावसपत्नमृद्धं
राज्यम् सुराणामपि चाधिपत्यम् ।।२-८।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


न च एतत् विद्मः कतरत् न: गरीय:
यत् वा जयेम यदि वा न: जयेयुः ।
यान् एव  हत्वा न जिजीविषाम:
ते अवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः ।।२-६।।
कार्पण्य-दोष-उपहत-स्वभावः  ।
पृच्छामि त्वाम् धर्म-संमूढ-चेताः ।
यत् श्रेयः स्यात् निश्चितं ब्रूहि तत् मे ।
शिष्य: ते अहं शाधि मां त्वाम् प्रपन्नम् ।।२-७।।
न हि प्रपश्यामि मम अपनुद्यात्
यत् शोकम् उत्-शोषणम् इन्द्रियाणाम्
अवाप्य भूमौ  अ-सपत्नम् ऋद्धं
राज्यम् सुराणाम् अपि च आधिपत्यम् ।।२-८।।

अत्र सन्धयः

  1. चैतद्विद्मः = च एतत् विद्मः (स्वरसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः)
  2. कतरन्नो गरीयो यद्वा = कतरत् न: गरीय: यत् वा (व्यञ्जनसन्धिः) (विसर्गसन्धिः) (विसर्गसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः)
  3. नो जयेयुः = न: जयेयुः (विसर्गसन्धिः) (स्वरसन्धिः)
  4. यानेव = यान् एव (व्यञ्जनसन्धिः)
  5. जिजीविषामस्तेऽवस्थिताः = जिजीविषाम: ते अवस्थिताः (विसर्गसन्धिः) (स्वरसन्धिः)
  6. कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः = कार्पण्य-दोष-उपहत-स्वभावः (स्वरसन्धिः)
  7. यच्छ्रेयः = यत् श्रेयः (व्यञ्जनसन्धिः)
  8. स्यान्निश्चितम् =  स्यात् निश्चितम् (व्यञ्जनसन्धिः)
  9. तन्मे = तत् मे (व्यञ्जनसन्धिः)
  10. शिष्यस्तेऽहम् = शिष्य: ते अहम् (विसर्गसन्धिः) (स्वरसन्धिः)
  11. ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणामवाप्य =
    • मम अपनुद्यात् = ममापनुद्यात् (स्वरसन्धिः)
    • ममापनुद्यात् यत् = ममापनुद्याद्यत्  (व्यञ्जनसन्धिः)
    • ममापनुद्याद्यत्  शोकम् = ममापनुद्याद्यच्छोकम् (व्यञ्जनसन्धिः)
    • ममापनुद्याद्यच्छोकम् उत् = ममापनुद्याद्यच्छोकमुत् (व्यञ्जनसन्धिः)
    • ममापनुद्याद्यच्छोकमुत्  शोषणम् = ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणम् (व्यञ्जनसन्धिः)
    • ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणम्  इन्द्रियाणाम् = ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम् (व्यञ्जनसन्धिः)
    • ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणाम्  अवाप्य = ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणामवाप्य (व्यञ्जनसन्धिः)
  12. भूमावसपत्नमृद्धम् = भूमौ अ-सपत्नम् ऋद्धं (स्वरसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः)
  13. सुराणामपि = सुराणाम् अपि (व्यञ्जनसन्धिः)
  14. चाधिपत्यम् = च आधिपत्यम् (स्वरसन्धिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् ददतु१  यत् वा (वयम्) जयेम

  • १-१ यदि वा (ते) न: जयेयुः
  • १-२ न: कतरत् गरीय: (भवति)
  • १-३ एतत् च (वयम्) न विद्मः ।

२ यान् हत्वा

  • २-१ (वयम्) न जिजीविषाम:
  • २-२ ते एव धार्तराष्ट्राः प्रमुखे अवस्थिताः ।

३ कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः धर्मसंमूढचेताः (अहम्) त्वाम् पृच्छामि ।
४ यत् निश्चितं मे श्रेयः स्यात्

  • ४-१ तत् (त्वम्) ब्रूहि ।

५ अहं ते शिष्य: (अस्मि) ।
६ हि भूमौ अ-सपत्नम् ऋद्धं राज्यम् सुराणाम् आधिपत्यम् अवाप्य अपि

  • ६-१ यत् मम शोकम् इन्द्रियाणाम् उत्-शोषणम् च अपनुद्यात्
  • ६-२ (तत्) (अहम्) न प्रपश्यामि ।

७ त्वाम् प्रपन्नम्

  • ७-१ मां (त्वम्) शाधि

स्वाध्यायः ३

  • अ) वाक्यांशानां विश्लेषणानि समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

१  “यद्वा (वयम्) जयेम” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • क्रियापदं “जयेम” ।
  • अध्याहृतं कर्तृपदं “वयम्” ।
  • संबन्धसूचक-पदं “यद्वा” ।
  • यद्वा (= whether) इति अव्ययम् ।
  • वयम् “अस्मद्” (= pronoun of first person I, we) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • जयेम “जि” १ प (= to win, to conquer) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे उत्तमपुरुषे बहुवचनम् ।
  • यद्वा (वयम्) जयेम = whether we should win

१-१ “यदि वा (ते) न: जयेयुः” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • क्रियापदं “जयेयुः” ।
  • अध्याहृतं कर्तृपदं “ते” ।
  • कर्मपदं “नः” ।
  • संबन्धसूचके पदे “यदि वा” ।
  • यदि (= if) इति अव्ययम् ।
  • वा (= or) इति अव्ययम् ।
  • ते “तत्” (= pronoun of third person he, she, it, they, that) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • नः “अस्मद्” (= pronoun of first person I, we) इति सर्वनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • जयेयुः “जि” १ प (= to win, to conquer) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
  • यदि वा (ते) न: जयेयुः = or if they should win over us

१-२ “न: कतरत् गरीय: (भवति)” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदं “भवति” ।
  • संबन्धसूचकात्मकं कर्तृपदं “कतरत्” ।
  • पूरकपदं “गरीयः” ।
  • नः “अस्मद्” (= pronoun of first person I, we) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • कतरत् (= who or which of two) इति विशेषणात्मकं सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • गरीयः “गरीयस्” (= heavier, weightier, better) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • तद्धितं since गरीयस् is comparative degree of गुरु
  • भवति “भू” १ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • न: कतरत् गरीय: (भवति) = which one is better for us.

१-३ “एतत् च (वयम्) न विद्मः” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • नकारात्मकं क्रियापदं “न विद्मः” ।
  • अध्याहृतं कर्तृपदं “वयम्” ।
  • संबन्धसूचकात्मकं कर्मपदं “एतत्” ।
  • एतत् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • च (= and) इति अव्ययम् ।
  • न (= no, not) इति अव्ययम् ।
  • विद्मः “विद्” २ प (= to know) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे बहुवचनम् ।
  • एतत् च (वयम्) न विद्मः = we do not know this

२ “यान् हत्वा” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • भूतकालवाचकं धातुसाधितं “हत्वा” ।
  • धातुसाधितस्य संबन्धसूचकात्मकं कर्मपदं “यान्” ।
  • यान् “यत्” (= who) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • हत्वा “हन्” २ प (= to kill) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं त्वान्तं अव्ययम् “हत्वा” (= by killing, on killing) ।
  • यान् हत्वा = by killing whom

२-१ “(वयम्) न जिजीविषाम:” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • नकारात्मकं क्रियापदं “न जिजीविषाम:” ।
  • अध्याहृतं कर्तृपदं “वयम्” ।
  • जिजीविषाम: “जीव्” १ प (= to live) इति धातुः । तस्य इच्छार्थे उत्तमपुरुषे बहुवचनम् ।
  • (वयम्) न जिजीविषाम: = we would not desire to live

२-२ “ते एव धार्तराष्ट्राः प्रमुखे अवस्थिताः” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • भूतकालवाचकं धातुसाधितं “अवस्थिताः” ।
  • धातुसाधितस्य कर्तृपदं “धार्तराष्ट्राः” ।
  • संबन्धसूचक-पदं “ते” ।
  • ते “तत्” (= pronoun of third person he, she, it, they, that) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • एव (= only) इति अव्ययम् ।
  • धार्तराष्ट्राः “धार्तराष्ट्र” इति तद्धितं विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च । As detailed at ३-१८ in Post # 24
    • ३-१८-१ *धृतराष्ट्रस्य अयम् इति धार्तराष्ट्रः ।
    • ३-१८-२ धृतराष्ट्रस्य “धृतराष्ट्र” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
      • ३-१८-२-१ धृतं राष्ट्रं येन सः (= he who reigned the kingdom) = धृतराष्ट्रः । बहुव्रीहिः । अथवा –
      • ३-१८-२-२ धृतः राष्ट्रेण (= he, who was accepted (as King) by the nation)= धृतराष्ट्रः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
      • ३-१८-२-३ धृतम् “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to be maintained o preserved) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= maintained or preserved) । अत्र नपुम्सकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
      • ३-१८-२-४ राष्ट्रम् “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
      • ३-१८-२-५ धृतः “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to hold, to bear, to carry, to resolve upon) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= borne, resolved upon) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
      • ३-१८-२-६ राष्ट्रेण “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।
  • प्रमुखे “प्र + मुख” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च ।
    • सप्तम्या विभक्त्यया क्रियाविशेषणात्मकं अव्ययम् “प्रमुखे” = in the front
  • अवस्थिताः “अव + स्था” १ प. (= to settle down) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “अवस्थित” (= one, who has settled down) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ते एव धार्तराष्ट्राः प्रमुखे अवस्थिताः = those very धार्तराष्ट्रा-s are standing in the front

३ “कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः धर्मसंमूढचेताः (अहम्) त्वाम् पृच्छामि” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • क्रियापदं “पृच्छामि” ।
  • स्वाभाविकं अध्याहृतं कर्तृपदं “अहम्” ।
  • पुरुषवाचकं कर्मपदं “त्वाम्” ।
  • कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः “कार्पण्यदोषोपहतस्वभाव” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • स्वस्य भावः स्वभावः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
    • कार्पण्यं एव दोषः कार्पण्यदोषः । कर्मधारयः ।
    • कार्पण्यदोषेण उपहतः कार्पण्यदोषोपहत: । तृतीया-तत्पुरुषः ।
    • कार्पण्यदोषोपहत: स्वभावः यस्य सः कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः । बहुव्रीहिः ।
    • स्वस्य “स्व” (= self) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • भावः “भू” १ प (= to be to become) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “भाव” (= expression, sentiment) । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • कार्पण्यम् “कृपण” (= poor) इति विशेषणम् । तद्धितं भाववाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “कार्पण्य” (= poverty, especially of mind) । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • दोषः “दुष्” ४ प (= to fault) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “दोष” (= fault) । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • उपहतः “उप + हन्” २ प (= to kill, to hit, to afflict) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “उपहत” (= afflicted) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः = one whose natural instincts are afflicted by the fault of poverty of mind
  • धर्मसंमूढचेताः “धर्मसंमूढचेतस्” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • धर्मे संमूढम् धर्मसंमूढम् । सप्तमी-तत्पुरुषः ।
    • धर्मसंमूढम् चेतः यस्य सः धर्मसंमूढचेताः । बहुव्रीहिः ।
    • धर्मे “धर्म” (= code of conduct) इति पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिःएकवचनम् च ।
      • “धृ –> धर् + म = धर्म (?)”
      • धृ १ उ, ६ आ, १० उ (= to hold, to bear, to sustain) इति धातुः ।
      • म इति पुल्लिङ्गि तथा नपुंसकलिङ्गि नाम
        • यदा पुल्लिङ्गि नाम म = magical formula
        • यदा नपुंसकलिङ्गि नाम म = happiness, welfare
      • धर्म = formula, which gives welfare, sustenance; code of conduct, guide for action and approach appropriate for welfare and sustenance
    • संमूढम् “सम् + मुह्” ४ प. (= to lose consciousness, to be perplexed) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “संमूढ” (= perplexed, confused) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • चेतः “चेतस्” (= mind, intellect) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • धर्मसंमूढचेताः = one whose mind and intellect are confused about the appropriate conduct
  • पृच्छामि “पृच्-छ” १ प (= to ask, to inquire about, to seek guidance) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
  • कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः धर्मसंमूढचेताः (अहम्) त्वाम् पृच्छामि = I, whose natural instincts and faculties are afflicted by the fault of poverty of mind and whose mind and intellect are confused about the appropriate conduct am asking you.

४ “यत् निश्चितं मे श्रेयः स्यात्” इति विशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

  • अकर्मकं क्रियापदं “स्यात्” ।
  • संबन्धसूचकात्मकं कर्तृपदं “यत्” ।
  • पूरकपदं “श्रेयः” ।
  • निश्चितम्  “निः + चि” ५ उ (= to determine, to resolve, to ascertain) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “निश्चित” (= ascertained, resolved, unambiguous) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा अथवा द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • द्वितीया विभक्तिः अव्ययात्मका । अतः निश्चितम् = certainly
  • मे “अस्मद्” (= pronoun of first person I, we) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी अथवा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • श्रेयः “श्रि” १ उ (= to resort to, to benefit from) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “श्रेयस्” (= beneficial) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
  • स्यात् “अस्” २ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • यत् निश्चितं मे श्रेयः स्यात् = what will most certainly be beneficial to me

४-१ तत् (त्वम्) ब्रूहि ।

  • क्रियापदं “ब्रूहि” ।
  • स्वाभाविकं अध्याहृतं कर्तृपदं “त्वम्” ।
  • संबन्धसूचकात्मकं कर्मपदं “तत्” ।
  • ब्रूहि “ब्रू” २ उ (= to tell, to speak) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।
  • तत् (त्वम्) ब्रूहि = (you) tell that

५ अहं ते शिष्य: (अस्मि) ।

  • अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदं “अस्मि” ।
  • कर्तृपदं “अहम्” ।
  • पूरकपदं “शिष्यः” ।
  • अहम् “अस्मद्” (= pronoun of first person I, we) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ते “युष्मद्” (= pronoun of second person you) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • शिष्यः “शिष्” ७ प (= to distinguish or to discriminate from others) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “शिष्य” (= one, who is eligible to be treated differently from others) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • Most common meaning of शिष्य is disciple. It is implied that a disciple शिष्य is one, whom the गुरु is favorable to treat differently from others
  • अस्मि “अस्” २ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
  • अहं ते शिष्य: (अस्मि) = I am your disciple

६ “हि भूमौ असपत्नम् ऋद्धं राज्यम् सुराणाम् आधिपत्यम् अवाप्य अपि” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • भूतकालवाचकं धातुसाधितं “अवाप्य” ।
  • धातुसाधितस्य कर्मपदे “राज्यम् आधिपत्यम्” ।
  • हि (= also, because) इति अव्ययम् ।
  • भूमौ “भूमि” (= land) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • असपत्नम् “असपत्न” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र  नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • न सपत्न: यस्मिन् तत् असपत्नम् । नञ्-बहुव्रीहिः ।
    • सपत्नः “सपत्न” इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि नाम (= adversary, enemy) अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिःएकवचनम् च ।
    • यस्मिन् “यत्” (= who, what, which) इति सर्वनाम । अत्र  नपुंसकलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • असपत्नम् = without any enemy or adversary, unchallenged
  • ऋद्धम् “ऋध्” ४, ५ प (= to prosper, to flourish, to have affluence) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “ऋद्ध” (= prosperous) । अत्र  नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिःएकवचनम् च ।
  • राज्यम् “राज्” १ उ (= to shine, to be eminent) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् । प्रायः नपुंसकलिङ्गि नाम “राज्य” (= area under command or reign, kingdom, state) । तस्य द्वितीया विभक्तिःएकवचनम् च ।
  • सुराणाम् “सुर” (= God, deity) इति विशेषणं प्रायः पुल्लिङ्गि नाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च ।
    • सुराप्रतिग्रहात् देवाः सुराः इति विश्रुताः । Because Gods got सुरा i.e. spirituous liquor, they became known as सुरा:
  • आधिपत्यम् “अधि + पति = अधिपति” (= Lord, master) इति पुल्लिङ्गि नाम । तद्धितं भाववाचकम् नपुंसकलिङ्गि नाम “आधिपत्य”(= Status of अधिपति) । तस्य द्वितीया विभक्तिःएकवचनम् च ।
  • अवाप्य “अव + आप्” ५ प (= to attain) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं ल्यबन्तं अव्ययं “अवाप्य” (= on attaining) ।
  • अपि (= also) इति अव्ययम् ।
  • हि भूमौ असपत्नम् ऋद्धं राज्यम् सुराणाम् आधिपत्यम् अवाप्य अपि =  Even by attaining unchallenged, prosperous reign on the earth (or) kingdom of heavens

६-१ “यत् मम शोकम् इन्द्रियाणाम् उच्छोषणम् च अपनुद्यात्” इति गौण-वाक्यांशः ।

  • क्रियापदं “अपनुद्यात्” ।
  • संबन्धसूचकात्मकं कर्तृपदं “यत्” ।
  • कर्मपदे “शोकम्, उच्छोषणम्” ।
  • मम “अस्मद्” (= pronoun of first person I, we) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • शोकम् “शुच्” १ प (= to grieve) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “शोक” (= sadness, melancholy) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
  • इन्द्रियाणाम् “इन्द्रिय” (= body-organ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिःबहुवचनं च ।
  • उच्छोषणम् “उत् + शुष्” ४ प (= to become dry, to become weak) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “उच्छोषण” (= weakness) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
  • अपनुद्यात् “अप + नुद्” ६ प (= to drive away) इति धातुः । तस्य आशीर्लिङ्लकारे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • यत् मम शोकम् इन्द्रियाणाम् उच्छोषणम् च अपनुद्यात् = what will drive away my melancholy and weakness of my body

६-२ (तत्) (अहम्) न प्रपश्यामि ।

  • नकारात्मकं क्रियापदं “न प्रपश्यामि” ।
  • स्वाभाविकं अध्याहृतं कर्तृपदं “अहम्” ।
  • अध्याहृतं कर्मपदं “तत्” ।
  • प्रपश्यामि “प्र + दृश्” १ प (= to see clearly) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
  • (तत्) (अहम्) न प्रपश्यामि = that I do not see.

७ “त्वाम् प्रपन्नम्” इति विशेषणवाचकः गौण-वाक्यांशः ।

  • भूतकालवाचकं विशेषणवाचकम् च धातुसाधितं “प्रपन्नम्” ।
  • धातुसाधितस्य कर्मपदं “त्वाम्” ।
  • धातुसाधितस्य विशेष्यपदं प्रधान-वाक्यांशे “माम्” ।
  • त्वाम् “युष्मद्” (= pronoun of second person you) इति सर्वनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • प्रपन्नम् “प्र + पद्” ४ आ, १० आ (= to approach, to submit to) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “प्रपन्न” (= one, who is at the feet, one, who is in submission) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • त्वाम् प्रपन्नम् = being in submission to you

७-१ “मां (त्वम्) शाधि” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • क्रियापदं “शाधि” ।
  • स्वाभाविकं अध्याहृतं कर्तृपदं “त्वम्” ।
  • कर्मपदं “माम्”
  • माम् “अस्मद्” (= pronoun of first person I, we) इति सर्वनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • त्वम् “युष्मद्” (= pronoun of second person you) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • शाधि “शास्” २ प (= to teach, to train, to guide) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।
  • मां (त्वम्) शाधि = You (please) guide me.

Overall meaning –
Whether we should win, or if they should win over us, which one is better for us, we do not know this.
By killing whom, we would not desire to live, those very धार्तराष्ट्रा-s are standing in the front.
I, whose natural instincts and faculties are afflicted by the fault of poverty of mind and whose mind and intellect are confused about the appropriate conduct am asking you.
What will most certainly be beneficial to me, (you) tell that.
I am your disciple.
Even by attaining unchallenged, prosperous reign on the earth (or) kingdom of heavens, what will drive away my melancholy and weakness of my body, that I do not see.
You (please) guide me, being in submission to you.

Exercise 4 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ४ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we already have the verses in four quarters each –

न चैतद्विद्मः कतरन्नो गरीयो । वर्णाः १२

(१ २-२)-(२-२ १)-(१-२-२) (१-२-२) इति मात्राः । कुलमात्राः २०
य-त-य-य इति गणाः ।
यद्वा जयेम यदि वा नो जयेयुः । वर्णाः १२
(२-२ १)-(२-१ १)-(१ २ २) १-२-२ इति मात्राः । कुलमात्राः १९
त-भ-य-य इति गणाः ।
यानेव हत्वा न जिजीविषामस् -। वर्णाः ११
(२-२-१) (२-२ १) (१-२-१)-२-(२) इति मात्राः । कुलमात्राः १८
त-त-ज-ग-ग इति गणाः ।
तेऽवस्थिताः प्रमुखे धार्तराष्ट्राः । वर्णाः ११
(२-२-१)-(२ १-१)-(२ २-१)-२-२ इति मात्राः । कुलमात्राः १८
त-भ-त-ग-ग इति गणाः ।

Since वर्णाः कुलमात्राः and गणाः are different in each line the meter here may be called as मुक्त-छन्दः ।

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ५ टिप्पणयः ।

५-१ ममापनुद्याद्यच्छोकमुच्छोषणमिन्द्रियाणामवाप्य could as well be the longest conjugated word in गीता !

५-२ In these verses Arjuna confesses of the confusion in his mind about what action and approach would be appropriate for him. The word used for this confusion about appropriate action and approach is धर्मसंमूढचेताः

In turn, “code guiding people to appropriate actions and approaches” becomes the definition of the word धर्म.

This word धर्म is translated into English by the word ‘religion’. But the English word ‘religion’ is more related to different styles and rituals of propitiating the God, as practised by Christians, Muslims, Hindus, etc. Such translation of the word धर्म as ‘religion’ has led to more strife in the world and continues to mislead people to inappropriate actions as terrorism than ‘appropriate actions and approaches’. Christians seem to want to convert the whole world to Christianity and Muslims also seem to want to convert the whole world to Islam. And the strife is engulfing the whole world into “inappropriate” actions !

५-३ Study of the word शिष्य especially study of its derivation being from – “शिष्” ७ प (= to distinguish or to discriminate from others) इति धातुः brings to mind a whole new perception. If I would want to consider somebody as my गुरु and myself as his शिष्य, the relationship does not get established only by what regard and respect I hold towards that गुरु. Rather, I become his शिष्य, when and only when he would accept “to distinguish or to discriminate me from others”, would accept to be my गुरु and impart to me such training and guidance as is needed for my upliftment ! Even if a गुरु has a posse of शिष्य-s, needs of every other शिष्य will be different. The गुरु has to impart training and knowledge exercising the needed discrimination. गुरु-शिष्य relationship is thus a very special relationship of one-to-one correspondence. It is natural that such relationship would have a very intimate bonding.

In this light we can sympathise with Arjuna for his धर्म-संमोह especially on seeing द्रोणाचार्य and भीष्मपितामह  with whom he had cultivated, all his life, a relationship of a very intimate bonding.

५-४ In these verses अर्जुन is wanting श्रीकृष्ण to be his गुरु. So he is ardently pleading “शिष्यस्तेऽहम् … माम् शाधि”.

अर्जुन  could claim himself to be श्रीकृष्ण’s शिष्य, because श्रीकृष्ण had already demonstrated the discrimination by accepting to be अर्जुन’s charioteer, charioteer of only अर्जुन ! What a bond of one-to-one correspondence !

५-५ And here is अर्जुन wanting श्रीकृष्ण to guide not only the vehicle and the horses, but also his mind engulfed in melancholy and body sapped of its strength कार्पण्यदोषोपहतस्वभावः

अर्जुन had a स्वभाव a set of natural instincts and strengths, both of mind and body. Both were afflicted उपहत and he was left with poverty कार्पण्य of both !

Wow ! What choice of words – स्वभाव, कार्पण्य, धर्म, शिष्य and every other word !

५-६ I had it in mind since long that गीता has to be studied and understood word by word. But was struggling to get to a good enough structure for compiling the study. It took nearly 90 lessons of संस्कृताध्ययनम् to come to this structure and I am ever indebted to so many people who keep guiding me in this journey – people who point out my mistakes and people who encourage ! They are all my गुरु-s. They all have demonstrated their ‘discrimination’ towards me by writing to me personally. Those are bonds, which I shall ever cherish !

५-७ The word प्रपन्नम् also makes an interesting study. Its derivation is from root verb “प्र + पद्” to be at the feet पद of गुरु in total submission, hence the prefix प्र.

To be an eligible शिष्य one has to be total submission. One meaning of the verb शिष् is also ‘to leave balance’. If one is leaving some ego balance in his mind, one cannot become an eligible शिष्य ! A शिष्य needs to be प्रपन्न at the feet of the गुरु with no ego balance in his mind. Getting a गुरु to be pleased to impart knowledge requires that प्रपन्नता !

५-८ Just now when discussing this गुरु-शिष्य relationship with my wife, it transpired that a गुरु may have more than one शिष्य-s. He is गुरु to all those शिष्य-s only when he imparts knowledge by understanding individual needs and exercising the needed discrimination. Teaching in class-rooms and following a curriculum does not provide much scope for that discrimination. So, teachers-to-students ratio has become a point of concern for a successful educational system.

In the गुरु-शिष्य concept of education also, a गुरु may have number of शिष्य-s. But only that person is a गुरु, who can yet exercise the discrimination and cater to individual needs and develop an intimate bond with every शिष्य. More the number of शिष्य-s, vaster is his responsibility. That is what makes him a गुरु, the huge one !

५-९ And on that battlefield was there anyone more huge than श्रीकृष्ण ? And was there anyone more eligible than अर्जुन ?

गीता is all the more charming also because of this pair of गुरु and शिष्य and the dialogue between them श्रीकृष्णार्जुनसंवाद !


शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 4, 5)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 4, 5)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकौ ४, ५) अष्टविंशतितमः (२८) सोपानः ।

अर्जुन उवाच –
कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन ।।२-४।।
गुरूनहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् ।।२-५।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


अर्जुन: उवाच –
कथं भीष्मम् अहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन ।
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हौ अरिसूदन ।।२-४।।
गुरून् अहत्वा हि महानुभावान् ।
श्रेय: भोक्तुं भैक्ष्यम् अपि इह लोके ।
हत्वा अर्थकामान् तु गुरून् इह एव ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिर-प्रदिग्धान् ।।२-५।।

अत्र सन्धयः

  1. अर्जुन उवाच = अर्जुन: उवाच (विसर्गसन्धिः)
  2. भीष्ममहम् = भीष्मम् अहं (व्यञ्जनसन्धिः)
  3. पूजार्हावरिसूदन = पूजा-अर्हौ अरिसूदन (स्वरसन्धिः) (स्वरसन्धिः)
  4. गुरूनहत्वा = गुरून् अहत्वा (व्यञ्जनसन्धिः)
  5. भैक्ष्यमपीह = भैक्ष्यम् अपि इह (व्यञ्जनसन्धिः) (स्वरसन्धिः)
  6. हत्वार्थकामांस्तु = हत्वा अर्थकामान् तु (स्वरसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः)
  7. गुरूनिहैव = गुरून् इह एव (व्यञ्जनसन्धिः) (स्वरसन्धिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् ददतु

  • २-१ अर्जुन: उवाच ।
  • २-२ मधुसूदन, कथं अहं संख्ये द्रोणं भीष्मम् च इषुभिः प्रतियोत्स्यामि ।
  • २-३ अरिसूदन (एतौ तु) पूजार्हौ (स्तः) ।
  • २-४ भैक्ष्यम् अपि भोक्तुं
    • महानुभावान् गुरून् अहत्वा हि
    • इह लोके श्रेय: (भवति) ।
  • २-५ गुरून् तु इह हत्वा
    • रुधिर-प्रदिग्धान् अर्थकामान् भोगान् एव (अहम्) भुञ्जीय ।

स्वाध्यायः ३

  • अ) वाक्यांशानां विश्लेषणानि समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

“अर्जुन: उवाचइति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • १-१ द्विकर्मकं क्रियापदम् “उवाच” ।
  • १-२ कर्तृपदं “अर्जुन:” ।
  • १-३ कर्मपदं “इतरे सर्वे वाक्यांशाः” ।
  • १-४ अर्जुन: “अर्जुन” (= name of third पाण्डव) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-५ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak, to talk) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • १-६ अर्जुन: उवाच = Arjuna said

२ “मधुसूदन, कथं अहं संख्ये द्रोणं भीष्मम् च इषुभिः प्रतियोत्स्यामिइति प्रश्नार्थकः प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-१ क्रियापदं “प्रतियोत्स्यामि” ।
  • २-२ कर्तृपदं “अहम्” ।
  • २-३ कर्मपदे “द्रोणं भीष्मम् च” ।
  • २-४ संबोधनपदं “मधुसूदन” ।
  • २-५ मधुसूदन = “मधुसूदन” (= he, who killed the demon, named Madhu) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च । As detailed at ३-४६ in Post # 21 –>
  • ३-४६-१ मधोः सूदनः इति मधुसूदनः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-४६-२ मधोः “मधु” (= sweet) इति विशेषणम् । परन्तु अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम (= name of a demon) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • “मधु” (= sweet) इति विशेषणम् । यदा नपुंसकलिङ्गि तदा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् “मधुनः” इति
  • ३-४६-३ सूदनः “सूद्” १ आ १० उ (= to kill) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “सूदन” (= one, who kills) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-६ कथम् (= how) इति अव्ययम् ।
  • २-७ अहम् “अस्मद्” (= pronoun of first person, I, we) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-८ संख्ये “संख्य” (= war, battle) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-९ द्रोणम् “द्रोण” (= Apte’s dictionary gives 10 different meanings) इति पुल्लिङ्गि नाम । अत्र विशेषनाम (= name of preceptor of Kuru princes) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-१० भीष्मम् “भीष्म” (= name of great grandfather of the princes) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-११ च (= and) इति अव्ययम् ।
  • २-१२ इषुभिः “इषु” (= arrow) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • २-१३ प्रतियोत्स्यामि “प्रति + युध्” ४ आ (= to fight against) इति धातुः । तस्य भविष्यकाले उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
  • २-१४ मधुसूदन, कथं अहं संख्ये द्रोणं भीष्मम् च इषुभिः प्रतियोत्स्यामि = Oh Madhusoodan (killer of demon Madhu), how can I fight in this war with arrows against Drona and Bheeshma ?

३ “अरिसूदन (एतौ तु) पूजार्हौ (स्तः)” इति प्रधान*-वाक्यांशः ।

  • ३-१ अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदं “(स्तः)” ।
  • ३-२ अध्याहृतं कर्तृपदं “एतौ” ।
  • ३-३ पूरकपदं “पूजार्हौ” ।
  • ३-३ संबोधनपदं “अरिसूदन” ।
  • ३-४ अरिसूदन इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-४-१ अरिणां सूदनः अरिसूदनः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
    • ३-४-२ अरिणाम् “अरि” (= enemy) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • ३-४-३ सूदनः “सूद्” १ आ १० उ (= to kill) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “सूदन” (= one, who kills) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-४-४ अरिसूदन: = One, who kills enemies
  • ३-५ एतौ “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • ३-६ तु (= however, but) इति अव्ययम् ।
  • ३-७ पूजार्हौ “पूजार्ह” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।
    • ३-७-१ पूजायै अर्हः पूजार्हः । चतुर्थी-तत्पुरुषः । अथवा
    • ३-७-२ पूजां अर्हति इति पूजार्हः । ‘अर्ह’-इति उपपदयुतः उपपद-तत्पुरुषः ।
    • ३-७-३ पूजायै “पूज्” १० उ (= to worship) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “पूजा” (= worship) । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-७-४ अर्हः “अर्-ह्” १ प (= to merit, to deserve) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “अर्ह” (= deserving) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-७-५ पूजार्हः = one, who deserves worship, one who is worthy of worship
  • ३-८ स्तः “अस्” २ प (= to be) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे द्विवचनम् ।
  • ३-९ अरिसूदन (एतौ तु) पूजार्हौ (स्तः) = Oh Arisoodan (killer of enemies) ! These two are anyway worthy of worship

४ “भैक्ष्यम् अपि भोक्तुम्” इति तुमन्त-क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः

  • ४-१ तुमन्तम् धातुसाधितं “भोक्तुम्” ।
  • ४-२ धातुसाधितस्य कर्मपदं “भैक्ष्यम्” ।
  • ४-३ भैक्ष्यम् “भिक्ष्” १ आ (= to beg) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “भैक्ष्यम्” (= alms, food obtained by begging) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ४-४ अपि (= even, also) इति अव्ययम् ।
  • ४-५ भोक्तुम् “भुज्” ७ उ (= to eat, to consume, to enjoy) इति धातुः । तस्मात् तुमन्तं अव्ययम् “भोक्तुम्” (= for eating)
  • ४-६ भैक्ष्यम् अपि भोक्तुम् = For eating even what is obtained by begging

५ “महानुभावान् गुरून् अहत्वा हि” इति त्वान्त-क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः

  • ५-१ भूतकालवाचकं त्वान्तं नकारात्मकं च धातुसाधितं “अहत्वा” ।
  • ५-२ धातुसाधितस्य कर्मपदं “गुरून्” ।
  • ५-३ पूरकपदं “क्षुद्रम्” ।
  • ५-४ संबोधनपदं “परंतप” ।
  • ५-५ महानुभावान् “महानुभाव” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • ५-५-१ अनुकरणीयः भावः अनुभावः । मध्यमपदलोपी समासः ।
    • ५-५-२ महान् अनुभावः यस्य सः महानुभावः । बहुव्रीहिः ।
    • ५-५-३ अनुकरणीयः “अनु + कृ” ८ उ (= to follow, to emulate) इति धातुः । तस्मात् अनीय-प्रत्ययान्तं विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “अनुकरणीय” (= what is appropriate to follow) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ५-५-४ भावः “भू” १ प (= to be, to become, to happen, to emerge) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “भाव” (= exposition, expression, nature, way of behaviour, conduct) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ५-५-५ महान् “महत्” (= large, big, adorable, respectable) विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ५-५-६ महानुभावः = one, whose conduct is worth emulating
  • ५-६ गुरून् “गुरु” (= heavy, big) इति विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि नाम (= preceptor) अपि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ५-७ अहत्वा “हन्” २ प (= to kill, to hit) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं त्वान्तं अव्ययम् “हत्वा” । तस्मात् नकारात्मकेन अ-उपसर्गेण अव्ययम् “अहत्वा” (= by not killing) ।
  • ५-८ हि (= only, because) इति अव्ययम् ।
  • ५-९ महानुभावान् गुरून् अहत्वा हि = only by not killing preceptors, whose conduct is worth emulating

६ “इह लोके श्रेय: (भवति)” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • ६-१ अध्याहृतं क्रियापदं “(भवति)” ।
  • ६-२ कर्तृपदं “श्रेय:” ।
  • ६-३ इह (= here) इति अव्ययम् ।
  • ६-४ लोके “लोक” (= people, populace, world) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-५ श्रेय: “श्रि” १ उ (= to resort to, to become benevolent) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थि विशेषणम् “श्रेयस्” (= benevolent) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-६ भवति “भू” १ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ६-७ इह लोके श्रेय: (भवति) = In this world it becomes benevolent.

७ “गुरून् तु इह हत्वा” इति त्वान्त-क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

  • ७-१ भूतकालवाचकं त्वान्तं धातुसाधितं “हत्वा” ।
  • ७-२ धातुसाधितस्य कर्मपदं “गुरून्” ।
  • ७-३ गुरून् तु इह हत्वा = However in this world by killing the preceptors

८ “रुधिर-प्रदिग्धान् अर्थकामान् भोगान् एव (अहम्) भुञ्जीय” इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • ८-१ क्रियापदं “भुञ्जीय” ।
  • ८-२ स्वाभाविकं अध्याहृतं कर्तृपदं “अहम्” ।
  • ८-३ कर्मपदं “भोगान्” ।
  • ८-४ रुधिरप्रदिग्धान् “रुधिरप्रदिग्ध” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • ८-४-१ रुधिरेण प्रदिग्धः रुधिरप्रदिग्धः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
    • ८-४-२ रुधिरेण “रुधिर” (= blood) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ८-४-३ प्रदिग्धः “प्र + दिह्” २ उ (= to anoint, to smear) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “प्रदिग्ध” (= smeared) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ८-४-४ रुधिरप्रदिग्धः = blood-smeared
  • ८-५ अर्थकामान् “अर्थकाम” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • ८-५-१ अर्थस्य कामः येन सः अर्थकामः । बहुव्रीहिः ।
    • ८-५-२ अर्थस्य “अर्थ” (= wealth, enjoyment, purpose) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ८-५-३ कामः “काम” (= desire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ८-५-४ अर्थकामः = desire of enjoyment, greed
  • ८-६ भोगान् “भुज्” ७ उ (= to eat, to consume, to enjoy) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “भोग” (= enjoyment, pleasure) । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ८-७ एव (= only) इति अव्ययम् ।
  • ८-८ भुञ्जीय “भुज्” ७ उ (= to eat, to consume, to enjoy) इति धातुः । अत्र आत्मनेपदी । तस्य आज्ञार्थे उत्तमपुरुषे एकवचनम् ।
  • ८-९ रुधिर-प्रदिग्धान् अर्थकामान् भोगान् एव (अहम्) भुञ्जीय = I shall enjoy only blood-smeared enjoyment-focused pleasures.

Overall meaning –

Arjuna said –
Oh Madhusoodan (killer of demon Madhu), how can I fight in this war with arrows against Drona and Bheeshma ?
Oh Arisoodan (killer of enemies) ! These two are anyway worthy of worship
For eating even what is obtained by begging, only by not killing preceptors, whose conduct is worth emulating, in this world it becomes benevolent.
However in this world by killing the preceptors, I shall enjoy only blood-smeared enjoyment-focused pleasures.

Exercise 4 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ४ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

कथं भीष्ममहं संख्ये । वर्णाः ८
द्रोणं च मधुसूदन । वर्णाः ८
इषुभिः प्रतियोत्स्यामि ।  वर्णाः ८
पूजार्हावरिसूदन । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.
तथापि पञ्चमे श्लोके अन्यः छन्दः ।

गुरूनहत्वा हि महानुभावान् । वर्णाः ११
(१-२-१)-(२-२ १) (१-२-१)-२-२ इति मात्राः ।
ज-त-ज-ग-ग इति गणाः ।
श्रेयो भोक्तुं भैक्ष्यमपीह लोके । वर्णाः ११
(२-२ २)-(२ २-१)-(१-२-१) २-२ इति मात्राः ।
म-त-ज-ग-ग इति गणाः ।
हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव । वर्णाः ११
(२-२-१)-(२-२-१) (१-२-१)-२-(२) इति मात्राः ।
त-त-ज-ग-ग इति गणाः ।
भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् । वर्णाः ११
(२-२-१) (२-२ १)-(१-२-१)-२-२ इति मात्राः ।
त-त-ज-ग-ग इति गणाः ।

ज-त-ज-ग-ग इति गणैः उपेन्द्रवज्रा वृत्तम् तथा त-त-ज-ग-ग इति गणैः इन्द्रवज्रा वृत्तम् ।
द्व्यधिकवृत्तानां समुच्चये उपजाति छन्दः ।

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ५ टिप्पणयः ।

५-१ I keep experimenting on styles of presentation. This time I have taken analyses of clauses, deciphering of compounds and analysis of words clause by clause. I think this will help better to understand especially second case of object-words कर्मपदानां द्वितीया विभक्तिः ।

५-२ Looking at the sequence in which the words appear in the verses, हत्वार्थकामांस्तु गुरूनिहैव । भुञ्जीय भोगान् रुधिरप्रदिग्धान् the adjective अर्थकामान् matches grammatically well, to be an adjective of गुरून् also. But that would be contradictory to the high reverence in Arjuna’s mind towards द्रोणाचार्य and भीष्मपितामह. For proper interpretation अर्थकामान् has to be adjective of भोगान् only.

५-३ In these verses अर्जुन is explaining the reverence he had towards द्रोणाचार्य and भीष्मपितामह.

५-४ These verses also bring forth the concepts, which were deeply imbibed in his mind. Whatever fruits one may enjoy after killing revered persons would be blood-smeared fruits.

५-५ अर्जुन is certainly deriding any fight or war which is motivated by enjoyment-focused pleasures. He is in turn deriding ‘consumerism’ at large. Unfortunately consumerism has spread so badly all across the society today ! All the scams that are becoming public knowledge every other day are manifestations of greed – (अर्थकामः = desire of enjoyment, greed)

५-६ How wisely it has been said, “There is enough in the world for everyone’s need. But what is there in the world is never enough for one’s greed.” People amass wealth of billions of dollars and they are still hungry for more !

५-७ Why गीता has eternal value is because it brings forth aspects of human nature, in a manner that a student of गीता would automatically cultivate the right discretion.


शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 Verses 2, 3) – Post # 27

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 Verses 2, 3) – Post # 27
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकौ २, ३) सप्तविंशतितमः (२७) सोपानः ।

श्रीभगवानुवाच –
कुतस्त्वा कश्मलमिदं विषमे समुपस्थितम् ।
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन ।।२-२।।

क्लैब्यम् मा स्म गमः पार्थ नैतत्त्वय्युपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदयदौर्बल्यं त्यक्त्वोत्तिष्ठ परंतप ।।२-३।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


श्रीभगवान् उवाच –
कुत: त्वा कश्मलम् इदं विषमे सम्-उपस्थितम् ।
अन्-आर्यजुष्टम् अ-स्वर्ग्यम् अ-कीर्तिकरम् अर्जुन ।।२-२।।
क्लैब्यम् मा स्म गमः पार्थ न एतत् त्वयि उपपद्यते ।
क्षुद्रं हृदय-दौर्बल्यं त्यक्त्वा उत्तिष्ठ परंतप ।।२-३।।

अत्र सन्धयः

  1. श्रीभगवानुवाच = श्रीभगवान् उवाच (व्यञ्जनसन्धिः)
  2. कुतस्त्वा  = कुत: त्वा (विसर्गसन्धिः)
  3. कश्मलमिदम् = कश्मलम् इदम् (व्यञ्जनसन्धिः)
  4. अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन =
    • अन्-आर्यजुष्टम् (व्यञ्जनसन्धिः)
    • अन्-आर्यजुष्टम् अ-स्वर्ग्यम् (व्यञ्जनसन्धिः)
    • अ-स्वर्ग्यम् अ-कीर्तिकरम् (व्यञ्जनसन्धिः)
    • अ-कीर्तिकरम् अर्जुन (व्यञ्जनसन्धिः)
  5. नैतत्त्वय्युपपद्यते = न एतत् त्वयि उपपद्यते
    • न एतत् = नैतत् (स्वरसन्धिः)
    • नैतत् त्वयि = नैतत्त्वयि (व्यञ्जनसन्धिः)
    • नैतत्त्वयि उपपद्यते = नैतत्त्वय्युपपद्यते (स्वरसन्धिः)
  6. त्यक्त्वोत्तिष्ठ = त्यक्त्वा उत्तिष्ठ (स्वरसन्धिः)
Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses

2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

* के अत्र वाक्यांशाः ?
* कानि संबन्ध-सूचकानि ?
* कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
* कानि अत्र कर्तृपदानि ?
* कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ श्रीभगवान् उवाच ।
  • २-१-२ अर्जुन, इदं अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं अकीर्तिकरं कश्मलम् विषमे त्वा कुत: सम्-उपस्थितम् ।
  • २-१-३ पार्थ क्लैब्यम् गमः मा स्म ।
  • २-१-४ एतत् त्वयि न उपपद्यते ।
  • २-१-५ परंतप, हृदय-दौर्बल्यं क्षुद्रं (भवति)
  • २-१-६ (तत्) त्यक्त्वा
  • २-१-७ (त्वम्) उत्तिष्ठ

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “श्रीभगवान् उवाच”  इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ द्विकर्मकं क्रियापदम् “उवाच” ।
  • २-२-१-२ कर्तृपदं “श्रीभगवान्” ।
  • २-२-१-३ कर्मपदं “इतरे सर्वे वाक्यांशाः” ।

२-२-२ “अर्जुन, इदं अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं अकीर्तिकरं कश्मलम् विषमे त्वा कुत: समुपस्थितम्” इति प्रधान*-वाक्यांशः ।

  • २-२-२-१ भूतकालवाचकं विशेषणात्मकं च धातुसाधितं “समुपस्थितम्” ।
  • २-२-२-२ धातुसाधितस्य विशेष्यपदं “कश्मलम्” ।
  • २-२-२-३ धातुसाधितस्य कर्मपदसमानं वा क्रियाविशेषणात्मकं “त्वा” ।
  • २-२-२-४ संबोधनपदं “अर्जुन” ।

२-२-३ “पार्थ, क्लैब्यम् गमः मा स्म” इति प्रधान*-वाक्यांशः ।

  • २-२-३-१ नकारात्मकं क्रियापदं “मा स्म” ।
  • २-२-३-२ क्रियावाचकं कर्तृपदं “गमः” ।
    • २-२-३-२-१ क्रियावाचकस्य कर्मपदं “क्लैब्यम्” ।
  • २-२-३-३ संबोधनपदं “पार्थ” ।

२-२-४ “एतत् त्वयि न उपपद्यते” इति प्रधान*-वाक्यांशः ।

  • २-२-४-१ कर्मणि-प्रयोगान्वितं नकारात्मकं क्रियापदं “न उपपद्यते” ।
  • २-२-४-२ कर्तृपदं “त्वयि” ।

२-२-५ “परंतप हृदयदौर्बल्यं क्षुद्रं (भवति)” इति प्रधान*-वाक्यांशः ।

  • २-२-५-१ अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदं “(भवति)” ।
  • २-२-५-२ कर्तृपदं “हृदयदौर्बल्यं” ।
  • २-२-५-३ पूरकपदं “क्षुद्रम्” ।
  • २-२-५-४ संबोधनपदं “परंतप” ।

२-२-६ “(तत्) त्यक्त्वा” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-६-१ भूतकालवाचकं त्वान्तं धातुसाधितं “त्यक्त्वा” ।
  • २-२-६-२ धातुसाधितस्य अध्याहृतं कर्मपदं “(तत्)” ।

२-२-७ (त्वम्) उत्तिष्ठ

  • २-२-७-१ क्रियापदं “उत्तिष्ठ” ।
  • २-२-७-२ अध्याहृतं स्वाभाविकं कर्तृपदं “(त्वम्)” ।

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

“श्रीभगवान् उवाच” एतस्मिन् वाक्यांशे –

३-१ श्रीभगवान् “श्रीभगवत्” इति सामासिकं विशेषणम् । प्रायः पुल्लिङ्गि  नाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१-१ श्रीयुतः भगवान् । मध्यमपदलोपी समासः । अथवा
  • ३-१-२  वत् = अस्य अस्ति । श्रीः च भगः च अस्य  = श्रीभगवत्
  • ३-१-३ As detailed in Post # २५
    • ३-५-४ भगवान् “भगवत्” (= full of brilliance) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • Apte’s dictionary gives 18 different meanings of the word “भग”. ‘Brilliance’ is one of the 18 meanings.

३-२ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak, to talk) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

२ “अर्जुन, इदं अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं अकीर्तिकरं कश्मलम् विषमे त्वा कुत: समुपस्थितम्” एतस्मिन् वाक्यांशे –

३-३ अर्जुन “अर्जुन” (= name of third पाण्डव) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-४ इदम् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-५ अनार्यजुष्टम् “अनार्यजुष्ट” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-५-१ अन् + आर्यजुष्टम् =  अनार्यजुष्टम् = आर्यजुष्टं न । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-२ आर्याय जुष्टम् आर्यजुष्टम् । चतुर्थी-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-३ आर्याय “आर्य” (= noble) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-४ जुष्टम् “जुष्” १ प ६ आ (= to propitiate, to practice) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “जुष्ट” (= ) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-५-५ अनार्यजुष्टम् = ignoble

३-६ अस्वर्ग्यं “अस्वर्ग्य” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-६-१ न स्वर्ग्यम् अस्वर्ग्यम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-६-२ स्वर्ग्यम् “स्वर्ग्य” (= what can lead to heaven) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-६-३ अस्वर्ग्यम् = what would prevent one from going to heaven

३-७ अकीर्तिकरम् “अकीर्तिकर” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-७-१ न कीर्तिकरम् इति अकीर्तिकरम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-७-२ कीर्तिम् करोति इति कीर्तिकरम् । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-७-३ कीर्तिम् “कीर्ति” (= fame) इति स्त्रीलिङ्गि नाम ।  तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-७-४ अकीर्तिकरम् = what would undo one’s fame

३-९ विषमे “विषम” (= unequal, uneven, improper) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि नाम (= an irregular, unusual, uncommon situation) अपि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१० त्वा “युष्मद्” (= pronoun of second person, you) इति सर्वनाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-११ कुत: (= from where) इति अव्ययम् ।
३-१२ समुपस्थितम् “सम् + उप + स्था” १ प (= to arise, to devolve upon) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “समुपस्थित” (= arisen) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ “पार्थ, क्लैब्यम् गमः मा स्म” एतस्मिन् वाक्यांशे –

३-१३ पार्थ (= son of Pruthaa) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१३-१ पृथायाः अयम् इति पार्थः ।
  • ३-१३-२ पृथायाः “पृथा” (= epithet of कुन्ति, mother of युधिष्ठिर, भीम and अर्जुन) इति स्त्रीलिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१४ क्लैब्यम् “क्लैब्य” (= impotence, unmanliness, cowardice) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१५ गमः “गम्” १ प (= to go to, to get to) इति धातुः । तस्मात् तद्धितं पुल्लिङ्गि नाम “गम” (= going to, getting to) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१६ मा (= no, not, do not) नकारात्मकं अव्ययम् ।
३-१७ स्म (= to happen) इति अव्ययम् । In Apte’s dictionary following clarification is detailed. “a pleonastic particle, generally added to the prohibitive particle मा.
३-१८ क्लैब्यं गमः मा स्म = May not going to cowardice happen

४ “एतत् त्वयि न उपपद्यते” एतस्मिन् वाक्यांशे –

३-१८एतत् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१९ त्वयि “युष्मद्” (= pronoun of second person, you) इति सर्वनाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२० न (= no, not) अव्ययम् ।
३-२१ उपपद्यते “उप + पद्” ४ आ, १० आ (= to befit) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

५ “परंतप हृदयदौर्बल्यं क्षुद्रं (भवति)” एतस्मिन् वाक्यांशे –

३-२२ परंतप इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२२-१ परम् तपः यस्य सः परंतपः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-२२-२ परम् “पर” (= otherwise, unusual, extreme) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२२-३ तपः “तप्” १ प (= to heat up) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “तपस्” (= penance) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२२-४ परंतपः = one, who has done extreme penance

३-२३ हृदयदौर्बल्यं “हृदयदौर्बल्य” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-२३-१ हृदयस्य दौर्बल्यम् हृदयदौर्बल्यम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-२३-२ हृदयस्य “हृदय” (= heart) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२३-३ दौर्बल्यम् “दौर्बल्य” (= weakness) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-२३-४ हृदयदौर्बल्यम् = weakness of heart

३-२४ क्षुद्रम्  “क्षुद्र” (= mean, lowly) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२५ भवति “भू” १ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

“(तत्) त्यक्त्वाएतस्मिन् वाक्यांशे –

३-२६तत् (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२७ त्यक्त्वा “त्यज्” १ प (= to leave, to cast away) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं त्वान्तं अव्ययम् “त्यक्त्वा” (= by casting away) ।

७ “(त्वम्) उत्तिष्ठ” एतस्मिन् वाक्यांशे –

३-२८ त्वम् “युष्मद्” (= pronoun of second person, you) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-२९ उत्तिष्ठ “उत् + स्था” १ प (= to get up) इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the verses in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ श्रीभगवान् उवाच । = (The glorious and brilliant one) Lord said
  • ४-२ अर्जुन, इदं अनार्यजुष्टम् अस्वर्ग्यं अकीर्तिकरं कश्मलम् विषमे त्वा कुत: सम्-उपस्थितम् । = Oh Arjuna, wherefrom has this inappropriate, ignoble, affliction, which will prevent you from going to the heavens, and which will undo all your fame, come by to you ?
  • ४-३ पार्थ क्लैब्यम् गमः मा स्म । Oh Paartha (son of Pruthaa)
  • ४-४ एतत् त्वयि न उपपद्यते । = This does not befit you
  • ४-५ परंतप, हृदय-दौर्बल्यं क्षुद्रं (भवति) = (You, who has done extreme penance) weakness of heart is mean
  • ४-६ (तत्) त्यक्त्वा = by casting it away
  • ४-७ (त्वम्) उत्तिष्ठ= get up !

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

कुतस्त्वा कश्मलमिदं । वर्णाः ८
विषमे समुपस्थितम् । वर्णाः ८
अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यम् ।  वर्णाः ८
अकीर्तिकरमर्जुन । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

६-१ In these verses श्रीकृष्ण seems to brush aside all arguments put forth by अर्जुन as inappropriate and unbecoming of him.

६-२ Even when brushing aside his arguments श्रीकृष्ण addresses अर्जुन

  • first as अर्जुन, which was his well-known given name
  • then as पार्थ as if to remind him of his mother and of what he owed to her
  • also as परंतप as if to remind him of his own penances, achievements and fame


शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 Verse 1) – Post # 26

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 Verse 1) – Post # 26
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकः १)-विषयकः षड्-विंशतितमः (२६) सोपानः ।

ॐ श्रीपरमात्मने नमः ।
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
संजय उवाच –
तं तथा कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् ।

विषीदन्तमिदम् वाक्यमुवाच मधुसूदनः ।।१।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।


ॐ श्री-परम-आत्मने नमः ।
अथ द्वितीय: अध्यायः ।
संजय: उवाच –
तं तथा कृपया आविष्टम् अश्रुपूर्ण-आकुल-ईक्षणम् ।
विषीदन्तम् इदम् वाक्यम् उवाच मधुसूदनः ।।१।।

अत्र सन्धयः
  1. श्रीपरमात्मने  = श्री-परम-आत्मने (स्वरसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः)
  2. द्वितीयोऽध्यायः = द्वितीय: अध्यायः (विसर्गसन्धिः)
  3. कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् = कृपया आविष्टम् अश्रुपूर्ण-आकुल-ईक्षणम् (स्वरसन्धिः) (व्यञ्जनसन्धिः) (स्वरसन्धिः) (स्वरसन्धिः)
  4. विषीदन्तमिदम् = विषीदन्तम् इदम् (व्यञ्जनसन्धिः)
  5. वाक्यमुवाच = वाक्यम् उवाच (व्यञ्जनसन्धिः)
Exercise 2 (a) Paraphrase the clauses

2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. verbs and participles (verbal derivatives) and subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ अन्वयान् कृत्वा दर्शयतु

* के अत्र वाक्यांशाः ?
* कानि संबन्ध-सूचकानि ?
* कानि क्रियापदानि वा धातुसाधितानि ?
* कानि अत्र कर्तृपदानि ?
* कर्मपदानि वा पूरकानि ?

२-१ अन्वयाः –

  • २-१-१ तथा कृपया आविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् विषीदन्तम् तं मधुसूदनः इदम् वाक्यम् उवाच ।

२-२ वाक्यांशानां विश्लेषणानि

२-२-१ “तथा कृपया आविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् विषीदन्तम् तं मधुसूदनः इदम् वाक्यम् उवाच”  इति प्रधान-वाक्यांशः ।

  • २-२-१-१ द्विकर्मकं क्रियापदम् “उवाच” ।
  • २-२-१-२ कर्तृपदं “मधुसूदनः” ।
  • २-२-१-३ कर्मपदं “वाक्यम्” ।
  • २-२-१-४ पुरुषवाचकं कर्मपदं “तम्” ।

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

१ “तथा कृपया आविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् विषीदन्तम् तं मधुसूदनः इदम् वाक्यम् उवाच” ।

३-१ तथा (= Like that) इति अव्ययम् ।
३-२ कृपया “कृपा” (= compassion) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-३ आविष्टम् “आ + विश्” ६ प (= to engulf) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “आविष्ट” (= engulfed) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-४ अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् = अश्रुपूर्ण-आकुल-ईक्षणम् ।

  • ३-४-१ अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् “अश्रुपूर्णाकुलेक्षण” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-४-२ अश्रुभिः पूर्णं अश्रुपूर्णम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-४-३ अश्रुपूर्णं आकुलं च अश्रुपूर्णाकुलम् । कर्मधारयः (वा समाहार-द्वंद्वः ?)
  • ३-४-४ अश्रुपूर्णाकुलम् ईक्षणम् यस्य सः अश्रुपूर्णाकुलेक्षण: । बहुव्रीहिः ।
  • ३-४-५ अश्रुभिः “अश्रु” (= tear) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-४-६ पूर्णम् “पूर्ण” (= full of) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-४-७ आकुलम् “आकुल” (= overcome, affected, afflicted, smit, intensely anxious) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-४-८ ईक्षणम् “ईक्ष्” १ आ (= to see, to look) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “ईक्षण” (= look, appearance, seeing) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-५ विषीदन्तम् “वि + सद्” १ अथवा ६ प (= to grieve) इति धातुः । तस्मात् वर्तमानकालवाचकं विशेषणम् “विषीदन्” (= grieving) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-६ तं “तत्” (= that) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-७ मधुसूदनः “मधुसूदन” (= he, who killed the demon, named Madhu) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
As detailed at ३-४६ in Post # 21 –>

  • ३-४६-१ मधोः सूदनः इति मधुसूदनः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-४६-२ मधोः “मधु” (= sweet) इति विशेषणम् । परन्तु अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम (= name of a demon) । तस्य षष्ठी विभक्तिः             एकवचनम् च । “मधु” (= sweet) इति विशेषणम् । यदा नपुंसकलिङ्गि तदा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् “मधुनः” इति ।
  • ३-४६-३ सूदनः “सूद्” १ आ १० उ (= to kill) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “सूदन” (= one, who kills) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-८ इदम् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-९ वाक्यम् “वच्” २ प (= to say, to speak, to talk) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “वाक्य” (= talk) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१० उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak, to talk) इति धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the verses in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ ॐ श्रीपरमात्मने नमः । = Om ! May my obeisances be to the Supreme soul !
  • ४-२ अथ द्वितीय: अध्यायः । = Here begins the second chapter
  • ४-३ सञ्जयः उवाच । = Sanjaya said –
  • ४-४ तथा कृपया आविष्टम् अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् विषीदन्तम् तं मधुसूदनः इदम् वाक्यम् उवाच । = To him who was thus overcome by compassion, whose eyes were full of tears and whose looks were (hence) anxious, pleading and askance, who was thus immersed in grief, to him Madhusudan (Krishna, who killed the demon named Madhu) said this (talk) –

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

तं तथा कृपयाविष्टम् । वर्णाः ८
अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् । वर्णाः ८
विषीदन्तमिदम् वाक्यम् ।  वर्णाः ८
उवाच मधुसूदनः । वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.
स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

६-१ The last shloka of the previous (first) chapter was  preceded by सञ्जयः उवाच. This, first shloka of the second chapter is also preceded by सञ्जयः उवाच. Certainly सञ्जय did not take a pause in the flow of his narration to Dhrutarashtra, to recognise the end of Chapter one. Obviously where to end a chapter is some editing done by the author i.e. by महर्षि व्यास.

६-२ To decipher the meter and to set the verse into four quarters (see Exercise 5) the long conjugated word कृपयाविष्टमश्रुपूर्णाकुलेक्षणम् has to be broken as कृपयाविष्टम् to be in the first quarter and second quarter to start with अश्रुपूर्णाकुलेक्षणम्. Likewise the conjugated word वाक्यमुवाच has to be also broken as वाक्यम् and उवाच. In my style of memorising and reciting I often resort to such breaking of long conjugated words. This helps not only good recitation but also in mentally following the meaning of what one is reciting. Such recitation is called as अर्थानुगामि “following the meaning”.


शुभमस्तु ।

-o-O-o-