Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 29, 30)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 29, 30)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकौ २९, ३०) त्रिचत्वारिंशत्तमः (४) सोपानः ।
आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम् ।
आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः ।
आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति ।
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् ।।२-२९।।
देही नित्यमवध्योऽयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात्सर्वाणि भूतानि न त्वम् शोचितुमर्हसि ।।२-३०।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
आश्चर्यवत् पश्यति क:-चित् एनम् ।
आश्चर्यवत् वदति तथा एव च अन्यः ।
आश्चर्यवत् च एनम् अन्यः शृणोति ।
श्रुत्वा अपि एनं वेद न च एव क:-चित् ।।२-२९।।
देही नित्यम् अवध्य: अयं देहे सर्वस्य भारत ।
तस्मात् सर्वाणि भूतानि न त्वम् शोचितुम् अर्हसि ।।२-३०।।
अत्र सन्धयः
  1. आश्चर्यवत्पश्यति = आश्चर्यवत् पश्यति (व्यञ्जन-संधिः)
  2. कश्चिदेनम् = क:-चित् एनम्
    • क:-चित् = कश्चित् (विसर्ग-संधिः)
    • कश्चित् एनम् = कश्चिदेनम् (व्यञ्जन-संधिः)
  3. आश्चर्यवद्वदति = आश्चर्यवत् वदति (व्यञ्जन-संधिः)
  4. तथैव = तथा एव (स्वर-संधिः)
  5. चान्यः = च अन्यः (स्वर-संधिः)
  6. आश्चर्यवच्चैनमन्यः = आश्चर्यवत् च एनम् अन्यः
    • आश्चर्यवत् च = आश्चर्यवच्च (व्यञ्जन-संधिः)
    • आश्चर्यवच्च एनम् = आश्चर्यवच्चैनम् (स्वर-संधिः)
    • आश्चर्यवच्चैनम् अन्यः = आश्चर्यवच्चैनमन्यः (व्यञ्जन-संधिः)
  7. श्रुत्वाप्येनम् = श्रुत्वा अपि एनम्
    • श्रुत्वा अपि = श्रुत्वापि (स्वर-संधिः)
    • श्रुत्वापि एनम् = श्रुत्वाप्येनम् (स्वर-संधिः)
  8. चैव = च एव (स्वर-संधिः)
  9. कश्चित् = क:-चित् (विसर्ग-संधिः)
  10. नित्यमवध्योऽयम् = नित्यम् अवध्य: अयम्
    • नित्यम् अवध्यः = नित्यमवध्यः (व्यञ्जन-संधिः)
    • नित्यमवध्यः अयम् = नित्यमवध्योऽयम् (विसर्ग-संधिः)
  11. तस्मात्सर्वाणि = तस्मात् सर्वाणि (व्यञ्जन-संधिः)
  12. शोचितुमर्हसि = शोचितुम् अर्हसि (व्यञ्जन-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses
स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः

  1. कश्चित् एनम् आश्चर्यवत् पश्यति ।
  2. तथा च (कश्चित्) अन्यः आश्चर्यवत् एव वदति ।
  3. अन्यः च एनम् आश्चर्यवत् शृणोति ।
  4. श्रुत्वा अपि च
  5. कश्चित् एनं न वेद एव ।
  6. भारत, सर्वस्य देहे  देही अयं नित्यम् अवध्य: (भवति) ।
  7. सर्वाणि भूतानि शोचितुम्
  8. तस्मात् त्वम् न अर्हसि ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
कश्चित् एनम् आश्चर्यवत् पश्यति प्रधान:
तथा च (कश्चित्) अन्यः आश्चर्यवत् वदति प्रधान:
अन्यः एनम् आश्चर्यवत् शृणोति प्रधान:
अपि श्रुत्वा गौणः
कश्चित् एनम् न वेद प्रधान:
भारत सर्वस्य देहे  देही अयम् अवध्य: नित्यम् (भवति) प्रधान:
सर्वाणि भूतानि शोचितुम् गौणः
तस्मात् त्वम् न अर्हसि प्रधान:

स्वाध्यायः ३

  • अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

कश्चित् एनम् आश्चर्यवत् पश्यति ।
१ कश्चित् = कः + चित्

  • १-१ कः “किम्” (= who, what) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-२ चित् (= some-) इति प्रत्ययः ।
  • १-३ कश्चित् = someone
    • In Sanskrit चित् is a प्रत्ययः, i.e. a suffix, whereas in English “some-” is a prefix
    • चित् is added to the duly declined form(s) of the pronoun सर्वनाम “किम्” e.g. कस्मिन् + चित् = कस्मिंश्चित्
    • Rules of conjunction संधि apply when adding चित्. That is why कः + चित् = कश्चित् or किम् + चित् = किञ्चित् कस्मिन् + अपि = कस्मिन्नपि

२ एनम् “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ आश्चर्यवत् = आश्चर्य + वत्

  • ३-१ आश्चर्य (= wonder, surprise) इति नपुंसकलिङ्गि नाम ।
    • चर्यायां “आ”-कारः भवति येन तत् = what brings “ah” the expression of surprise on the face
    • चर्यायाम् “चर्या” (= face) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • “आ”-कारः = “ah” the expression of surprise

४ पश्यति “दृश्” १ प (= to see) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

तथा च (कश्चित्) अन्यः आश्चर्यवत् एव वदति ।

५ वदति “वद्” १ प (= to say, to speak of) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

अन्यः च एनम् आश्चर्यवत् शृणोति ।

६ शृणोति “श्रु” ५ प (= to hear) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।श्रुत्वा अपि च कश्चित् एनं न वेद एव ।

७ श्रुत्वा “श्रु” ५ प (= to hear) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययम् “श्रुत्वा” (= on hearing) ।
८ वेद “विद्” २ प (= to know) इति धातुः । तस्य लिट्-परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

  • Thanks to Mr. Sathya Narayana for pointing out that  वेद is rather वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् । instead of लिट्-परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम्
  • Other verbs “पश्यति, वदति, शृणोति” are in present tense only.

भारत, सर्वस्य देहे  देही अयं नित्यम् अवध्य: (भवति) ।
९ भारत  “भारत” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ९-१ भरतस्य वंशे संजातः इति भारतः = One who is born in the lineage of भारत

१० सर्वस्य “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ देहे “देह” (= body) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१२ देही “देहिन्” (= enshrined in a body) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १२-१ देहः अस्य अस्ति इति देहिन् = what has a body is देहिन्
  • १२-२ देहे अस्ति अयम् अतः देहिन् = One who resides in a body is देहिन्

१३ अयम् “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१४ नित्यम् (= constant, permanent, eternal) इति अव्ययम् ।

१५ अवध्य: “अवध्य” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १५-१ न वध्यः अवध्यः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १५-२ वध्यः “वध्” १ प (= to kill) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “वध्य” (= eligible or susceptible to be killed) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १५-३ अवध्यः = not susceptible to be killed

१६ भवति “भू” १ प (= to be) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

तस्मात् सर्वाणि भूतानि शोचितुम् त्वम् न अर्हसि ।

१७ तस्मात् “तत्” (= he, she, it i.e. pronoun of third person) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि वा नपुंसकलिङ्गि । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १७-१ तस्मात् (= from that, therefore) इति प्रायः अव्ययमपि ।

१८ सर्वाणि “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

१९ भूतानि “भू” १ प (= to be) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् प्रायः नपुंसकलिङ्गि नाम अपि “भूत” (= ) । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

२० शोचितुम् “शुच्” १ प ४ उ (= to grieve, to lament) इति धातुः । तस्मात् हेत्वर्थकं तुमन्तं अव्ययम् “शोचितुम्” (= ) ।

२१ त्वम् “युष्मद्” (= you, i.e. pronoun of second person) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२२ अर्हसि “अर्-ह्” १ प (= to merit, to deserve) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले मध्यम-(द्वितीय)-पुरुषे एकवचनम् ।

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

  1. कश्चित् एनम् आश्चर्यवत् पश्यति । = Someone sees it as wondrous, i.e. some consider it as wondrous
  2. तथा च (कश्चित्) अन्यः आश्चर्यवत् एव वदति । = Also some other speaks of it as wondrous i.e. some others speak of it as wondrous
  3. अन्यः च एनम् आश्चर्यवत् शृणोति । = Yet another hears of it as wondrous
  4. श्रुत्वा अपि च = Even after hearing of it
  5. कश्चित् एनं न वेद एव । No one understood it
  6. भारत, सर्वस्य देहे  देही अयं नित्यम् अवध्य: (भवति) । = You born in the lineage of भरत, He, enshrined in the bodies of all is never susceptible to be killed
  7. सर्वाणि भूतानि शोचितुम् = to grieve for all beings
  8. तस्मात् त्वम् न अर्हसि । = therefore, does not become of you

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

आश्चर्यवत्पश्यति कश्चिदेनम् । वर्णाः ११
(२-२-१)-(२-२-१)-(१ २-१)-२-२ इति १७ मात्राः ।
त-त-ज-ग-ग इति गणाः ।आश्चर्यवद्वदति तथैव चान्यः । वर्णाः १२
(२-२-१)-(२-१-१) (१-१-२)-(१ २-२) इति १७ मात्राः ।
त-भ-स-य इति गणाः ।

आश्चर्यवच्चैनमन्यः शृणोति । वर्णाः ११
(२-२-१)-(२-२-१)-(२-२ १)-२-(२) इति १९ मात्राः ।
त-त-त-ग-ग
श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित् । वर्णाः ११
(२-२-२)-(२ २-१) (१ २-१) २-(२) इति १९ मात्राः ।
म-त-ज-ग-ग इति गणाः ।

अत्र कः छन्दः ?

देही नित्यमवध्योऽयं । वर्णाः ८
देहे सर्वस्य भारत । वर्णाः ८
तस्मात्सर्वाणि भूतानि  । वर्णाः ८
न त्वम् शोचितुमर्हसि ।। वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

५-१ In first three lines the verbs पश्यति वदति शृणोति have common adverb आश्चर्यवत्

  • Out of these पश्यति and वदति are self-motivated actions. शृणोति is receptive action.
  • There are five senses शब्द, स्पर्श, रूप, रस, गन्ध which excite ‘knowledge’ in human brain,
  • Here रूप is connoted by पश्यति And शब्द, is connoted by both वदति and शृणोति
  • So, by these three lines excitation of knowledge in the brain is acknowledged.

५-२ In the fourth line श्रुत्वापि न वेद lends an anticlimax. Knowledge is excited, but knowledge does not happen ! That is the surprise आश्चर्य ! And the person is left in the state of surprise आश्चर्यवत् !

  • अर्जुन is very much in the midst of war. He is seeing it पश्यति, He is himself speaking of it वदति He is listening to all the din शृणोति Yet he is left askance.
  • Knowledge being excited, but not happening, such a thing can happen to anybody. Rather true knowledge does not devolve to anybody न कश्चित् वेद
  • The words श्रुत्वापि and वेद have sound-resemblance to श्रुति-s and वेद-s. And true knowledge is not explained even in श्रुति-s and वेद-s. So I wonder whether the words न कश्चित् embrace in their scope even श्रुति-s and वेद-s. Because they also end up, throwing their hands up, saying नेति नेति not this, not that.
  • So, श्रीकृष्णभगवान् is possibly offering a remission to अर्जुन as if saying, “don’t worry if knowledge is excited but is not happening. That would happen to anybody. But recompose yourself and try to understand.”

५-३ देहे सर्वस्य is very much what is stated in the beginning of ईशावास्य-उपनिषत् ….”ईशावास्यमिदं सर्वम् … !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Advertisements

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 28)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 28)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोक: २८) द्विचत्वारिंशत्तमः (४) सोपानः ।
अव्यक्तादीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनान्येव तत्र का परिदेवना ।।२-२८।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
अव्यक्त-आदीनि भूतानि व्यक्तमध्यानि भारत ।
अव्यक्तनिधनानि एव तत्र का परिदेवना ।।२-२८।।
अत्र सन्धयः
  1. अव्यक्तादीनि = अव्यक्त-आदीनि (स्वर-संधिः)
  2. अव्यक्तनिधनान्येव = अव्यक्तनिधनानि + एव (स्वर-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses
स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः

  1. भारत, भूतानि अव्यक्तादीनि व्यक्तमध्यानि अव्यक्तनिधनानि एव (भवन्ति) ।
  2. परिदेवना तत्र का (भवेत्) ?

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् अव्ययम् वा इतरे शब्दाः वाक्यांशस्य प्रकारः
भारत भूतानि अव्यक्तादीनि व्यक्तमध्यानि अव्यक्तनिधनानि (भवन्ति) प्रधान:
परिदेवना का (भवेत्) तत्र प्रधान:

स्वाध्यायः ३

  • अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

From the अन्वय words to be studied are underlined. Many words which have been studied earlier quite often need not be detailed every time.
भारत, भूतानि अव्यक्तादीनि व्यक्तमध्यानि अव्यक्तनिधनानि एव (भवन्ति) । परिदेवना तत्र का (भवेत्) ?

१ भारत  “भारत” इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ भरतस्य वंशे संजातः इति भारतः = One who is born in the lineage of Bharat

२ भूतानि “भू” १ प (= to be, to become manifest) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “भूत” (= what has become manifest) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३ अव्यक्तादीनि “अव्यक्तादि” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-१ न व्यक्तं अव्यक्तम्  । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-२ अव्यक्तः आदिः यस्य तत् अव्यक्तादि । बहुव्रीहिः । अथवा –
    • आदौ अव्यक्तम् इति अव्यक्तादि । सप्तमी-तत्पुरुषः ?
  • ३-३ व्यक्तम् “वि + अञ्ज्” ७ प (= to become manifest) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “व्यक्त” (= what has become manifest) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-४ आदिः “आदि” (= beginning, start, commencement) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • आदौ – सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५ अव्यक्तादि = what has not being manifest as its beginning

४ व्यक्तमध्यानि “व्यक्तमध्य” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ४-१ व्यक्तः मध्यः यस्य तत् । बहिव्रीहिः । अथवा –
    • मध्ये व्यक्तं व्यक्तमध्यम् । सप्तमी-तत्पुरुषः ?
  • ४-२ व्यक्तमध्य = what has being manifest as its middle stage

५ अव्यक्तनिधनानि “अव्यक्तनिधन” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ५-१ न व्यक्तं अव्यक्तम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ५-२ अव्यक्तं एव निधनं यस्य तत् अव्यक्तनिधनम् । बहुव्रीहिः ।
  • ५-३ निधनम् “नि + धन्” १ प (धन् = to sound, to make sound; नि + धन् = not to make sound) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “निधन” (= state of not making sound, death) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ५-३-१ नि = न । निधनम् = न धनम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
    • ५-३-२ Dictionary gives many different meanings of the word धन
      • धन = sound निधनम् = state when sound of heart-beat is no more present
      • धन = wealth; निधनम् = devoid of wealth; Breath is true wealth of life ! In Urdu there is a saying जान है तो जहाँ (जहान) है (Whole world is meaningful, only if there is life) Also, सिर सलामत तो पगड़ी पचास (One can wear many different caps and crowns, only if the head is in its place – both physically and intellectually)
      • धन = positive quantity (in mathematics and physics) निधनम् = null set ?
  • ५-४ अव्यक्तनिधन = what has ‘not being manifest’ as its death

६ भवन्ति “भू” १ प (= to be) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।७ परिदेवना “परि + दिव्” १ प, १० उ (= to grieve upon, to lament) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “परिदेवना” (= grief, lament) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ का “किम्” (= what) इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
९ भवेत् “भू” १ प (= to be) इति धातुः । तस्य विध्यर्थे प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

  1. भारत, भूतानि अव्यक्तादीनि व्यक्तमध्यानि अव्यक्तनिधनानि एव (भवन्ति) = Oh you, who is born in the lineage of Bharat, all beings are (have the characteristics of) not being manifest as their beginning, (are) manifest in the middle stage and (have) not being manifest as their death.
  2. परिदेवना तत्र का (भवेत्) ? = What lament should (then) be there ?

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

अव्यक्तादीनि भूतानि । वर्णाः ८
व्यक्तमध्यानि भारत । वर्णाः ८
अव्यक्तनिधनान्येव । वर्णाः ८
तत्र का परिदेवना । वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

५-१ It is a great concept propounded here, suggesting that life is but the middle stage of being manifest, in-between two stages of not being manifest ! Life is thus a mere transition !

  • Speaking of ‘transition’ between two phases, it comes to mind that since 1967, the International System of Units (SI) has defined the second as the duration of 9192631770cycles of radiation corresponding to the transition between two energy levels of the caesium-133 atom
  • It is said that life is born, right at the time of its birth, with an allotment of certain number of breaths

५-२ Is not the word निधन so interesting !

५-३ The word परिदेवना is also interesting. A more commonly known word is वेदना meaning ‘pain’. Pain can be physical. However परिदेवना is primarily mental or psychological.

५-४ Much of these arguments challenge the contentions of अर्जुन in support of his melancholy. तत्र का परिदेवना is a challenge to the contentions of अर्जुन. Challenging one’s contentions is भेदनीति i.e. बुद्धिभेद

  • Strategies for winning over a person are said to be four – (1) साम reaching an agreement, maybe by give and take (2) दाम enticement (3) दण्ड defeating (4) भेद challenging one’s contentions. Possibly all four strategies have been employed by श्रीकृष्ण-भगवान in this chapter 2 itself !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 26, 27)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 26, 27)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकौ २६, २७) एकचत्वारिंशत्तमः (४१) सोपानः ।
अथ चैनं नित्यजातं नित्यम् वा मन्यसे मृतम् ।
तथापि त्वम् महाबाहो नैवम् शोचितुमर्हसि ।।२-२६।।
जातस्य हि ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मादपरिहार्येऽर्थे न त्वम् शोचितुमर्हसि ।।२-२७।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
अथ च एनं नित्यजातं नित्यम् वा मन्यसे मृतम् ।
तथा अपि त्वम् महाबाहो न एवम् शोचितुम् अर्हसि ।।२-२६।।
जातस्य हि ध्रुव: मृत्यु: ध्रुवं जन्म मृतस्य च ।
तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे न त्वम् शोचितुम् अर्हसि ।।२-२७।।
अत्र सन्धयः
  1. च नम् = चैनम् (स्वर-संधिः)
  2. तथापि = तथा अपि (स्वर-संधिः)
  3. नैवम् = न एवम्
  4. शोचितुमर्हसि = शोचितुम् अर्हसि (व्यञ्जनसन्धिः)
  5. ध्रुवो मृत्युर्ध्रुवम् = ध्रुव: मृत्यु: ध्रुवम्
    • ध्रुव: मृत्यु:  = ध्रुवो मृत्यु: (विसर्ग-संधिः)
    • मृत्यु: ध्रुवम् = मृत्युर्ध्रुवम् (विसर्ग-संधिः)
  6. तस्मादपरिहार्येऽर्थे = तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे
Exercise 2 Paraphrase the clauses
स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः

  1. महाबाहो अथ च (त्वम्) एनं नित्यजातं मन्यसे वा नित्यम् मृतम् (मन्यसे)
  2. तथापि एवम् शोचितुम् त्वम् न अर्हसि
  3. हि जातस्य मृत्यु: ध्रुव: (अस्ति) मृतस्य च जन्म ध्रुवं (अस्ति) ।
  4. तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे शोचितुम् त्वम् न अर्हसि ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् अव्ययम् वा इतरे शब्दाः वाक्यांशस्य प्रकारः
महाबाहो अथ च (त्वम्) एनं नित्यजातं मन्यसे प्रधान:
वा (त्वम्) (एनं) नित्यम् मृतम् (मन्यसे) प्रधान:
तथापि शोचितुम् एवम् गौणः
(त्वम्) न अर्हसि प्रधान:
हि जातस्य मृत्यु: ध्रुव: (अस्ति) प्रधान:
मृतस्य जन्म ध्रुवं (अस्ति) प्रधान:
तस्मात् शोचितुम् अपरिहार्ये अर्थे गौणः
त्वम् न अर्हसि प्रधान:

स्वाध्यायः ३

  • अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

From the अन्वय words to be studied are underlined. Many words which have been studied earlier quite often need not be detailed every time.
महाबाहो अथ च (त्वम्) एनं नित्यजातं मन्यसे वा नित्यम् मृतम् तथापि एवम् शोचितुम् त्वम् न अर्हसि । हि जातस्य मृत्यु: ध्रुव: (अस्ति) मृतस्यजन्म ध्रुवं । तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे शोचितुम् त्वम् न अर्हसि ।

१ महाबाहो  “महाबाहु” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १-१ महान्तौ बाहू यस्य सः महाबाहुः । बहुव्रीहिः ।
  • १-२ महान्तौ “महत्” (= large) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • १-३ बाहू “बाहु” (= arm) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • १-४ महाबाहु = one who has large arms

२ अथ च (= and then, even if) इति अव्ययौ ।
३ नित्यजातम् “नित्यजात” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१ नित्यम् जातः इति नित्यजातः । कर्मधारयः ।
  • ३-२ नित्यम् “नित्य” (= eternal) इति विशेषणम् । अत्र अव्ययात्मकम् ।
  • ३-३ जातः “जन्” ४ आ (= to be born) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “जात” (= born) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-४ नित्यजात = ever-born

४ मृतम् “मृ” ६ आ (= to die) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “मृत” (= dead) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
५ मन्यसे “मन्” ४, ८ आ (= to regard) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।
६ तथापि (= तथा + अपि) (= even then, however) इति अव्ययम् ।

  • Although तथा (= like that) and अपि (= but, also) are indeclinables अव्यय-s independently, the conjuncted word तथापि is also an independent अव्यय

७ शोचितुम् “शुच्” १ प (= to grieve) इति धातुः । तस्मात् हेत्वर्थकं तुमन्तं अव्ययम् “शोचितुम्” (= to grieve) ।
८ अर्हसि “अर्-ह्” १ प (= to merit) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।
९ हि (= because) इति अव्ययम् ।
१० जातस्य “जन्” ४ आ (= to be born) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “जात” (= born) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
११ मृत्यु: “मृत्यु” (= death) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१२ ध्रुव: “ध्रुव” (= certain, sure, definite) इति  विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१३ मृतस्य “मृ” ६ आ (= to die) इति धातुः । तस्य कर्मणि-भूतकालवाचकं विशेषणम् “मृत” (= dead) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
१४ जन्म “जन्” ४ आ (= to be born) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “जन्मन्” (= birth) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१५ ध्रुवं “ध्रुव” (= certain, sure, definite) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१६ तस्मात् “तत्” (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १६-१ तस्मात् (= therefore) इति अव्ययम् अपि ।

१७ अपरिहार्ये “अपरिहार्य” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि अथवा नपुंसकलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १७-१ न परिहार्यं इति अपरिहार्यम्  । नञ्-तत्पुरुषः
  • १७-२  परिहार्यम् “परि + हृ” १ उ (= to avoid, to alter) इति धातुः । तस्य “परिहार”-प्रयोजकात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “परिहार्य” (= avoidable, alterable) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १७-३ अपरिहार्य = unavoidable, unalterable

१८ अर्थे “अर्थ” (= meaning, fact) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

  1. महाबाहो अथ च (त्वम्) एनं नित्यजातं मन्यसे वा नित्यम् मृतम् (मन्यसे) = Oh Arjuna (you with large arms), even if you regard it to be ever-born or to be ever dead
  2. तथापि एवम् शोचितुम् त्वम् न अर्हसि = Even then you ought not to grieve.
  3. हि जातस्य मृत्यु: ध्रुव: (अस्ति) मृतस्य च जन्म ध्रुवं (अस्ति) । = Because death of (whatever is) born is certain and birth of (whatever is) dead is also certain.
  4. तस्मात् अपरिहार्ये अर्थे शोचितुम् त्वम् न अर्हसि । = Therefore you ought not to grieve at unavoidable, unalterable facts.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

अथ चैनं नित्यजातं । वर्णाः ८
नित्यम् वा मन्यसे मृतम् । वर्णाः ८
तथापि त्वम् महाबाहो वर्णाः ८
नैवम् शोचितुमर्हसि । वर्णाः ८
जातस्य हि ध्रुवो मृत्यु: वर्णाः ८
ध्रुवं जन्म मृतस्य च । वर्णाः ८
तस्मादपरिहार्येऽर्थे । वर्णाः ८
न त्वम् शोचितुमर्हसि । वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

५-१ In saying “even if you regard, मन्यसे तथापि”, श्रीकृष्ण-भगवान् seems to be provoking arguments and arguing them out in one stroke.

५-२ What is implied by नित्यजातम् is possibly पुनःपुनः जातम् Likewise by what is implied by नित्यम् मृतम् is also possibly पुनःपुनः मृतम्. That brings a new meaning पुनःपुनः for the word नित्यम् Swami Gambhiranand translated नित्यम् as ‘regularly’. Lte Shri Kailash Nath Kalia translated it as ‘perpetually’. I think the meaning implied here is ‘repeatedly’ than conventional meanings such as ‘regularly’, ‘perpetually’, etc.

  • ५-२-१ रामानुजाचार्य adds an interesting color when commenting on this श्लोक. नित्यजातम् and नित्यम् मृतम् are characteristics of the body wherein आत्मा or पुरुष or तत्-त्व resides. But anyone regarding these characteristics of the body being applicable to आत्मा or पुरुष or तत्-त्व is indulging in wrong understanding मन्यसे. What seems ordained here is, even if the understanding is wrong, that does not become any valid justification to grieve over it.

५-३ Each of the two phrases जातस्य मृत्यु: ध्रुव: and मृतस्य च जन्म ध्रुवम् are stated as unavoidable facts and hence not to be grieved upon. By such consideration the phrase अपरिहार्ये अर्थे can be considered as object to the participle शोचितुम् In that case the words अपरिहार्ये अर्थे can be considered to be of object case dual number declension द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् also. However अर्थे cannot be द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् of अर्थ because the word अर्थ is quoted to be only masculine पुल्लिङ्गि. But it is seen used in neuter form in words like किमर्थम्

५-४ जातस्य मृत्यु: ध्रुव: is accepted in all religions and philosophies. However मृतस्य च जन्म ध्रुवम् is said to be not acceptable in Christian faith. Instead of leaving acceptability of मृतस्य च जन्म ध्रुवम् to be a matter of faith, it would be so much better if there were to be some concrete evidence of मृतस्य च जन्म ध्रुवम्

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 23, 24, 25)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 23, 24, 25)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकाः २३, २४, २५) चत्वारिंशत्तमः (४०) सोपानः ।
नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि नैनं दहति पावकः ।
न चैनं क्लेदयन्त्यापो न शोषयति मारुतः ।।२-२३।।
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणुरचलोऽयं सनातनः ।।२-२४।।
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते ।
तस्मादेवं विदित्वेनं न त्वम् शोचितुमर्हसि ।।२-२५।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
न एनं छिन्दन्ति शस्त्राणि न एनं दहति पावकः ।
न च एनं क्लेदयन्ति आपः न शोषयति मारुतः ।।२-२३।।
अच्छेद्य: अयम् अदाह्य: अयम् अक्लेद्य: अशोष्य: एव च ।
नित्यः सर्वगतः स्थाणु: अचल: अयम् सनातनः ।।२-२४।।
अव्यक्त: अयम् अचिन्त्य: अयम् अविकार्य: अयम् उच्यते ।
तस्मात् एवं विदित्वा एनं न त्वम् शोचितुम् अर्हसि ।।२-२५।।

अत्र सन्धयः

  1. नैनम् = न एनम् (स्वर-संधिः)
  2. चैनम् = च एनम् (स्वर-संधिः)
  3. क्लेदयन्त्यापो न = क्लेदयन्ति आपः न
    • क्लेदयन्ति आपः = क्लेदयन्त्यापः (स्वर-संधिः)
    • आपः न = आपो न (विसर्ग-संधिः)
  4. अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव = अच्छेद्य: अयम् अदाह्य: अयम् अक्लेद्य: अशोष्य: एव
    • अच्छेद्य: अयम् = अच्छेद्योऽयम् (विसर्ग-संधिः)
    • अच्छेद्योऽयम् अदाह्य: = अच्छेद्योऽयमदाह्य: (व्यञ्जनसन्धिः)
    • अच्छेद्योऽयमदाह्य: अयम् = अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयम् (विसर्ग-संधिः)
    • अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयम् अक्लेद्य: = अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्य: (व्यञ्जनसन्धिः)
    • अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्य: अशोष्य: = अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य: (विसर्ग-संधिः)
    • अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य: एव = अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव (विसर्ग-संधिः)
  5. स्थाणुरचलोऽयम् = स्थाणु: अचल: अयम्
    • स्थाणु: अचल: = स्थाणुरचल: (विसर्ग-संधिः)
    • स्थाणुरचल: अयम् = स्थाणुरचलोऽयम् (विसर्ग-संधिः)
  6. अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते = अव्यक्त: अयम् अचिन्त्य: अयम् अविकार्य: अयम् उच्यते
    • अव्यक्त: अयम् = अव्यक्तोऽयम् (विसर्ग-संधिः)
    • अव्यक्तोऽयम् अचिन्त्य: = अव्यक्तोऽयमचिन्त्य: (व्यञ्जनसन्धिः)
    • अव्यक्तोऽयमचिन्त्य: अयम् = अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् (विसर्ग-संधिः)
    • अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयम् अविकार्य: = अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्य: (व्यञ्जनसन्धिः)
    • अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्य: अयम् = अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयम् (विसर्ग-संधिः)
    • अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयम् उच्यते = अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽयमविकार्योऽयमुच्यते (व्यञ्जनसन्धिः)
  7. तस्मादेवम् = तस्मात् एवम् (व्यञ्जनसन्धिः)
  8. विदित्वेनम् = विदित्वा एनम्
  9. शोचितुमर्हसि = शोचितुम् अर्हसि (व्यञ्जनसन्धिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses
स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः
  1. एनं शस्त्राणि न छिन्दन्ति
  2. पावकः एनं न दहति
  3. आपः एनं न क्लेदयन्ति च
  4. मारुतः (एनं) न शोषयति ।
  5. अयम् अच्छेद्य: (अस्ति) ।
  6. अयम् अदाह्य: अक्लेद्य: अशोष्य: एव च (अस्ति) ।
  7. अयम् नित्यः सर्वगतः स्थाणु: अचल: सनातनः (अस्ति) ।
  8. अयम् अव्यक्त: (उच्यते) ।
  9. अयम् अचिन्त्य: (उच्यते) ।
  10. अयम् अविकार्य: उच्यते ।
  11. तस्मात् एनं एवं विदित्वा
  12. त्वम् शोचितुम् न अर्हसि ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा अव्ययम् संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् इतरे शब्दाः वाक्यांशस्य प्रकारः
शस्त्राणि एनं न छिन्दन्ति प्रधान:
पावकः एनं न दहति प्रधान:
आपः एनं न क्लेदयन्ति प्रधान:
मारुतः (एनं) न शोषयति प्रधान:
अयम् अच्छेद्य: (अस्ति) प्रधान:
अयम् अदाह्य: अक्लेद्य: अशोष्य: (अस्ति) एव च प्रधान:
अयम् नित्यः सर्वगतः स्थाणु: अचल: सनातनः (अस्ति) प्रधान:
अयम् अव्यक्त: (उच्यते) प्रधान:
अयम् अचिन्त्य: (उच्यते) प्रधान:
१० अयम् अविकार्य: उच्यते प्रधान:
११ तस्मात् एनं विदित्वा एवं गौणः
१२ शोचितुम् गौणः
१३ त्वम् न अर्हसि प्रधान:

स्वाध्यायः ३

  • अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

From the अन्वय words to be studied are underlined. Many words which have been studied earlier quite often need not be detailed every time.
एनं शस्त्राणिछिन्दन्ति
पावकः एनं न दहति
आपः एनं न क्लेदयन्ति
मारुतः (एनं) न शोषयति
अयम् अच्छेद्य: (अस्ति) ।
अयम् अदाह्य: अक्लेद्य: अशोष्य: एव च (अस्ति) ।
अयम् नित्यः सर्वगतः स्थाणु: अचल: सनातनः (अस्ति) ।
अयम् अव्यक्त: उच्यते
अयम् अचिन्त्य: (उच्यते) ।
अयम् अविकार्य: (उच्यते) ।
तस्मात् एनं एवं विदित्वा
त्वम् शोचितुम्अर्हसि

१  एनम् “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
२ शस्त्राणि “शस्” १ प (= to cut) इति धातुः । तस्मात् उपकरणार्थि नपुंसकलिङ्गि नाम “शस्त्र” (= weapon) । तस्य प्रथमा वा द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।
३ छिन्दन्ति “छिद्” ७ उ (= to cut) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
४ पावकः “पावक” (= fire) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
५ दहति “दह्” १ प (= to burn) इति धातुः । तस्य लट्-वर्तमाने प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
६ आपः “आपस्” (= water) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
७ क्लेदयन्ति “क्लिद्” ४ प (= to get wet) इति धातुः । तस्य “क्लेदय्”-इति प्रयोजकस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।
८ मारुतः “मरुत्” (= wind) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्मात् तद्धितं विशेषणम् प्रायः पुल्लिङ्गि नाम अपि “मारुत” (= wind) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
९ शोषयति “शुष्” ४ प (= to become dry) इति धातुः । तस्य “शोषय्”-इति प्रयोजकस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
१० अयम् “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
११ अच्छेद्य: “अच्छेद्य” इति सामासिकं विशेषणम् ।

  • ११-१ न छेद्यः इति अच्छेद्य: । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ११-२ छेद्यः “छिद्” ७ उ (= to cut) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “छेद्य” (= what can be cut) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ११-३ अच्छेद्य = what cannot be cut

१२ अदाह्य: “अदाह्य” इति सामासिकं विशेषणम् ।

  • १२-१ न दाह्य: इति अदाह्य: । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १२-२ दाह्य: “दह्” १ प (= to burn) इति धातुः । तस्य “दाहय्”-इति प्रयोजकात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “दाह्य” (= what can be burnt) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १२-३ अदाह्य: = what cannot be burnt

१३ अक्लेद्य: “अक्लेद्य” इति सामासिकं विशेषणम् ।

  • १३-१ न क्लेद्यः इति अक्लेद्य: । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १३-२ क्लेद्यः “क्लिद्” ४ प (= to get wet) इति धातुः । तस्य “क्लेदय्”-इति प्रयोजकात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “क्लेद्य” (= what can be wetted) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १३-३ अक्लेद्य: = what cannot be moistened or wetted

१४ अशोष्य: “अशोष्य” इति सामासिकं विशेषणम् ।

  • १४-१ न शोष्यः इति अशोष्यः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १४-२ शोष्यः “शुष्” ४ प (= to dry) इति धातुः । तस्य “शोषय्”-इति प्रयोजकात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “शोष्य” (= what can be dried) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १४-३ अशोष्य: = what cannot be dried

१५ नित्यः “नित्य” (= eternal) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१६ सर्वगतः “सर्वगत” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १६-१ सर्वस्मिन् गतः इति सर्वगतः । सप्तमीतत्पुरुषः
  • १६-२ सर्वस्मिन् “सर्व” (= all) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १६-३ गतः “गम्” १ प (= to go) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “गत” (= gone) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १६-४ सर्वगतः = gone into all

१७ स्थाणु: “स्थाणु” (= firm, steadfast) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१८ अचल: “अचल” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १८-१ न चलः इति अचलः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • १८-२ चलः “चल्” १ प (= to move) इति धातुः । तस्मात् विशेषणम् “चल” (= moving) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १८-३ अचलः = immovable

१९ सनातनः “सनातन” (= ancient) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
२० अव्यक्त: “अव्यक्त” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २०-१ न व्यक्तः इति अव्यक्तः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २०-२ व्यक्तः “वि + अक्” १ प (I am not sure whether this is the verb) (= to manifest) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “व्यक्त” (= manifest) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २०-३ अव्यक्तः = not manifest

२१ उच्यते “वच्” २ प (= to say) इति धातुः । तस्य कर्मणिप्रयोगे वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
२२ अचिन्त्य: “अचिन्त्य” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २२-१ न चिन्त्यः इति अचिन्त्यः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २२-२ चिन्त्यः “चिन्त्” १० उ (= to think) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “चिन्त्य” (= worthy of thinking about) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २२-३ अचिन्त्यः = beyond thought, inscrutable

२३ अविकार्य: “अविकार्य” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २३-१ न विकार्यः इति अविकार्यः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २३-२ विकार्यः “वि + कृ” ८ उ (= to do otherwise, to change) इति धातुः । तस्मात् विध्यर्थवाचकं विशेषणम् “विकार्य” (= to be done otherwise, changeable) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २३-३ अविकार्यः = unchangeable

२४ तस्मात् “तत्” (= that) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि अथवा नपुंसकलिङ्गि । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २४-१ तस्मात् = from that, hence, therefore

२५ विदित्वा “विद्” २ प (= to know) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययम् “विदित्वा” (= on knowing) ।
२६ शोचितुम् “शुच्” १ प (= to grieve) इति धातुः । तस्मात् हेत्वर्थकं तुमन्तं अव्ययम् “शोचितुम्” (= to grieve) ।
२७ अर्हसि “अर्-ह्” १ प (= to merit) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

  1. एनं शस्त्राणि न छिन्दन्ति = Weapons do not (cannot) cut it
  2. पावकः एनं न दहति = Fire does not (cannot) burn it
  3. आपः एनं न क्लेदयन्ति च = Water does not (cannot) make it wet
  4. मारुतः (एनं) न शोषयति । = Wind does not (cannot) dry it
  5. अयम् अच्छेद्य: (अस्ति) । = It is unslashable
  6. अयम् अदाह्य: अक्लेद्य: अशोष्य: एव च (अस्ति) । = It is not burnable, not wettable, also not dry-able
  7. अयम् नित्यः सर्वगतः स्थाणु: अचल: सनातनः (अस्ति) । = It is eternal, omnipresent, steadfast, immovable, immutable.
  8. अयम् अव्यक्त: (उच्यते) । = It is said to be unmanifest
  9. अयम् अचिन्त्य: (उच्यते) । = It is said to be beyond thought or perception
  10. अयम् अविकार्य: उच्यते । = It is said to be unchangeable
  11. तस्मात् एनं एवं विदित्वा = Knowing it to be so,
  12. त्वम् शोचितुम् न अर्हसि । = you ought not to grieve it.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

नैनं छिन्दन्ति शस्त्राणि । वर्णाः ८
नैनं दहति पावकः । वर्णाः ८
न चैनं क्लेदयन्त्यापो – वर्णाः ८
न शोषयति मारुतः  ।। वर्णाः ८
अच्छेद्योऽयमदाह्योऽय- वर्णाः ८
मक्लेद्योऽशोष्य एव च । वर्णाः ८
नित्यः सर्वगतः स्थाणु- । वर्णाः ८
रचलोऽयं सनातनः ।। वर्णाः ८
अव्यक्तोऽयमचिन्त्योऽय- । वर्णाः ८
मविकार्योऽयमुच्यते । वर्णाः ८
तस्मादेवं विदित्वेनं । वर्णाः ८
न त्वम् शोचितुमर्हसि ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

५-१ There is quite some repetition in these श्लोक-s, especially in (२-२३) and (२-२४). As can be seen, न छिन्दन्ति > अच्छेद्यः, न दहति > अदाह्यः, न क्लेदयन्ति > अक्लेद्यः, न शोषयति > अशोष्यः This seeming repetition can however be deliberated to see the deeper implications

  • एनं शस्त्राणि न छिन्दन्ति because it has a firm attribute that it is अच्छेद्य
  • पावकः एनं न दहति because it has a firm attribute that it is अदाह्य
  • आपः एनं न क्लेदयन्ति because it has a firm attribute that it is अक्लेद्य
  • मारुतः (एनं) न शोषयति because it has a firm attribute that it is अशोष्य
  • Reference to पावक, आप and मारुत is reference to three of five Great elements पञ्च महाभूतानि. This emphasizes Its characteristics that even the five Great elements are powerless against it !

५-२ Segregating four quarters of these verses is somewhat clumsy, due to long संधि-s and many अवग्रह-s, especially in अच्छेद्योऽयमदाह्योऽयमक्लेद्योऽशोष्य एव च

५-३ Some adjectives as सर्वगत, सनातन, अव्यक्त, अचिन्त्य, अविकार्य seem to provoke some deliberation.

  • सर्वगत is endorsed in the first मन्त्र of ईशावास्योपनिषत् “ईशावास्यमिदं सर्वम् यत्किञ्च जगत्यां जगत्”
  • सनातन seems to be a synonym of नित्य. But सनातन also has a shade of meaning as “ancient”
  • आत्मा the soul is of course अव्यक्त But at many places further on death of every living being is advised to be considered as a phase between two lives, a phase of transition from one life to another. Even the state of sleep is a state of being अव्यक्त or of unawareness. This is detailed in the eighth chapter भूतग्रामः स एवायं भूत्वा भूत्वा प्रलीयते । रात्र्यागमेऽवशः पार्थ प्रभवत्यहरागमे ।।८-१९।। We shall of course come to this in due course.
  • To understand in-depth meaning of each and every verse, one is often tempted to cite references back and forth. That makes all the more charming to first study each and every verse in sequence and to study all the verses all over again to explore meaning of one verse in the context of another ! That makes study of गीता a charming, absorbing, endless indulgence ! One can never say, “I have completed my study of गीता” One should never say that !
  • The word अचिन्त्य is challenging ! अचिन्त्य = inscrutable ! कृष्ण wants अर्जुन to understand the attributes of आत्मा. Yet He mentions that It is inscrutable ! Another shade of meaning of अचिन्त्य can be यस्य चिन्ता न कर्तव्या तत् i.e. अचिन्त्य is that of which one need not have worries or anxieties ! Such different shades of meaning of many words also make the study inviting and absorbing !
  • The word अविकार्य is also interesting. Meaning given above is अविकार्य = unchangeable. In turn अविकार्य also means, what cannot be manipulated. What is not manifest अव्यक्त and what is inscrutable अचिन्त्य is basically inaccessible, right ? Can one manipulate something what is inaccessible ? May be, magicians do that by slight of hands or by hypnotism. The adjective अविकार्य is possibly added to underscore that no manipulation whatsoever is possible !

५-४ All the narration refers to a masculine concept. Hence all adjectives are also masculine. People have interpreted the masculine concept to be आत्मा the soul. Or it can also be considered to be the concept also called as पुरुष  Basically it all can be considered as referring to the neuter तत् of ॐ तत् सत् !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-