Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 40)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 40)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोक: ४०) पञ्चाशत्तमः (५०) सोपानः ।

हरिः ॐ !

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति प्रत्यवायो न विद्यते ।
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ।।२-४०।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

न इह अभिक्रमनाशः अस्ति प्रत्यवायः न विद्यते ।
स्वल्पं अपि अस्य धर्मस्य त्रायते महतः भयात् ।।२-४०।।

अत्र सन्धयः –>

  1. नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति = न इह अभिक्रमनाशः अस्ति
    • न इह = नेह (स्वर-संधिः)
    • नेह अभिक्रमनाशः = नेहाभिक्रमनाशः (स्वर-संधिः)
    • नेहाभिक्रमनाशः अस्ति = नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति (विसर्ग-संधिः)
  2. प्रत्यवायो न = प्रत्यवायः न (विसर्ग-संधिः)
  3. स्वल्पमप्यस्य = स्वल्पं अपि अस्य
    • स्वल्पं अपि = स्वल्पमपि (व्यञ्जन-संधिः)
    • स्वल्पमपि अस्य = स्वल्पमप्यस्य (स्वर-संधिः)
  4. महतो भयात् = महतः भयात् (विसर्ग-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः

  1. इह अभिक्रमनाशः न अस्ति
  2. प्रत्यवायः न विद्यते
  3. अस्य धर्मस्य स्वल्पं अपि महतः भयात् त्रायते

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम् वा संबोधनम् संबन्ध-सूचकम् अव्ययानि कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः


इह अभिक्रमनाशः
न अस्ति प्रधान:


प्रत्यवायः
न विद्यते प्रधान:
अपि अस्य धर्मस्य स्वल्पम् महतः भयात् त्रायते प्रधान:

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
Exercise ३ Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

इह अभिक्रमनाशः न अस्ति

१ इह (= here) इति अव्ययम् ।

२ अभिक्रमनाशः – “अभिक्रमनाश” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • २-१ अभिक्रमस्य नाशः अभिक्रमनाशः (षष्ठी-तत्पुरुषः) ।
  • २-२ अभिक्रमस्य – “अभि + क्रम्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः । क्रमु पादविक्षेपे (= to step) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “अभिक्रम” (= beginning of a sequence) । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • The prefix अभि means “to, towards”.
    • क्रम means a course, a consecutive, sequential order.
    • अभिक्रम would thus mean beginning of a sequence, beginning of an undertaking
  • २-३ नाशः – “नश्” इति दिवादि अनिट् परस्मैपदी धातुः । णश अदर्शने (= to be out of sight) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “नाश” (= destruction, annihilation, extinction, breakup) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-४ अभिक्रमनाशः = breakup of an undertaking

३ न (= no, not) इति अव्ययम् ।

४ अस्ति – “अस्” इति अदादि (२) सेट् परस्मैपदी धातुः । अस भुवि (= to be) । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of इह अभिक्रमनाशः न अस्ति = Here there is no breakup of an undertaking.

प्रत्यवायः न विद्यते

५ प्रत्यवायः – “प्रति + अव + अय्” इति भ्वादि (१) सेट् उभयपदी धातुः । अय गतौ (= to go) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “प्रत्यवाय” (= negative reaction) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • The prefix प्रति means towards, backwards, reactively
  • The prefix अव means down, under. It has a shade of negativity in its meaning. For example अवमान means dishonour, disgrace, which is opposite of मान i.e. honor, respect, grace
  • प्रत्यवाय thus means negative reaction, generation of a fault

६ विद्यते – “विद्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । विदा सत्तायाम् (= to be, to rule, to be possible) । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of प्रत्यवायः न विद्यते = There is no negative reaction. For example, most alopathic medicines are said to have some side-effect or the other. Most herbal medicines are said to be free from side-effects.

अस्य धर्मस्य स्वल्पं अपि महतः भयात् त्रायते 

७ अस्य – “इदम्” (= this) इति सार्वनामिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

८ धर्मस्य – “धर्म” (= righteous conduct) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।

९ स्वल्पम् “सु + अल्पम् = स्वल्पम्” (= very little) इति विशेषणम् । प्रायः नपुसकलिङ्गि नाम अपि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१० अपि (= also) इति अव्ययम् ।

११ महतः – “महत्” (= big) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि वा नपुसकलिङ्गि । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१२ भयात् – “भी” इति जुहोत्यादि (३) अनिट् परस्मैपदी धातुः । ञ्इ-भी भये (= to fear) । तस्मात् पुल्लिङ्गि वा नपुसकलिङ्गि नाम “भय” (= fear) । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१३ त्रायते – “त्रै” इति भ्वादि (१) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । त्रैङ् पालने (= to tend, to fend, to protect) । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of अस्य धर्मस्य स्वल्पं अपि महतः भयात् त्रायते = Very little also of this righteous conduct would protect from great fear.

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

  1. इह अभिक्रमनाशः न अस्ति = Here there is no breakup of an undertaking.
  2. प्रत्यवायः न विद्यते = There is no negative reaction.
  3. अस्य धर्मस्य स्वल्पं अपि महतः भयात् त्रायते = Very little also of this righteous conduct would protect from great fear.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

नेहाभिक्रमनाशोऽस्ति। वर्णाः ८
प्रत्यवायो न विद्यते । वर्णाः ८
स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य। वर्णाः ८
त्रायते महतो भयात् ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पण्य: ।  

६-१ Import of this श्लोक seems to have been further detailed in श्लोक “न हि कल्याणकृत्कश्चिद्दुर्गतिं तात गच्छति (६-४०)”

६-२ इह seems to mean “as per the philosophy of सांख्ययोग, to which reference was made in the previous श्लोक.

६-३ प्रत्यवायः न विद्यते = There is no negative reaction, seems to counter Newton’s Third Law of Motion, “Action and reaction are equal and opposite 🙂

६-४ In saying अस्य धर्मस्य it seems सांख्ययोग has been given the status of a wholesome code of righteous conduct. In fact, as said in note on previous श्लोक, reference to सांख्ययोग is also made in the 18th concluding chapter. It seems that all the advice in गीता is more or less a summary of the philosophy of सांख्ययोग. In this श्लोक, it seems three important and interesting characteristics of the philosophy are underscored

  • It has inherent continuity
  • It has no negative reactions
  • Even a little of it will protect

६-५ ‘Little’ and ‘continuity’ brings to mind the सुभाषितम् – जलबिन्दुनिपातेन क्रमशः पूर्यते घटः

  • ‘No negative reactions’ is in the manner of saying that once the pitcher of credits is on the course of getting filled, there are no drains. The pitcher will keep getting filled

६-६ “Even a little of it will protect” is an assurance, which is further endorsed in अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः (१८-६६) especially the last two words मा शुचः “don’t worry” are so very emphatic !

६-७ Saint तुकाराम (17th century) describes the ‘atomic’ power and yet the vast compass of the परमात्मतत्त्व so very beautifully – तिळा इतुके हें बिंदुले, तेणे त्रिभुवन कोंदाटले ! This droplet is of the size of a sesame seed and yet it engulfs all the three लोक-s !

शुभमस्तु ।
-o-O-o-
Advertisements

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 39)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 39)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः 
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोक: ३९) नवचत्वारिंशत्तमः (४९) सोपानः

हरिः ॐ ! (See below the last part of the comment ६-३)

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रुणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।।२-३९।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

एषा ते अभिहिता सांख्ये बुद्धि: योगे तु इमां श्रुणु ।
बुद्ध्या युक्तः यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।।२-३९।।

अत्र सन्धयः –>
  1. तेऽभिहिता = ते अभिहिता (विसर्ग-संधिः)
  2. युक्तो यया = युक्तः यया (विसर्ग-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः 

  1. पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि
  2. एषा ते अभिहिता बुद्धि: तु सांख्ये योगे (भवति)
  3. (त्वम्) इमां श्रुणु

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम् वा संबोधनम् संबन्ध-सूचकम् अव्ययानि कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि गौणः
एषा तु ते अभिहिता बुद्धि: सांख्ये योगे (भवति) प्रधान:
(त्वम्) इमां श्रुणु प्रधान:

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
Exercise ३ Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि

१ पार्थ – पृथायाः अयम् इति पार्थः (= son of पृथा i.e. Kunti) । “पार्थ” इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनामापि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ यया – “यत्” (= which) इति सार्वनामिकं संबन्ध-सूचकमपि विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ बुद्ध्या – “बुध्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी तथा दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । बुध अवगमने (= to understand) । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= knowledge, intelligence) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ युक्तः – “युज्” इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकं विशेषणम् “युक्त” (= eligible, involved, balanced) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ “युज्” – दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी । युज समाधौ (= to be balanced) ।
  • ४-२ “युज्” – रुधादि (७) अनिट् उभयपदी । युजिर् योगे (= to enjoin) ।
  • ४-३ “युज्” – चुरादि (१०) सेट् उभयपदी । युज – {संयमने} (= to regulate) ।

५ त्वम् – “युष्मद्” (= pronoun of second person, thou, you) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

६ कर्मबन्धम् – “कर्मबन्ध” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ६-१ कर्मणः बन्धः इति कर्मबन्धः (षष्ठी-तत्पुरुषः) ।
  • ६-२ कर्मणः – “कर्मन्” (= duty) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-३ बन्धः – “बन्ध्” इति क्र्यादि (९) अनिट् परस्मैपदी धातुः । बन्ध बन्धने (= to bind) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “बन्ध” (= bondage) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-४ कर्मबन्धः = bondage of duty

७ प्रहास्यसि “प्र + हा” इति जुहोत्यादि (३) अनिट् परस्मैपदी धातुः । ओहाक् त्यागे (= to cast off) । तस्य लृट्-भविष्यति मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि – Oh Partha, on having which knowledge you will cast off the bondage of duty

एषा ते अभिहिता बुद्धि: तु सांख्ये योगे (भवति) 

८ एषा – “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

९ ते – “युष्मद्” (= pronoun of second person, thou, you) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी वा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च । अत्र चतुर्थी विभक्तिः (ते = for you) ।

१० अभिहिता – “अभि + धा” इति जुहोत्यादि (३) अनिट् उभयपदी धातुः । डुधाञ् धारणपोषणयोः (= to tend, to sustain, to be benevolent) । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् । अत्र त्रीलिङ्गि “अभिहिता” (= benevolent) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ बुद्धि: – “बुध्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी तथा दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । बुध अवगमने (= to understand) । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= knowledge, intelligence) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१२ तु (= however) इति अव्ययम् ।

१३ सांख्ये – संख्याविषयिकं अथवा संख्यायुतं इति सांख्यम् । “सांख्य” इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १३-१ सांख्यः अथवा सांख्यम् – In dictionary of Apte …”Name of one of the systems of Hindu philosophy, attributed to sage कपिल; This philosophy is so called because it ‘enumerates’ 25 तत्त्व-s or true principles; Its chief object is to effect emancipation of the twenty-fifth तत्त्व i.e. the पुरुष or soul from the bondage of worldly existence – the fetters of phenomenal creation – by conveying a correct knowledge of the twenty-four other तत्त्व-s and by properly discriminating the soul from them. It regards the whole universe to be a development of an inanimate principle called प्रकृति while the पुरुष is altogether passive and simply a looker on. It agrees with the वेदान्त in being synthetical and so differs from the analytical न्याय and वैशेषिक; but its great point of divergence from वेदान्त is that it maintains two principles, which वेदान्त denies, and that it does not admit God as the creator and controller of the universe, which वेदान्त affirms…”

१४ योगे – “युज्” इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “योग” (= philosophical thought) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १४-१ “युज्” – दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी । युज समाधौ (= to be balanced) ।
  • १४-२ “युज्” – रुधादि (७) अनिट् उभयपदी । युजिर् योगे (= to enjoin) ।
  • १४-३ “युज्” – चुरादि (१०) सेट् उभयपदी । युज – {संयमने} (= to regulate) ।

१५ भवति – “भू” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of एषा ते अभिहिता बुद्धि: तु सांख्ये योगे (भवति) – That knowledge, which is benevolent for you is detailed in Saamkhya-yoga

(त्वम्) इमां श्रुणु

१६ त्वम् – “युष्मद्” (= pronoun of second person, thou, you) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१७ इमाम् – “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

१८ श्रुणु – “श्रु” इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of (त्वम्) इमां श्रुणु – Listen to this

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

  1. पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि = Oh Partha, on having which knowledge you will cast off the bondage of duty
  2. एषा ते अभिहिता बुद्धि: तु सांख्ये योगे (भवति) = That knowledge, that philosophical thought, which is benevolent for you is detailed in Saamkhya-yoga
  3. (त्वम्) इमां श्रुणु = Listen to this (briefing of that knowledge)

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

एषा तेऽभिहिता सांख्ये । वर्णाः ८
बुद्धिर्योगे त्विमां श्रुणु । वर्णाः ८
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ । वर्णाः ८
कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पण्यः ।

६-१ Name of this 2nd chapter अध्याय is सांख्ययोग. Clear mention of सांख्ययोग is in evidence in this श्लोक. What all is narrated, especially after this श्लोक, is a summary of the philosophy known as सांख्ययोग.

६-२ As mentioned in Apte’s dictionary, sage कपिल is said to be the proponent of सांख्ययोग. That lends credence to the mention सिद्धानां कपिलो मुनिः (१०-२६) in the tenth chapter.

६-३ It is interesting that भगवान् श्रीकृष्ण quotes the knowledge as having been drawn from सांख्ययोग. Such mention is repeated in 18th chapter also, सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि (१८-१३). Being the Lord himself, भगवान् श्रीकृष्ण need not have given reference of any text or scripture. Since the reference of the text सांख्ययोग is given, if one is interested in a more detailed study, one can study that text.

  • It is said that long after the battle was over, अर्जुन requested भगवान् श्रीकृष्ण to retell the same knowledge, what was delivered on the battlefield. भगवान् श्रीकृष्ण is said to have replied that that would not be possible. He said that effectiveness of a narration, especially effectiveness of imparting of knowledge also depends upon how relevant the situation is, how anxious the listener is. The quote यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति is relevant not only for a social situation for God to arise and incarnate संभवामि युगे युगे, but is also relevant to how anxious, in what state of धर्मस्य ग्लानि the listener, His beloved devotee is.
  • For any student of गीता to understand the full import, it becomes important to get into the appropriate anxiety i.e. craving for knowledge. That could be the significance of the ध्यानश्लोक-s, हृदयादिन्यास, करन्यास to be recited with a devout mind at the commencement of every study-session. Every study-session should start with a prayer, to be said with a devout mind. Simply saying हरिः ॐ would also be sweet enough !
शुभमस्तु ।
-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 38)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 38)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोक: ३८) अष्टचत्वारिंशत्तमः (४) सोपानः ।
 सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ ।
ततो युद्धाय युज्यस्व नैवं पापमवाप्स्यसि ।।२-३८।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
सुखदुःखे समे कृत्वा लाभ-(अ)लाभौ जय-(अ)जयौ ।
तत: युद्धाय युज्यस्व न एवं पापम् अवाप्स्यसि ।।२-३८।।
अत्र सन्धयः
१ लाभालाभौ = लाभ-(अ)लाभौ (स्वर-संधिः)
२  जयाजयौ = जय-(अ)जयौ (स्वर-संधिः)
३ ततो युद्धाय = तत: युद्धाय (विसर्ग-संधिः)
४ नैवं = न एवम् (स्वर-संधिः)
५ पापमवाप्स्यसि = पापम् अवाप्स्यसि (व्यञ्जन-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः

  1. सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे कृत्वा –
  2. तत: (त्वम्) युद्धाय युज्यस्व ।
  3. एवं (त्वम्) पापम् न अवाप्स्यसि ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययानि,
इतरे शब्दाः
क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे कृत्वा गौणः
तत: (त्वम्) युद्धाय युज्यस्व प्रधान:
एवम् (त्वम्) पापम् न अवाप्स्यसि प्रधान:

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Exercise ३ Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

  1. सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे कृत्वा –
  2. तत: (त्वम्) युद्धाय युज्यस्व ।
  3. एवं (त्वम्) पापम् न अवाप्स्यसि ।

सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे कृत्वा

१ सुखदुःखे “सुखदुःख” इति सामासिकं नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।
  • १-१ सुखम् च दुःखं च इति द्वे सुखदुःखे । इतरेतर-द्वंद्वः ।
  • १-२ सुखम् “सुख” (= happiness) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा वा द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ दुःखम् “दुःख” (= grief) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा वा द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-४ सुखदुःखे = happiness and (or) grief

२ लाभालाभौ “लाभालाभ” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।

  • २-१ लाभः च अलाभः च इति द्वौ लाभालाभौ । इतरेतर-द्वंद्वः ।
  • २-२ न लाभः इति अलाभः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • २-३ लाभः “लभ्” इति भ्वादि (१ = प्रथमगणीयः) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । डुलभष् प्राप्तौ (= to gain) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • २-४ लाभालाभौ = gain or no gain (or loss)

३ जयाजयौ “जयाजय” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः  द्विवचनम् च ।

  • ३-१ जयः च अजयः च इति द्वौ जयाजयौ । इतरेतर-द्वंद्वः ।
  • ३-२ न जयः इति अजयः । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-३ जयः “जि” इति भ्वादि (१ = प्रथमगणीयः) अनिट् परस्मैपदी धातुः । जि जये (= to win) ।
  • ३-४ जयाजय = win or no win (or defeat)

४ समे “सम” (= equal) इति विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः द्विवचनम् च ।

५ कृत्वा “कृ” इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययम् “कृत्वा” (= on doing) ।

  • ५-१ कृ भ्वादि (१) अनिट् उ । कृञ् करणे । = to act
  • ५-२ कृ तन्वादि (८) अनिट् उ । डुकृञ् करणे । = to do, to act

Overall meaning of सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे कृत्वा = On doing equal, happiness or grief; gain or no gain, win or no win

तत: (त्वम्) युद्धाय युज्यस्व

६ तत: जित्वा “जि” इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययम् जित्वा (= on winning) ।

  • ६-१ जि – भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । जि जये (= to win)
  • ६-२ जि – भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । जि अभिभवे (= to defeat, to become victorious)

७ (त्वम्) “युष्मद्” (= pronoun of the second person, thou, you) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

८ युद्धाय “युध्” इति दिवादि (४, चतुर्थगणीयः) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । युध संप्रहारे (= ) । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “युद्ध” (= ) । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।

९ युज्यस्व “युज्” इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

  • ९-१ युज् इति दिवादि (४ = चतुर्थ-गणीय:) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । युज समाधौ (= ) ।
  • ९-२ युज् इति रुधादि (७ = सप्तमगणीयः) अनिट् उभयपदी धातुः । युजिर् योगे (= ) ।
  • ९-३ युज् इति चुरादि (१० = दशमगणीयः) सेट् उभयपदी धातुः । युज संयमने (= ) ।
  • ९-४ अत्र आत्मनेपदी चतुर्थ-गणीय: वा सप्तमगणीयः ।

Overall meaning of तत: (त्वम्) युद्धाय युज्यस्व = And then you join this battle.

एवं (त्वम्) पापम् न अवाप्स्यसि

९ एवम् (= thus) इति अव्ययम् ।

१० पापम् “पाप” (= sin) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
११ अवाप्स्यसि “अव + आप्” इति धातुः । तस्य लृट्-भविष्ये मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

  • ११-१ आप् इति चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः । आपु लम्भने (= to get)।
  • ११-२ आप् इति स्वादि (५) अनिट् परस्मैपदी धातुः । आपु व्याप्तौ (= to pervade)।
  • ११-३ अव + आप् = to get afflicted

Overall meaning of एवं (त्वम्) पापम् न अवाप्स्यसि = This way, you will not get afflicted by sin.

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

  1. सुखदुःखे लाभालाभौ जयाजयौ समे कृत्वा – On doing equal (in your mind), happiness or grief; gain or no gain (or loss), win or no win (or defeat)
  2. तत: (त्वम्) युद्धाय युज्यस्व = And then you join this battle.
  3. एवं (त्वम्) पापम् न अवाप्स्यसि = This way, you will not get afflicted by sin.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

सुखदुःखे समे कृत्वा । वर्णाः ८
लाभालाभौ जयाजयौ । वर्णाः ८
ततो युद्धाय युज्यस्व ।। वर्णाः ८
नैवं पापमवाप्स्यसि ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पण्यः ।

५-१ This श्लोक is one of the most-quoted श्लोक-s from श्रीमद्भगवद्गीता । Here is summarized the essence of the concept of equanimity.

५-२ अर्जुन’s संमोहः is in a way, loss of equanimity.

५-३ In a battle, there will be instances of happiness or grief; there will be gains or losses; there will be wins and defeats. One cannot keep on fighting, if one gets mentally upset every now and then. A warrior needs to keep on fighting enemy by enemy. Mental balance all the time is what is most demanded. And hence the word ततः (= only after that) युद्धाय युज्यस्व enjoin yourself in the battle.
५-४ Our life is also a struggle, a battle. Of course we would like to have every moment to be happy. We do not like losses, defeats. Sorrows, griefs, losses defeats would bring down our activity level. But life is not to be lived that way.

  • Since childhood, my father got us to memorize 12 songs, bhajans, abhanga’s by Saint Tukaram. The opening verse says “जन्माचे ते मूळ । पाहिले शोधून । दुःखासी कारण । जन्म घ्यावा ।। (A research into why we had to be born led to the conclusion that we had to be born to experience sorrows.)  Argument seems to be that if we had done well in the previous birth, we would have been emancipated from the cycle of birth and death. The simple fact that we had to be born is evidence that our soul did not deserve emancipation at the end of previous birth.
  • Mr. Sunderarajan, who follows my blog sent me a book by Hugh Prather. It has the title “Notes on how to live in the world… and still be happy” The words “and still” seem to say the same thing, what Saint Tukaram said 4 centuries ago.

This श्लोक summarizes a very strong, valuable advice. The advice is good. But can we mold our character to imbibe the advice day in and day out, hour in and hour out, from moment to moment ? If we can, that will be the attainment !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 37)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 37)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोक: ३७) सप्तचत्वारिंशत्तमः (४) सोपानः ।
हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ।।२-३७।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
हत: वा प्राप्स्यसि स्वर्गं जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् ।
तस्मात् उत्तिष्ठ कौन्तेय युद्धाय कृतनिश्चयः ।।२-३७।।
अत्र सन्धयः
  1. हतो वा = हत: वा (विसर्ग-संधिः)
  2. तस्मादुत्तिष्ठ = तस्मात् उत्तिष्ठ (व्यञ्जन-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses
स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः

  1. हत: स्वर्गं प्राप्स्यसि वा ।
  2. जित्वा महीम् भोक्ष्यसे वा ।
  3. कौन्तेय तस्मात् युद्धाय कृतनिश्चयः उत्तिष्ठ ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम्, संबोधनम् वा संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् अव्ययम्,
इतरे शब्दाः
क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
हत: गौणः
वा (त्वम्) स्वर्गम् प्राप्स्यसि प्रधान:
वा जित्वा गौणः
(त्वम्) महीम् भोक्ष्यसे प्रधान:
कौन्तेय , तस्मात् (त्वम्) युद्धाय कृतनिश्चयः उत्तिष्ठ प्रधान:

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

Exercise ३ Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

  1. हत: (त्वम्) स्वर्गं प्राप्स्यसि वा ।
  2. वा जित्वा (त्वम्) महीम् भोक्ष्यसे ।
  3. कौन्तेय तस्मात् (त्वम्) युद्धाय कृतनिश्चयः उत्तिष्ठ ।

हत: (त्वम्) स्वर्गं प्राप्स्यसि वा

१ हत: “हन्” इति अदादि (२) अनिट् परस्मैपदी (= हन हिंसायाम् to be harmed, to be killed) धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “हत” (= one who has been harmed or killed) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ (त्वम्) “युष्मद्” (= you, pronoun of second person) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३ स्वर्गम् “स्वर्ग” (= Heaven) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः  एकवचनम् च ।

  • ३-१ स्वर् (or स्वस्) + ग
    • स्वर् (= heaven) इति अव्ययम् ।
    • ग = गच्छति (?)
  • ३-२ स्वः + ग
    • स्वः = स्वत्वम् ?
    • ग = गच्छति (?) यथा भुजाभि: गच्छति इति भुजगः ।
    • स्वत्वं गच्छति अत्र इति स्वर्गः (?)

४ प्राप्स्यसि “प्र + आप्” इति धातुः । तस्य लृट्-भविष्ये मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

  • ४-१ आप् इति चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः । आपु लम्भने (= to get)।
  • ४-२ आप् इति स्वादि (५) अनिट् परस्मैपदी धातुः । आपु व्याप्तौ (= to pervade)।
  • ४-३ प्र + आप् = to attain

५ वा (= or) इति अव्ययम् ।

  • Here in this shloka वा is used twice suggesting the “either or” style of phraseology.

Overall meaning of हत: (त्वम्) स्वर्गं प्राप्स्यसि वा = (if) killed) you will attain heaven, or

वा जित्वा (त्वम्) महीम् भोक्ष्यसे ।

६ जित्वा “जि” इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययम् जित्वा (= on winning) ।

  • ६-१ जि – भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । जि जये (= to win)
  • ६-२ जि – भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । जि अभिभवे (= to defeat, to become victorious)

७ महीम् “मही” (= earth, world) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

८ भोक्ष्यसे “भुज्” इति धातुः । तस्य लृट्-भविष्ये मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

  • ८-१ भुज् – तुदादि (६) अनिट् परस्मैपदी धातुः । भुजो कौटिल्ये (= to scheme) ।
  • ८-२ भुज् – रुधादि (७) अनिट् उभयपदी धातुः । भुज पालनाभ्यवहारयोः (= to tend, to enjoy) ।
  • ८-३ अत्र रुधादि आत्मनेपदि धातुरूपम् तद्विधः अर्थः च । Here the declension भोक्ष्यसे is आत्मनेपदि hence corresponding meaning from (८-२ ) becomes appropriate.

Overall meaning of वा जित्वा (त्वम्) महीम् भोक्ष्यसे । = or on winning (you) will enjoy (prowess over) the world.

कौन्तेय तस्मात् (त्वम्) युद्धाय कृतनिश्चयः उत्तिष्ठ ।

९ कौन्तेय इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ९-१ कुन्तेः अयम् इति कौन्तेयः (= son of Kunti) ।

१० तस्मात् “तत्” (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य पञ्चमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • तस्मात् = from that –> used adverbially meaning therefore

११ युद्धाय “युध्” इति दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । युध संप्रहारे (= to fight a war) । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “युद्ध” (= war, battle) । तस्य चतुर्थी विभक्तिः एकवचनम् च ।

१२ कृतनिश्चयः “कृतनिश्चय” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १२-१ कृतः निश्चयः येन सः कृतनिश्चयः । बहुव्रीहिः ।
  • १२-२ कृतः “कृ” इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “कृत” (= done) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • १२-२-१ कृ भ्वादि (१) अनिट् उ । कृञ् करणे । = to act
    • १२-२-२ कृ तन्वादि (८) अनिट् उ । डुकृञ् करणे । = to do, to act
  • १२-३ निश्चयः “निः + चि” इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “निश्चय” (= determination) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • चि – स्वादि (५) अनिट् उभयपदी धातुः । चिञ् चयने (= to select, to opt for) ।
    • चि – चुरादि (१०) सेट् उभयपदी धातुः । चिञ् (म्) चयने (= to select, to opt for) ।
    • निः + चि = to make a resolve

१३ उत्तिष्ठ “उत् + स्था” (= to get up, to arise) इति भ्वादि (१) अनिट् परस्मैपदी धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall meaning of कौन्तेय तस्मात् (त्वम्) युद्धाय कृतनिश्चयः उत्तिष्ठ । = Hence, oh son of Kunti, (you) arise with the resolve to fight (this) battle

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

  1. हत: (त्वम्) स्वर्गं प्राप्स्यसि वा = Either (if) killed, you will attain heaven,
  2. वा जित्वा (त्वम्) महीम् भोक्ष्यसे = or on winning (you) will enjoy (prowess over) the world
  3. कौन्तेय तस्मात् (त्वम्) युद्धाय कृतनिश्चयः उत्तिष्ठ = Hence, oh son of Kunti, (you) arise with the resolve to fight (this) battle

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

हतो वा प्राप्स्यसि स्वर्गं । वर्णाः ८
जित्वा वा भोक्ष्यसे महीम् । वर्णाः ८
तस्मादुत्तिष्ठ कौन्तेय । वर्णाः ८
युद्धाय कृतनिश्चयः ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

५-१ In this shloka श्रीकृष्ण-भगवान is proposing an argument (an enticement दामनीतिः) how being in the battle is a winning proposition either way, whether he wins or he is killed.

५-२ In previous shlokas श्रीकृष्ण-भगवान had cautioned अर्जुन of the adverse consequences (दण्डनीतिः) of running away from the battle.

५-३ All arguments challenge अर्जुन’s contentions that it would be better not to fight. The arguments would hence also qualify as भेदनीतिः ।

शुभमस्तु ।

-o-O-o-