Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 51)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 51)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः 
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोकः ५१) सप्तपञ्चाशत्तमः (५) सोपानः ।

हरिः ॐ !

कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ।।२-५१।।


१ संधि-विच्छेदान् कृत्वा –

कर्मजं बुद्धियुक्ताः हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः ।

जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्ति अनामयम् ।।२-५१।।

२ समासानां विग्रहाः शब्दानां व्युत्पत्तयः  विश्लेषणानि च ।

बुद्धियुक्ताः मनीषिणः कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि 

 बुद्धियुक्ताः – “बुद्धियुक्त” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • १-१ बुद्ध्या युक्तः इति बुद्धियुक्तः (तृतीया-तत्पुरुषः) ।
  • १-२ बुद्ध्या – “बुध्” (= to know, to think) इति धातुः । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= intellect) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • १-३ युक्तः – “युज्” इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “युक्त” (= enjoined with) । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • १-४ बुद्धियुक्ताः = those with intellect, those who know, the wise, the magi
  • Commenting on this post, Dr. Avinash Sathaye provided some interesting information on the derivation of the word ‘magi’. Here is what he detailed – ‘magi’ is actually a plural of “magus”. Apparently, originally, it only referred to certain Persian priests and the word is related to “magic” and the word was in use by the Greeks for several centuries before it got used in the Bible. The translation as “wise men” is a later invention.
  • I first came across this word ‘magi’ in a short story by O. Henry having the title ‘Gift of the Magi’.

 मनीषिणः – “मनीषिन्” (= wise, learned, intelligent, clever, thoughtful, prudent) इति विशेषणम् । अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • The word मनीषिन् has in it मन् + ईष् + इन्

    • मन्  = दिवादि (4 आ.) । मन ज्ञाने (= to know। तनादि (8 आ.) मनु अवबोधने (= to understand। चुरादि (10 आ.) मान स्तम्भे (= to deliberate) 
    • ईष् = भ्वादि (1 प.) ईष उञ्चे (= ??) । भ्वादि (1 आ.) ईष गतिहिंसादर्शनेषु (= to move, to harm, to see) 
    • न् = having
    • मनीषिन् = One having knowledge, understanding, deliberation, movement (i.e. action), vision
      • मनीषिन् = one having ardent devotion

 कर्मजम् – “कर्मज” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • 3-1 कर्मणः जायते इति कर्मजम् (उपपद-तत्पुरुषः) ।
  • 3-2 कर्मणः – “कृ” इति तनादि (8) उभयपदी धातुः ।  तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “कर्मन्” (= work, job, action, task, function) । तस्य पञ्चमी अथवा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च । अत्र पञ्चमी 
  • 3-3 जायते – “जन्” (= to be born, to emanate) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
  • 3-4 कर्मजम् = born of action, result of action

 फलम् – “फल” (= fruit, result) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च । 

५ त्यक्त्वा – “त्यज्” इति धातुः । त्यज हानौ (त्यज् = to forsake) । तस्मात् क्त्वान्तं अव्ययं “त्यक्त्वा” (= on forsaking) 

६ हि – (= because, of course, also, even, only) इति अव्ययम् । 

जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः अनामयम् पदं गच्छन्ति

७ जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः – “जन्मबन्धविनिर्मुक्त” इति सामासिकं विशेषणम् । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनं च ।

  • जन्मनः बन्धः इति जन्मबन्धः (षष्ठी-तत्पुरुषः) । 
  • जन्मबन्धात् विनिर्मुक्तः इति जन्मबन्धविनिर्मुक्तः (पञ्चमी-तत्पुरुषः) 
  • जन्मनः – “जन्मन्” (= birth) इति नपुंसकलिङ्गि नाम ।  तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च । 
  • बन्धः – “बन्ध” (= bond, bondage) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • विनिर्मुक्तः – “वि + निर् + मुच्” इति धातुः । मुच्लृ मोक्षणे (मुच् = to release) । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “विनिर्मुक्त” (= emancipated। अत्र पुंल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः =  emancipated of the bondage of (cycle of) birth(s)

८ अनामयम् – “अनामय” इति सामासिकं विशेषणम्  अत्र नपुंसकलिङ्गि  तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।

  • न आमयः यस्य तत् अनामयम् (नञ्-बहुव्रीहिः) 
  • आमयः – “आमय” (= disease, illness, degradation) इति पुंल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च 
  • अनामयम् = non-degradable

९ पदम् – “पद” (= status, state) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च 

१० गच्छन्ति – “गम्” इति 1 प. धातुः । गम्लृ गतौ (गम् = to go, to reach) । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।  

३ व्याकरणात्मकं विश्लेषणम् Grammatical Analysis –

  1. The three words बुद्धियुक्ताः, मनीषिणः, जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः are all in प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् 
  2. They match well with the only verb गच्छन्ति (प्रथम-पुरुषे बहुवचनम्).
  3. But they are all adjectives.
  4. The most common pronoun, which would usually be the implicit subject कर्तृपदम् is ते. So, ते गच्छन्ति –> ते अनामयं पदं गच्छन्ति = They attain the non-degradable status.
  5. But who can be ‘they’, who can attain the non-degradable status ?

    1. The obvious answer is

      1. Those, who are बुद्धियुक्ताः, मनीषिणः, जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः and also कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि
        1. So, from this श्लोक we get four-step sequence to attain the non-degradable status.
        2. बुद्धियुक्ताः – Intellect tuned up appropriately 
        3. मनीषिणः – those with devout and ardent mind
        4. कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि – only by renouncing fruit or result of any action
        5. जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः – those who are freed of the bondage of being born
        6. अनामयं पदं गच्छन्ति – attain the non-degradable status.
      2. Tattain the non-degradable status should be the ultimate goal of all human endeavor.

४ अन्वयाः वाक्यांशशः अनुवादाश्च Translations 

  1. By not considering any implicit words, simple अन्वय becomes कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि बुद्धियुक्ताः मनीषिणः जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः अनामयम् पदं गच्छन्ति ।
  2. The distinct steps outlined in grammatical analysis become clearer by introducing some implicit words as below –

    1. (ये) बुद्धियुक्ताः मनीषिणः (सन्ति) – Those, who have appropriate intellect and are determined (whole-heartedly focused)…
    2. (ते) कर्मजं फलं त्यक्त्वा हि – (even if they are so) only after giving up (aspiration for) fruits (results) of actions
    3. जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः (भूत्वा) – (on becoming) emancipated of the bondage of (cycle of) birth(s)
    4. अनामयम् पदं गच्छन्ति – attain the non-degradable status.

५ Meter of this verse वृत्तम् (छन्दः वा)
To decipher the meter we set the verse in four quarters –

कर्मजं बुद्धियुक्ताः हि । अक्षराणि ८
फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । अक्षराणि ८
जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः । अक्षराणि ८
पदं गच्छन्त्यनामयम् । अक्षराणि ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुष्-पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

६ टिप्पण्य: ।  Comments, Notes, Observations, if any.

६-१ The word मनीषिणः

  •  One comes across this word also in ईशावास्योपनिषत्. In his commentary ईशावास्यवृत्ति Acharya Vinoba Bhave gives its derivation as मनसः इष्टे गति = मनीषी. The grammar of this derivation-statement is rather confusing. मनसः इष्टा गतिः यस्य सः मनीषी seems to be simpler and clearer. It becomes further clearer by a syntactic rearrangement as मनसः इष्टा गतिः यस्य सः मनीषी = यस्य मनसः गतिः (यथा) इष्टा सः मनीषी =   One, who has flow of thoughts in the mind only as is desirable. So, मनीषी means a person, who has control over his mind. That, to have control over one’s mind, is of course the biggest challenge, One who has attained that is मनीषी !
  • In ईशावास्योपनिषत् the word मनीषी has another companion word कविः. निरुक्त is said to explain (rather define) this companion word कविः as क्रान्तदर्शिनः कवयः = those, who are able to see beyond. 
  • Acharya Vinoba Bhave gives a very good explanation of these two words being good companions of each other. कवि, who sees ‘beyond’ has mind, which has vast compass. But मनीषी is one, who has control on the mind. A person, who is both कवि and मनीषी appeals to be a person most eligible for अनामयं पदम् the non-degradable status.
शुभमस्तु ।
-o-O-o-
 
Advertisements