Prosaic study of Chapter 5

अथ पञ्चमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Prosaic study of 5th Chapter

(पदच्छेदान्वयसहितः परिच्छेदान्वितः)

With detailing of words and word-components, syntactical rearrangement and paraphrasing

अर्जुन उवाच ।

संन्यासं कर्मणां कृष्ण पुनर्योगं च शंससि |

यच्छ्रेय एतयोरेकं तन्मे ब्रूहि सुनिश्चितम् ।।५-१।।

(१) अर्जुनः उवाच – कृष्ण कर्मणाम् संन्यासम् पुनः योगम् च शंससि | एतयोः यत् एकम् श्रेयः मे तत् सु-निश्चितम् ब्रूहि ।।५-१।।

श्रीभगवानुवाच

संन्यासः कर्मयोगश्च निःश्रेयसकरावुभौ |

तयोस्तु कर्मसंन्यासात् कर्मयोगो विशिष्यते ।।५-२।।

(२) श्री-भगवान् उवाच – संन्यासः कर्म-योगः च उभौ निःश्रेयस-करौ | तयोः तु कर्म-संन्यासात् कर्म-योगः विशिष्यते ।।५-२।।

ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति |

निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात् प्रमुच्यते ।।५-३।।

(४) महा-बाहो यः न द्वेष्टि न काङ्क्षति सः नित्य-संन्यासी ज्ञेयः | निर्-द्वन्द्वः हि बन्धात् सुखम् प्रमुच्यते ।।५-३।।

सांख्ययोगौ पृथग्बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः |

एकमप्यास्थितः सम्यगुभयोर्विन्दते फलम् ।।५-४।।

यत्सांख्यैः प्राप्यते ज्ञानंस्तद्योगैरपि गम्यते |

एकं सांख्यं च योगं च यः पश्यति स पश्यति ।।५-५।।

संन्यासस्तु महाबाहो दुःखमाप्तुमयोगतः ।
योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥५-६॥

(५) सांख्य-योगौ पृथक् (इति) बालाः प्रवदन्ति न पण्डिताः | एकम् आस्थितः अपि उभयोः सम्यक् फलम् विन्दते (अथवा) उभयोः एकम् आस्थितः अपि सम्यक् फलम् विन्दते ।।५-४।। यत् ज्ञानम् सांख्यैः प्राप्यते तत् योगैः अपि गम्यते | सांख्यम् च योगम् च एकम् (इति) यः पश्यति सः पश्यति ।।५-५।। महा-बाहो अ-योगतः संन्यासः तु दुःखम् आप्तुम् | मुनिः योग-युक्तः (हि) न-चिरेण ब्रह्म अधिगच्छति ॥५-६॥

योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः ।
सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ५- ७॥
नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।
पश्यञ्शृण्वन्स्पृशञ्जिघ्रन्नश्नन्गच्छन्स्वपञ्श्वसन् ॥ ५- ८॥
प्रलपन्विसृजन्गृह्णन्नुन्मिषन्निमिषन्नपि ।
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेषु वर्तन्त इति धारयन् ॥ ५- ९॥
ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः ।
लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ५- १०॥

(६) योग-युक्तः विशुद्ध-आत्मा विजित-आत्मा जित-इन्द्रियः सर्व-भूत-आत्म-भूत-आत्मा कुर्वन् अपि (कर्मभिः) न लिप्यते ॥ ५- ७॥ युक्तः तत्त्व-वित् पश्यन् श्रुण्वन् स्पृशन् जिघ्रन् अश्नन् गच्छन् स्वपन् श्वसन् प्रलपन् विसृजन् गृह्णन् उन्मिषन् निमिषन् अपि इन्द्रियाणि इन्द्रिय-अर्थेषु वर्तन्ते इति धारयन् न एव किञ्चित् करोमि इति मन्येत ॥ ५- ८॥+॥ ५- ९॥ (Some study of 5’8 and 5’9 is also at this link) यः कर्माणि ब्रह्मणि आधाय सङ्गम् त्यक्त्वा करोति सः पद्म-पत्रम् अम्भसा न लिप्यते इव पापेन (न लिप्यते) ॥ ५- १०॥

कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि ।
योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ५- ११॥
युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।
अयुक्तः कामकारेण फले सक्तो निबध्यते ॥ ५- १२॥
सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी ।
नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ५- १३॥
न कर्तृत्वं न कर्माणि लोकस्य सृजति प्रभुः ।
न कर्मफलसंयोगं स्वभावस्तु प्रवर्तते ॥ ५- १४॥
नादत्ते कस्यचित्पापं न चैव सुकृतं विभुः ।
अज्ञानेनावृतं ज्ञानं तेन मुह्यन्ति जन्तवः ॥ ५- १५॥
ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः ।
तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ५- १६॥
तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ५- १७॥

(७) योगिनः कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैः इन्द्रियैः अपि आत्म-शुद्धये सङ्गम् त्यक्त्वा कर्म कुर्वन्ति ॥५-११॥ युक्तः कर्म-फलम् त्यक्त्वा नैष्ठिकीम् शान्तिम् आप्नोति | अ-युक्तः काम-कारेण फले सक्तः निबध्यते ॥५-१२॥ देही वशी (च) सर्व-कर्माणि मनसा नव-द्वारे पुरे संन्यस्य न एव कुर्वन् न कारयन् सुखम् आस्ते ॥५-१३॥ प्रभुः लोकस्य न कर्तृत्वम् सृजति न कर्माणि (सृजति) | स्व-भावः तु कर्म-फल-संयोगम् न प्रवर्तते (अथवा) स्व-भावः कर्म-फल-संयोगम् तु न प्रवर्तते ॥५-१४॥ विभुः नादत्ते कस्यचिपं न चैव सुकृतं ।विभुः कस्यचित् पापम् न आदत्ते न च एव सुकृतम् (आदत्ते) । ज्ञानम् अ-ज्ञानेन आवृतम् (भवति) | तेन जन्तवः मुह्यन्ति ॥५-१५॥ येषाम् तु तत् अज्ञानम् आत्मना ज्ञानेन नाशितम् तेषाम् तत् परम् ज्ञानम् आदित्यवत् प्रकाशयति ॥५-१६॥ तत्-बुद्धयः तत्-आत्मानः तत्-निष्ठाः तत्-परायणाः ज्ञान-निर्-धूत-कल्मषाः अ-पुनर्-आवृत्तिम् गच्छन्ति ॥५-१७॥

विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि ।
शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ५- १८॥
इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ।
निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ५- १९॥
न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् ।
स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥५-२०॥

(८) पण्डिताः विद्या-विनय-सम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि शुनि च श्वपाके च एव समदर्शिनः ॥५-१८॥ येषाम् मनः साम्ये स्थितम् तैः इह एव सर्गः जितः | ब्रह्म निर्दोषम् समम् हि | तस्मात् ते ब्रह्मणि स्थिताः (भवन्ति) ॥५-१९॥ स्थिर-बुद्धिः अ-सम्मूढः ब्रह्म-विद् ब्रह्मणि स्थितः प्रियम् प्राप्य न प्रहृष्येत् अ-प्रियम् प्राप्य न उद्विजेत् च ॥५-२०॥

बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ५- २१॥
ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ५- २२॥
शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् ।
कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ५- २३॥
योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः ।
स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ५- २४॥
लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः ।
छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ५- २५॥
कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् ।
अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ५- २६॥

(९) यत् बाह्य-स्पर्शेषु अ-सक्त-आत्मा आत्मनि सुखम् विन्दति, सः ब्रह्म-योग-युक्त-आत्मा अक्षयम् सुखम् अश्नुते ॥५-२१॥ कौन्तेय, ये हि भोगाः संस्पर्श-जाः ते दुःख-योनयः आदि-अन्तवन्तः एव | तेषु बुधः न रमते ॥५-२२॥ यः शरीर-विमोक्षणात् प्राक् काम-क्रोध-उद्भवम् वेगम् इह एव सोढुम् शक्नोति सः नरः युक्तः सः सुखी ॥५-२३॥ यः अन्तः-सुखः अन्तर्-आरामः तथा यः अन्तर्-ज्योतिः एव सः योगी ब्रह्म-भूतः ब्रह्म-निर्वाणम् अधिगच्छति ॥५-२४॥ क्षीण-कल्मषाः छिन्न-द्वैधाः यत-आत्मानः सर्व-भूत-हिते रताः ऋषयः ब्रह्म-निर्वाणम् लभन्ते ॥५-२५॥ काम-क्रोध-वियुक्तानाम् यत-चेतसाम् विदित-आत्मनाम् यतीनाम् ब्रह्म-निर्वाणम् अभितः वर्तते ॥५-२६॥

स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ५- २७॥
यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ ५- २८॥
भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् ।
सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ५- २९॥

(१०) यः मुनिः सदा बाह्यान् स्पर्शान् बहिः कृत्वा, चक्षुः च भ्रुवोः अन्तरे एव (कृत्वा), नास-अभ्यन्तर-चारिणौ प्राण-अपानौ समौ कृत्वा, यत-इन्द्रिय-मनो-बुद्धिः मोक्ष-परायणः विगत-इच्छा-भय-क्रोधः सः मुक्तः एव ॥५-२७॥+॥५-२८॥ (सः) माम् यज्ञ-तपसाम् भोक्तारम्, सर्व-लोक-महा-ईश्वरम्, सर्व-भूतानाम् सु-हृदम् (इति) ज्ञात्वा शान्तिम् ऋच्छति ॥५-२९॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
कर्मसंन्यासयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः ॥ ५॥

(११) ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) पञ्चमः अध्यायः नाम कर्म-संन्यास-योगः ॥५॥

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s