गीतायाः नवमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Prosaic study of ninth chapter of गीता

अथ नवमोऽध्यायः ।          

श्रीभगवानुवाच ।
इदं तु ते गुह्यतमं प्रवक्ष्याम्यनसूयवे ।
ज्ञानं विज्ञानसहितं यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ९- १॥

अथ नवमः अध्यायः

(१) श्री-भगवान् उवाच – अन्-असूयवे इदम् तु ते विज्ञानसहितम् गुह्यतमम् ज्ञानम् प्रवक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा (त्वम्) अ-शुभात् मोक्ष्यसे ॥९-१॥

राजविद्या राजगुह्यं पवित्रमिदमुत्तमम् । प्रत्यक्षावगमं धर्म्यं सुसुखं कर्तुमव्ययम् ॥ ९- २॥

इदम् राज-विद्या (अस्ति), राज-गुह्यम् (अस्ति), पवित्रम् (अस्ति), उत्तमम् (अस्ति), प्रत्यक्ष-अवगमम् (अस्ति), धर्म्यम् (अस्ति), सु-सुखम् कर्तुम् (भवति), अव्ययम् (अस्ति) [अथवा] अव्ययम् सु-सुखम् कर्तुम् (भवति) ॥९-२॥

अश्रद्दधानाः पुरुषा धर्मस्यास्य परन्तप ।
अप्राप्य मां निवर्तन्ते मृत्युसंसारवर्त्मनि ॥ ९- ३॥

(२) परम्-तप, अस्य धर्मस्य अश्रद्दधानाः पुरुषाः माम् अप्राप्य मृत्यु-संसार-वर्त्मनि निवर्तन्ते ॥९-३॥

मया ततमिदं सर्वं जगदव्यक्तमूर्तिना ।
मत्स्थानि सर्वभूतानि न चाहं तेष्ववस्थितः ॥ ९- ४॥

मया अव्यक्त-मूर्तिना इदम् सर्वम् जगत् ततम् | सर्व-भूतानि मत्-स्थानि (भवन्ति) च | अहम् तेषु न अवस्थितः ॥९-४॥

न च मत्स्थानि भूतानि पश्य मे योगमैश्वरम् ।
भूतभृन्न च भूतस्थो ममात्मा भूतभावनः ॥ ९- ५॥

मत्-स्थानि भूतानि (एतत्) मे ऐश्वरम् योगम् न पश्य | मम आत्मा भूत-भृत् भूत-स्थः च न | (सः तु) भूत-भावनः ॥ ९- ५॥ 
यथाकाशस्थितो नित्यं वायुः सर्वत्रगो महान् ।
तथा सर्वाणि भूतानि मत्स्थानीत्युपधारय ॥ ९- ६॥

यथा आकाश-स्थितः महान् वायुः नित्यम् सर्वत्र-गः तथा सर्वाणि भूतानि मत्-स्थानि इति उपधारय ॥ ९- ६॥

सर्वभूतानि कौन्तेय प्रकृतिं यान्ति मामिकाम् ।
कल्पक्षये पुनस्तानि कल्पादौ विसृजाम्यहम् ॥ ९- ७॥
प्रकृतिं स्वामवष्टभ्य विसृजामि पुनः पुनः ।
भूतग्राममिमं कृत्स्नमवशं प्रकृतेर्वशात् ॥ ९- ८॥

(४) कौन्तेय, कल्प-क्षये सर्व-भूतानि मामिकाम् प्रकृतिम् यान्ति | पुनः कल्प-आदौ अहम् तानि विसृजामि ॥९-७॥ स्वाम् प्रकृतिम् अवष्टभ्य इमम् कृत्स्नम् अ-वशम् भूत-ग्रामम् प्रकृतेः वशात् पुनः पुनः विसृजामि ॥ ९- ८॥

न च मां तानि कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ।
उदासीनवदासीनमसक्तं तेषु कर्मसु ॥ ९- ९॥

(५) धनञ्जय, उदासीन्-अवदासीनम् तेषु कर्मसु अ-सक्तम् माम् तानि कर्माणि न च निबध्नन्ति ॥९-९॥

मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सूयते सचराचरम् ।
हेतुनानेन कौन्तेय जगद्विपरिवर्तते ॥ ९- १०॥

(६) कौन्तेय, अनेन अध्यक्षेण हेतुना प्रकृतिः मयि स-चर-अ-चरम् सूयते जगत् परिवर्तते (च) ॥९-१०॥

अवजानन्ति मां मूढा मानुषीं तनुमाश्रितम् ।
परं भावमजानन्तो मम भूतमहेश्वरम् ॥ ९- ११॥
मोघाशा मोघकर्माणो मोघज्ञाना विचेतसः ।
राक्षसीमासुरीं चैव प्रकृतिं मोहिनीं श्रिताः ॥ ९- १२॥

(७) मोघ-आशाः मोघ-कर्माणः मोघ-ज्ञानाः वि-चेतसः राक्षसीम् आसुरीम् च एव मोहिनीम् प्रकृतिम् श्रिताः, मम भूत-महा-ईश्वरम् परम् भावम् अ-जानन्तः मूढाः मानुषीम् तनुम् आश्रितम् माम् अवजानन्ति ॥९-११॥+॥९-१२॥

महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः ।
भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥ ९- १३॥
सततं कीर्तयन्तो मां यतन्तश्च दृढव्रताः ।
नमस्यन्तश्च मां भक्त्या नित्ययुक्ता उपासते ॥ ९- १४॥
ज्ञानयज्ञेन चाप्यन्ये यजन्तो मामुपासते ।
एकत्वेन पृथक्त्वेन बहुधा विश्वतोमुखम् ॥ ९- १५॥

(८) पार्थ, दैवीम् प्रकृतिम् आश्रिताः महा-आत्मानः तु माम् भूत-आदिम् अ-व्ययम् ज्ञात्वा अन्-अन्य-मनसः भजन्ति ॥९-१३॥ माम् सततम् कीर्तयन्तः, यतन्तः दृढ-व्रताः च नमस्यन्तः च नित्य-युक्ताः माम् भक्त्या उपासते ॥९-१४॥ अन्ये अपि च एकत्वेन, पृथक्त्वेन (एवम्) बहुधा ज्ञान-यज्ञेन यजन्तः विश्वतः-मुखम् माम् उपासते ॥९-१५॥

अहं क्रतुरहं यज्ञः स्वधाहमहमौषधम् ।
मन्त्रोऽहमहमेवाज्यमहमग्निरहं हुतम् ॥ ९- १६॥
पिताहमस्य जगतो माता धाता पितामहः ।
वेद्यं पवित्रमोंकार ऋक्साम यजुरेव च ॥ ९- १७॥
गतिर्भर्ता प्रभुः साक्षी निवासः शरणं सुहृत् ।
प्रभवः प्रलयः स्थानं निधानं बीजमव्ययम् ॥ ९- १८॥
तपाम्यहमहं वर्षं निगृह्णाम्युत्सृजामि च ।
अमृतं चैव मृत्युश्च सदसच्चाहमर्जुन ॥ ९- १९॥

(९) अहम् क्रतुः, अहम् यज्ञः, अहम् स्व-धा, अहम् औषधम्, अहम् मन्त्रः, अहम् एव आज्यम्, अहम् अग्निः, अहम् हुतम् ॥९-१६॥ अहम् अस्य जगतः पिता माता धाता पितामहः (अहम्) पवित्रम् वेद्यम्, (अहम्) ॐ-कारः, (अहम्) ऋक्, साम, यजुः च एव (अहम्) ॥९-१७॥ (अहम्) गतिः, (अहम्) भर्ता, प्रभुः, साक्षी, निवासः, शरणम्, सुहृत्, प्रभवः प्रलयः स्थानम् निधानम्, (अहम्) अ-व्ययम् बीजम् ॥९-१८॥ अहम् तपामि, अहम् वर्षम्, निगृह्णामि, उत्सृजामि च | अर्जुन, अहम् अ-मृतम्, मृत्युः च एव, सत् अ-सत् च (अहम्) ॥९-१९॥

त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा
     यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते ।
ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोक-
     मश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ ९- २०॥
ते तं भुक्त्वा स्वर्गलोकं विशालं
     क्षीणे पुण्ये मर्त्यलोकं विशन्ति ।
एवं त्रयीधर्ममनुप्रपन्ना
     गतागतं कामकामा लभन्ते ॥ ९- २१॥

(१०) त्रै-विद्याः सोम-पाः पूत-पापाः मां यज्ञैः इष्ट्वा स्वर्-गतिम् प्रार्थयन्ते | ते पुण्यम् सुर-इन्द्र-लोकम् आसाद्य दिवि दिव्यान् देव-भोगान् अश्नन्ति ॥९-२०॥ ते तम् विशालम् स्वर्-ग-लोकम् भुक्त्वा क्षीणे पुण्ये मर्त्य-लोकम् विशन्ति | एवम् त्रयी-धर्मम् अनुप्रपन्नाः गत-आगतम् काम-कामाः लभन्ते ॥९-२१॥

अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते ।
तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९- २२॥

(११) ये जनाः माम् चिन्तयन्तः अन्-अन्याः पर्युपासते, तेषाम् नित्य-अभियुक्तानाम् योग-क्षेमम् अहम् वहामि ॥९-२२॥

येऽप्यन्यदेवता भक्ता यजन्ते श्रद्धयान्विताः ।
तेऽपि मामेव कौन्तेय यजन्त्यविधिपूर्वकम् ॥ ९- २३॥

(१२) कौन्तेय, ये श्रद्धया अन्विताः भक्ताः अन्य-देवताः अपि भजन्ते, ते अपि अ-विधि-पूर्वकम् माम् एव यजन्ति ॥९-२३॥

अहं हि सर्वयज्ञानां भोक्ता च प्रभुरेव च ॥९-२४अ॥

(१३) अहम् हि सर्व-यज्ञानाम् भोक्ता च प्रभुः एव च ॥९-२४अ॥

न तु मामभिजानन्ति तत्त्वेनातश्च्यवन्ति ते ॥९-२४॥

(१४) (ये) माम् तत्त्वेन न अभिजानन्ति अतः ते च्यवन्ति ॥९-२४आ॥

यान्ति देवव्रता देवान्पितॄन्यान्ति पितृव्रताः ।
भूतानि यान्ति भूतेज्या यान्ति मद्याजिनोऽपि माम् ॥ ९- २५॥

(१५) देव-व्रताः देवान् यान्ति | पितृ-व्रताः पितॄन् यान्ति | भूत-इज्याः भूतानि यान्ति | अपि (तु) मत्-याजिनः माम् यान्ति ॥९-२५॥

पत्रं पुष्पं फलं तोयं यो मे भक्त्या प्रयच्छति ।
तदहं भक्त्युपहृतमश्नामि प्रयतात्मनः ॥ ९- २६॥

(१६) यः भक्त्या पत्रम् पुष्पम् फलम् तोयम् मे प्रयच्छति, तत् प्रयत-आत्मनः भक्ति-उपहृतम् अहम् अश्नामि ॥९-२६॥

यत्करोषि यदश्नासि यज्जुहोषि ददासि यत् ।
यत्तपस्यसि कौन्तेय तत्कुरुष्व मदर्पणम् ॥ ९- २७॥
शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः ।
संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९- २८॥

(१७) कौन्तेय, यत् करोषि, यत् अश्नासि, यत् जुहोषि, यत् ददासि, यत् तपस्यसि तत् मत्-अर्पणम् कुरुष्व ॥९-२७॥ एवम् शुभ-अ-शुभ-फलैः मोक्ष्यसे | कर्म-बन्धनैः विमुक्तः संन्यास-योग-युक्त-आत्मा माम् उपेष्यसि ॥९- २८॥

समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः ।
ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९- २९॥

(१८) अहम् सर्व-भूतेषु समः | मे न द्वेष्यः अस्ति, न प्रियः | ये तु माम् भक्त्या भजन्ति, ते मयि, अहम् अपि तेषु च ॥९-२९॥

अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् ।
साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥९-३०॥

(१९) सु-दुर्-आचारः अपि माम् अन्-अन्य-भाक् भजते चेत्, सः साधुः एव मन्तव्यः | सः सम्यक् व्यवसितः हि ॥९-३०॥

क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति ।
कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥९-३१॥

(२०) (यः) धर्म-आत्मा भवति, (सः) क्षिप्रम् शश्वत्-शान्तिम् निगच्छति | प्रतिजानीहि, कौन्तेय, मे भक्तः न प्रणश्यति ॥९-३१॥

मां हि पार्थ व्यपाश्रित्य येऽपि स्युः पापयोनयः ।
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम् ॥९-३२॥
किं पुनर्ब्राह्मणाः पुण्या भक्ता राजर्षयस्तथा ।

(२१) पार्थ, ये पाप-योनयः स्युः अपि, स्त्रियः वैश्याः तथा शूद्राः ते अपि माम् व्यपाश्रित्य पराम् गतिम् यान्ति | किम् पुनः ब्राह्मणाः राज-ऋषयः तथा पुण्याः भक्ताः (पराम् गतिम् न यान्ति ?) ॥९-३३अ॥

अनित्यमसुखं लोकमिमं प्राप्य भजस्व माम् ॥९-३३॥
मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु ।
मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥९-३४॥

(२२) इमम् अ-नित्यम् अ-सुखम् लोकम् प्राप्य माम् भजस्व ॥९-३३आ॥ मत्-मनाः भव, मत्-भक्तः, मत्-याजी माम् नमः कुरु | एवम् आत्मानम् मत्-परायणः युक्त्वा माम् एव एष्यसि ॥९-३४॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
राजविद्याराजगुह्ययोगो नाम नवमोऽध्यायः ॥९॥

(२३) ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) नवमः अध्यायः नाम राज-विद्या-राज-गुह्य-योगः ॥९॥

-o-O-o-

 

Advertisements

गीतायाः सप्तमाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Prosaic study of seventh chapter of गीता

अथ सप्तमोऽध्यायः ।
     श्रीभगवानुवाच ।
मय्यासक्तमनाः पार्थ योगं युञ्जन्मदाश्रयः ।
असंशयं समग्रं मां यथा ज्ञास्यसि तच्छृणु ॥ ७- १॥
ज्ञानं तेऽहं सविज्ञानमिदं वक्ष्याम्यशेषतः ।
यज्ज्ञात्वा नेह भूयोऽन्यज्ज्ञातव्यमवशिष्यते ॥ ७- २॥
अथ सप्तमः अध्यायः |

श्री-भगवान् उवाच – पार्थ, मयि आसक्त-मनाः, योगम् युञ्जन् मत्-आश्रयः, माम् यथा अ-संशयम् समग्रम् ज्ञास्यसि, तत् श्रुणु ॥७-१॥ ते अहम् इदम् स-विज्ञानम् ज्ञानम् अ-शेषतः वक्ष्यामि, यत् ज्ञात्वा इह अन्यत् ज्ञातव्यम् न अवशिष्यते ॥७-२॥

मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये ।
यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः ॥ ७- ३॥

मनुष्याणाम् सहस्रेषु कश्चित् सिद्धये यतति | यतताम् सिद्धानाम् अपि कश्चित् माम् तत्त्वतः वेत्ति ॥७-३॥

भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च ।
अहंकार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा ॥ ७- ४॥
अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् ।
जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् ॥ ७- ५॥
एतद्योनीनि भूतानि सर्वाणीत्युपधारय ।
अहं कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः प्रलयस्तथा ॥ ७- ६॥
मत्तः परतरं नान्यत्किञ्चिदस्ति धनञ्जय ।
मयि सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ॥ ७- ७॥

भूमिः, आपः, अनलः, वायुः, खम्, मनः, बुद्धिः एव, अहंकारः च इति इयम् मे प्रकृतिः अष्टधा भिन्ना (अस्ति) ॥७-४॥ इयम् अ-परा | महाबाहो, इतः अन्याम् तु मे पराम् प्रकृतिम् जीवभूताम् विद्धि, यया इदम् जगत् धार्यते ॥७-५॥ सर्वाणि भूतानि योनीनि इति एतत् उपधारय | अहम् कृत्स्नस्य जगतः प्रभवः तथा प्रलयः | धनञ्जय, अन्यत् किञ्चित् मत्तः परतरम् न अस्ति | सूत्रे मणिगणाः इव इदम् सर्वम् मयि प्रोतम् (अस्ति) ॥७-७॥

रसोऽहमप्सु कौन्तेय प्रभास्मि शशिसूर्ययोः ।
प्रणवः सर्ववेदेषु शब्दः खे पौरुषं नृषु ॥ ७- ८॥
पुण्यो गन्धः पृथिव्यां च तेजश्चास्मि विभावसौ ।
जीवनं सर्वभूतेषु तपश्चास्मि तपस्विषु ॥ ७- ९॥
बीजं मां सर्वभूतानां विद्धि पार्थ सनातनम् ।
बुद्धिर्बुद्धिमतामस्मि तेजस्तेजस्विनामहम् ॥ ७- १०॥
बलं बलवतां चाहं कामरागविवर्जितम् ।
धर्माविरुद्धो भूतेषु कामोऽस्मि भरतर्षभ ॥ ७- ११॥

कौन्तेय, अहम् अप्सु रसः, शशि-सूर्ययोः प्रभा, सर्व-वेदेषु प्रणवः, खे शब्दः, नृषु पौरुषम्, पृथिव्याम् पुण्यः गन्धः, अस्मि विभावसौ तेजः च अस्मि | सर्व-भूतेषु जीवनम्, तपस्विषु तपः च अस्मि ॥७-८॥+॥७-९॥ पार्थ, माम् सनातनम् सर्व-भूतानाम् बीजम् विद्धि ॥ ७-१०अ॥ अहम् बुद्धिमताम् बुद्धिः, तेजस्विनाम् तेजः (च) अस्मि ॥७-१०आ॥

ये चैव सात्त्विका भावा राजसास्तामसाश्च ये ।
मत्त एवेति तान्विद्धि न त्वहं तेषु ते मयि ॥ ७- १२॥
त्रिभिर्गुणमयैर्भावैरेभिः सर्वमिदं जगत् ।
मोहितं नाभिजानाति मामेभ्यः परमव्ययम् ॥ ७- १३॥
दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया ।
मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ७- १४॥
न मां दुष्कृतिनो मूढाः प्रपद्यन्ते नराधमाः ।
माययापहृतज्ञाना आसुरं भावमाश्रिताः ॥ ७- १५॥

भावाः ये सात्त्विकाः च राजसाः च ये तामसाः एव तान् मत्तः एव इति विद्धि | अहम् तेषु न (अस्मि) | ते तु मयि (सन्ति) ॥७-१२॥ एभिः त्रिभिः गुणमयैः भावैः मोहितम् इदम् सर्वम् जगत् माम् एभ्यः परम् अ-व्ययम् न अभिजानाति ॥७-१३॥ एषा मम दुरत्यया गुणमयी माया दैवी हि | ये एताम् मायाम् तरन्ति, ते माम् एव प्रपद्यन्ते ॥७-१४॥ दुष्-कृतिनः मूढाः मायया अपहृत-ज्ञानाः आसुरम् भावम् आश्रिताः नराधमाः माम् न प्रपद्यन्ते ॥७-१५॥

चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोऽर्जुन ।
आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ ॥ ७- १६॥
तेषां ज्ञानी नित्ययुक्त एकभक्तिर्विशिष्यते ।
प्रियो हि ज्ञानिनोऽत्यर्थमहं स च मम प्रियः ॥ ७- १७॥
उदाराः सर्व एवैते ज्ञानी त्वात्मैव मे मतम् ।
आस्थितः स हि युक्तात्मा मामेवानुत्तमां गतिम् ॥ ७- १८॥
बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते ।
वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ७- १९॥

अर्जुन, (ये) सु-कृतिनः जनाः माम् भजन्ते, (ते) भरत-ऋषभ, चतुर्विधाः (भवन्ति) – आर्तः, जिज्ञासुः, अर्थ-अर्थी, ज्ञानी च  ॥७-१६॥ तेषाम् ज्ञानी (तु) नित्य-युक्तः एक-भक्तिः (इति) विशिष्यते | ज्ञानिनः अति-अर्थम् हि अहम् प्रियः, सः च मम प्रियः ॥७-१७॥ एते सर्वे उदाराः एव | ज्ञानी तु आत्मा एव (इति) मे मतम् | सः युक्त-आत्मा माम् एव आस्थितः हि अन्-उत्तमाम् गतिम् (???) ॥७-१८॥ बहूनाम् जन्मनाम् अन्ते सर्वम् वासुदेवः इति ज्ञानवान् माम् प्रपद्यते | सः सु-दुर्-लभः महा-आत्मा ॥७-१९॥

कामैस्तैस्तैर्हृतज्ञानाः प्रपद्यन्तेऽन्यदेवताः ।
तं तं नियममास्थाय प्रकृत्या नियताः स्वया ॥ ७- २०॥
यो यो यां यां तनुं भक्तः श्रद्धयार्चितुमिच्छति ।
तस्य तस्याचलां श्रद्धां तामेव विदधाम्यहम् ॥ ७- २१॥
स तया श्रद्धया युक्तस्तस्याराधनमीहते ।
लभते च ततः कामान्मयैव विहितान्हि तान् ॥ ७- २२॥
अन्तवत्तु फलं तेषां तद्भवत्यल्पमेधसाम् ।
देवान्देवयजो यान्ति मद्भक्ता यान्ति मामपि ॥ ७- २३॥

स्वया प्रकृत्या नियताः तैः तैः कामैः हृत-ज्ञानाः तम् तम् नियमम् आस्थाय अन्यदेवताः भजन्ते ॥७-२०॥ यः यः याम् याम् तनुम् भक्तः श्रद्धया अर्चितुम् इच्छति, तस्य तस्य ताम् एव अचलाम् श्रद्धाम् अहम् विदधामि ॥७-२१॥ तया श्रद्धया युक्तः सः तस्य आराधनम् ईहते | ततः मया एव विहितान् तान् कामान् हि लभते च ॥७-२२॥ तेषाम् अल्प-मेधसाम् तत् फलम् तु अन्तवत् भवति | देव-यजः देवान् यान्ति, अपि मत्-भक्ताः माम् यान्ति ॥७-२३॥

अव्यक्तं व्यक्तिमापन्नं मन्यन्ते मामबुद्धयः ।
परं भावमजानन्तो ममाव्ययमनुत्तमम् ॥ ७- २४॥

मम अव्ययम् अन्-उत्तमम् परम् भावम् अ-जानन्तः अ-बुद्धयः माम् व्यक्तिम् आपन्नम् अ-व्यक्तम् (इति) मन्यन्ते ॥७-२४॥

नाहं प्रकाशः सर्वस्य योगमायासमावृतः ।
मूढोऽयं नाभिजानाति लोको मामजमव्ययम् ॥ ७- २५॥

अहम् योग-माया-सम्-आवृतः सर्वस्य प्रकाशः न (अस्मि) | अयम् मूढः लोकः माम् अ-जम् अ-व्ययम् (इति) न अभिजानाति ॥७-२५॥

वेदाहं समतीतानि वर्तमानानि चार्जुन ।
भविष्याणि च भूतानि मां तु वेद न कश्चन ॥ ७- २६॥

अर्जुन, अहम् सम्-अतीतानि वर्तमानानि च भविष्याणि च भूतानि वेद | माम् तु कश्चन न वेद ॥७-२६॥

इच्छाद्वेषसमुत्थेन द्वन्द्वमोहेन भारत ।
सर्वभूतानि सम्मोहं सर्गे यान्ति परन्तप ॥ ७- २७॥

भारत, परन्तप, इच्छा-द्वेष-समुत्थेन द्वन्द्व-मोहेन सर्गे सर्व-भूतानि सम्मोहम् यान्ति ॥७-२७॥

येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् ।
ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ७- २८॥

येषाम् पुण्य-कर्मणाम् जनानाम् तु पापम् अन्त-गतम् ते द्वन्द्व-मोह-निर्मुक्ताः माम् दृढ-व्रताः भजन्ते ॥७-२८॥

जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये ।
ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥ ७- २९॥

ये जरा-मरण-मोक्षाय माम् आश्रित्य यतन्ति ते तत् ब्रह्म, कृत्स्नम् अध्यात्मम् अखिलम् कर्म च विदुः ॥७-२९॥

साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः ।
प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥ ७- ३०॥

ये च माम् स-अधिभूत-अधिदैवम् स-अधियज्ञम् च विदुः ते युक्त-चेतसः माम् प्रयाण-काले अपि च माम् विदुः ॥७-३०॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
ज्ञानविज्ञानयोगो नाम सप्तमोऽध्यायः ॥ ७॥

ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) सप्तमः अध्यायः नाम ज्ञान-विज्ञान-योगः ॥७॥

-o-O-o-

 

अथ श्रीमद्भगवद्गीतायाः षष्ठाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Prosaic study of Chapter 6 of श्रीमद्भगवद्गीता

श्रीभगवानुवाच

अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः |

स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ।।६-१।।

(१) श्री-भगवान् उवाच – यः कर्मफलं अन्-आश्रितः कार्यं कर्म करोति, सः संन्यासी च योगी च | निर्-अग्निः (संन्यासी च योगी च) न, अ-क्रियः च (संन्यासी च योगी च) न |

यं संन्यासमिति प्राहुर्योगं तं विद्धि पाण्डव ।
न ह्यसंन्यस्तसङ्कल्पो योगी भवति कश्चन ॥ ६- २॥

(२) पाण्डव, यम् संन्यासम् इति प्राहुः तम् योगम् विद्धि | अ-संन्यस्त-संकल्पः कश्चन योगी न हि भवति |

आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते ।
योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते ॥ ६- ३॥
यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते ।
सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६- ४॥

(३) आरुरुक्षोः मुनेः योगं कर्म कारणम् उच्यते | तस्य एव योग-आरूढस्य शमः कारणम् उच्यते ॥६-३॥ यदा हि न इन्द्रिय-अर्थेषु अनुषज्जते न कर्मसु (अनुषज्जते) तदा (सः) सर्व-संकल्प-संन्यासी योग-आरूढः उच्यते ॥६-४॥

उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |

आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः ।।६-५।।

बन्धुरात्मात्मनस्तस्य येनात्मैवात्मना जितः |

अनात्मनस्तु शत्रुत्वे वर्तेतात्मैव शत्रुवत् ।।६-६।।

(४) आत्मना आत्मानम् उद्धरेत् | (आत्मना) आत्मानम् न अवसादयेत् | हि आत्मा एव आत्मनः बन्धुः | आत्मा एव आत्मनः रिपुः ।।६-५।। आत्मा तस्य आत्मनः बन्धुः येन आत्मा आत्मना एव जितः | अन्-आत्मनः शत्रुत्वे तु आत्मा एव शत्रुवत् वर्तेत ।।६-६।।

जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः |

शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ।।६-७।।

ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।

युक्त इत्युच्यते योगी समलोष्टाष्मकाञ्चनः ।।६-८।।

सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु |

साधुष्वपि पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ।।६-९।।

(५) जित-आत्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः (भवति) ।।६-७(अ)।। शीत-ऊष्ण-सुख-दुःखेषु तथा मान-अपमानयोः विजित-इन्द्रियः कूट-स्थः ज्ञान-विज्ञान-तृप्त-आत्मा सम-लोष्ट-अश्म-काञ्चनः युक्तः योगी इति उच्यते ।।६-७(आ) + (६-८) + (६-९)।।

योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः ।

एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ।।६-१०।।

(६) योगी सततम् आत्मानम् रहसि स्थितः एकाकी यत-चित्त-आत्मा निराशीः अ-परिग्रहः युञ्जीत ।।६-१०।।

शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः ।

नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ।।६-११।।

तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः ।

उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ।।६-१२।।

समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः ।

संप्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ।।६-१३।।

प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारीव्रते स्थितः ।

मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ।।६-१४।।

युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः ।

शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ।।६-१५।।

(७) आत्मनः आसनम् शुचौ देशे स्थिरम् न अति-उच्छ्रितम् न अतिनीचम्  चैल-अजिन-कुश-उत्तरम् प्रतिष्ठाप्य तत्र मनः एकाग्रम् कृत्वा आसने उपविश्य यत-चित्त-इंद्रिय-क्रियः आत्म-विशुद्धये योगम् युञ्ज्यात् ।।(६-११) + (६-१२)।। काय-शिरो-ग्रीवम् समम् अ-चलम् धारयन् स्वम् नासिका-अग्रम् संप्रेक्ष्य दिशः च अन्-अवलोकयन् स्थिरः प्रशान्त-आत्मा विगत-भीः ब्रह्म-चारी-व्रते स्थितः मनः संयम्य मत्-चित्तः युक्तः मत्-परः आसीत ।।(६-१३) + (६-१४)।। आत्मानम् सदा एवम् युञ्जन् नियत-मानसः  योगी मत्-संस्थाम् निर्वाण-परमाम् शान्तिम् अधिगच्छति ।।६-१५।।

नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः ।

न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ।।६-१६।।

युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।

युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ।।६-१७।।

(८) अर्जुन अति-अश्नतः तु योगः न अस्ति । एकान्तम् अश्नतः च (योगः न अस्ति) । न च अति-स्वप्न-शीलस्य (योगः अस्ति) । न च एव जाग्रतः (योगः अस्ति) ।।६-१६।। युक्त-आहार-विहारस्य कर्मसु युक्त-चेष्टस्य युक्त-स्वप्न-अवबोधस्य योगः दुःखहा भवति ।।६-१७।।

यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६- १८॥
यथा दीपो निवातस्थो नेङ्गते सोपमा स्मृता ।
योगिनो यतचित्तस्य युञ्जतो योगमात्मनः ॥ ६- १९॥
यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया ।
यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६- २०॥
सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् ।
वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६- २१॥
यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः ।
यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६- २२॥
तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् ।
स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६- २३॥

यदा (यस्य कस्य) विनियतम् चित्तम् आत्मनि एव अवतिष्ठते, तदा सः सर्वकामेभ्यः निःस्पृहः युक्तः इति उच्यते ॥६-१८॥ यथा निवात-स्थः दीपः न इङ्गते सा यत-चित्तस्य आत्मनः योगम् युञ्जतः योगिनः उपमा स्मृता ॥६-१९॥ यत्र योग-सेवया निरुद्धम् चित्तम् उपरमते, यत्र च आत्मना आत्मानम् पश्यन् आत्मनि तुष्यति, यत् तत् बुद्धि-ग्राह्यम् अति-इन्द्रियम् आत्यन्तिकम् सुखम् वेत्ति, यत्र च स्थितः अयम् तत्त्वतः न चलति, यम् लब्ध्वा अपरम् ततः अधिकम् लाभम् न मन्यते च, यस्मिन् स्थितः गुरुणा अपि दुःखेन न विचाल्यते, तम् दुःख-संयोग-वियोगम् योग-संज्ञितम् विद्यात् ॥६-२०+२१+२२+२३अ॥ सः योगः अनिर्विण्ण-चेतसा निश्चयेन योक्तव्यः ॥६-२३आ॥

सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः ।
मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६- २४॥
शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया ।
आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६- २५॥
यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् ।
ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६- २६॥
प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् ।
उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६- २७॥
युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः ।
सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६- २८॥

सर्वान् सङ्कल्प-प्रभवान् कामान् अशेषतः त्यक्त्वा, मनसा एव इन्द्रिय-ग्रामम् समन्ततः विनियम्य, धृति-गृहीतया बुद्ध्या शनैः शनैः उपरमेत् ॥६-२४+२५अ॥ मनः आत्मसंस्थम् कृत्वा किञ्चित् अपि न चिन्तयेत् ॥६-२५आ॥ चञ्चलम् अस्थिरम् मनः यतः यतः निश्चरति, ततः ततः एतत् नियम्य आत्मनि एव वशम् नयेत् ॥६-२६॥ हि एनम् प्रशान्त-मनसम् योगिनम् शान्त-रजसम् ब्रह्म-भूतम् अ-कल्मषम् उत्तमम् सुखम् उपैति ॥६-२७॥ आत्मानम् सदा एवं युञ्जन् विगत-कल्मषः योगी अति-अन्तम् ब्रह्म-संस्पर्शम् सुखम् सुखेन अश्नुते ॥६-२८॥

सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि ।
ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥ ६- २९॥
यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति ।
तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥ ६- ३०॥
सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः ।
सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥ ६- ३१॥
आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन ।
सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥ ६- ३२॥

योग-युक्त-आत्मा सर्वत्र सम-दर्शनः आत्मानम् सर्व-भूत-स्थम् सर्व-भूतानि च आत्मनि ईक्षते ॥६-२९॥ यः सर्वत्र माम् पश्यति, सर्वम् मयि पश्यति च, तस्य अहम् न प्रणश्यामि, सः मे च न प्रणश्यति ॥६-३०॥ एकत्वम् आस्थितः यः सर्व-भूत-स्थितम् माम् भजति, सः योगी सर्वथा वर्तमानः अपि मयि वर्तते ॥६-३१॥ अर्जुन, यः यदि सुखम् वा दुःखम् वा सर्वत्र आत्म-औपम्येन समम् पश्यति, सः परमः योगी मतः ॥६-३२॥

अर्जुन उवाच ।
योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन ।
एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् ॥ ६- ३३॥
चञ्चलं हि मनः कृष्ण प्रमाथि बलवद् दृढम् ।
तस्याहं निग्रहं मन्ये वायोरिव सुदुष्करम् ॥ ६- ३४॥

अर्जुनः उवाच, मधुसूदन, यः अयम् योगः त्वया साम्येन प्रोक्तः, तस्य अहम् चञ्चलत्वात् स्थिराम् स्थितिम् न पश्यामि ॥६-३३॥ कृष्ण, मनः चञ्चलम् हि बलवत् दृढम् प्रमाथि | तस्य निग्रहम् अहम् वायोः इव सु-दुष्-करम् मन्ये ॥६-३४॥

श्रीभगवानुवाच ।
असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६- ३५॥
असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः ।
वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६- ३६॥  

श्री-भगवान् उवाच – महाबाहो, अ-संशयम् (यत्) मनः दुर्-निग्रहम् चलम् | कौन्तेय, (तत्) तु अभ्यासेन वैराग्येण च गृह्यते ॥६-३५॥ अ-संयत-आत्मना योगः दुष्-प्रापः इति मे मतिः | यतता वश्य-आत्मना तु उपायतः अवाप्तुम् शक्यः ॥६-३६॥

अर्जुन उवाच ।
अयतिः श्रद्धयोपेतो योगाच्चलितमानसः ।
अप्राप्य योगसंसिद्धिं कां गतिं कृष्ण गच्छति ॥ ६- ३७॥
कच्चिन्नोभयविभ्रष्टश्छिन्नाभ्रमिव नश्यति ।
अप्रतिष्ठो महाबाहो विमूढो ब्रह्मणः पथि ॥ ६- ३८॥
एतन्मे संशयं कृष्ण छेत्तुमर्हस्यशेषतः ।
त्वदन्यः संशयस्यास्य छेत्ता न ह्युपपद्यते ॥ ६- ३९॥    

अर्जुनः उवाच – कृष्ण, अ-यतिः श्रद्धया उपेतः योगात् चलित-मानसः योग-संसिद्धिम् अ-प्राप्य काम् गतिम् गच्छति ॥६-३७॥ महाबाहो, कत्-चित् उभय-विभ्रष्टः अ-प्रतिष्ठः ब्रह्मणः पथि विमूढः छिन्न-अभ्रम् इव न नश्यति ॥६-३८॥

श्रीभगवानुवाच ।
पार्थ नैवेह नामुत्र विनाशस्तस्य विद्यते ।
न हि कल्याणकृत्कश्चिद् दुर्गतिं तात गच्छति ॥ ६- ४०॥

श्री-भगवान् उवाच – पार्थ, न एव इह न अमुत्र तस्य विनाशः विद्यते | तात, कल्याण-कृत् कश्चित् दुर्-गतिम् न हि गच्छति ॥ ६- ४०॥

प्राप्य पुण्यकृतां लोकानुषित्वा शाश्वतीः समाः ।
शुचीनां श्रीमतां गेहे योगभ्रष्टोऽभिजायते ॥ ६- ४१॥
अथवा योगिनामेव कुले भवति धीमताम् ।
एतद्धि दुर्लभतरं लोके जन्म यदीदृशम् ॥ ६- ४२॥
तत्र तं बुद्धिसंयोगं लभते पौर्वदेहिकम् ।
यतते च ततो भूयः संसिद्धौ कुरुनन्दन ॥ ६- ४३॥
पूर्वाभ्यासेन तेनैव ह्रियते ह्यवशोऽपि सः ।
जिज्ञासुरपि योगस्य शब्दब्रह्मातिवर्तते ॥ ६- ४४॥
प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः ।
अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥ ६- ४५॥

योग-भ्रष्टः पुण्य-कृताम् लोकान् प्राप्य शाश्वतीः समाः उषित्वा शुचीनाम् श्रीमताम् गेहे अभिजायते ॥६-४१॥ अथवा धीमताम् योगिनाम् कुले एव भवति | लोके यदि ईदृशम् जन्म एतद् दुर्-लभतरम् हि ॥६-४२॥ तत्र तम् पौर्व-देहिकम् बुद्धि-संयोगम् लभते | कुरुनन्दन, ततः भूयः च संसिद्धौ यतते ॥६-४३॥ अवशः अपि सः तेन एव पूर्व-अभ्यासेन ह्रियते हि | योगस्य जिज्ञासुः अपि शब्द-ब्रह्म अतिवर्तते ॥६-४४॥ प्रयत्नात् यतमानः संशुद्ध-किल्बिषः अन्-एक-जन्म-संसिद्धः योगी तु ततः पराम् गतिम् याति ॥६-४५॥

तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः ।
कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन ॥ ६- ४६॥
योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६- ४७॥

अर्जुन, योगी तपस्विभ्यः अधिकः ज्ञानिभ्यः अपि अधिकः कर्मिभ्यः च अधिकः मतः | तस्मात् (अर्जुन) योगी भव ॥६-४६॥ सर्वेषाम् योगिनाम् अपि यः श्रद्धावान् मत्-गतेन अन्तर्-आत्मना माम् भजते, सः मे युक्ततमः मतः ॥६-४७॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
आत्मसंयमयोगो नाम षष्ठोऽध्यायः ॥ ६॥

ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायाम् योग-शास्त्रे श्रीकृष्ण-अर्जुन-संवादे (अयम्) षष्ठः अध्यायः नाम  आत्म-संयम-योगः ॥६॥

-o-O-o-