Linguistic charms in Gita

My friend Shri. R. Y. Deshpande has suggested that I may present some study of Linguistic charms in Gita. Being an engineer by profession, so, not a linguist as such, I am yet venturing to present some such study. The simple contention is that, when one undertakes study of a literature such as Gita, some linguistic charm or other will appeal to one’s mind. That is what the linguistic charms are there for, to appeal even to a common mind, not necessarily only to appeal to linguists.

As I understand, linguistic charms भाषालङ्काराः in Sanskrit literature would be of two broad categories (1) charm of sounds शब्दालङ्काराः (2) charm by figures of speech अर्थालङ्काराः. Actually in English, the term ‘figure of speech’ includes both शब्दालङ्काराः and अर्थालङ्काराः.

Charm of sounds शब्दालङ्काराः is again by Prosody छन्दांसि i.e. metrical structure of the poetry and also by such styles as alliteration and onomatopoeia प्रासाः, as also by different types of यमक, which is defined as “repetition in the same stanza (in any part of it) of words or syllables similar in sound, but different in meaning, a kind of rhyme, (of which various kinds are enumerated; see Kāv.3.2-52); आवृत्तिं वर्णसंघातगोचरां यमकं विदुः Kāv.1.61”

In Apte’s dictionary, “अर्थालङ्काराः are of various types अलंकारशेखर of केशवमिश्र mentions (verse 29) fourteen types of अर्थालंकारs as follows:- उपमारूपकोत्प्रेक्षाः समासोक्तिरपह्नुतिः । समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपकौ ॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिर्विभावना । एवं स्युरर्थालकाराश्चतुर्दश न चापरे ॥ simile, metaphor, hyperbole, irony, pun, etc.”

There are अर्थालङ्काराः also by various moods and sentiments called as रस-s in संस्कृत. Again in Apte’s dictionary, “The रस-s are usually eight :– शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । भीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्ट नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ but sometimes शान्तरस is added; thus making the total number 9; निर्वेदस्थायिभावो$स्ति शान्तो$पि नवमो रसः K. P.4; sometimes a tenth, वात्सल्यरस, is also added. Rasas are more or less a necessary factor of every poetic composition, but, according to Viśvanātha, they constitute the very essence of poetry; वाक्यं रसात्मकं काव्यम्”. I would think that भक्तिरसः is yet another eleventh रसः, which merits to be added. Also, since भर्तृहरिः composed a distinct वैराग्यशतकम्, विरक्तिः or वैराग्यम् should become twelfth रसः.

Since Gita is well-known for its philosophical content, one may wonder whether, though it is basically a poem, it does have any linguistic charms worth noting and appreciation.

All the verses in Gita are definitely metrical. So charm of sounds शब्दालङ्काराः are definitely there. गीता सुगीता कर्तव्या is a proverbial advocacy. Majority of the verses are in अनुष्टुभ् or श्लोक-meter, having four quarters of eight letters each, though often written in two lines of 16 letters. The four quarters may make the recitation easy. But single line of 16 letters makes the writing compact, especially if all 16 letters can be written conjoint by संधि-s. For example आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखीन्स्तथा (1’26) or पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः (1’36) also अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन (2’2) and यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः (2’28-अ) and many more. To recite this line (2’28-अ) by its two quarters, it would sound good recitation to say it as यतेन्द्रियमनोबुद्धिर् | मुनिर्मोक्षपरायणः | There are 645 verses in अनुष्टुभ् or श्लोक-meter. I remember having read that all the 645 verses do not exactly conform to the code for अनुष्टुभ् or श्लोक-meter, which is quoted as श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् | द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्यथा || The metrical inaccuracies do not anyway hamper smoothness in recitation. The metrical inaccuracies can not only be discounted as poetical liberties निरङ्कुशाः कवयः, but also suggestive that the focus should be on the meaning and the message.

Balance 55 verses 2’5 to 2’8, also 2’20, 2’22, 2’29, 2’70, 8’9, 8’10, 8’11, 8’28, 9’20, 9’21, 36 verses (11’15 to 11’50), 15’2, 15’3, 15’4, 15’5, 15’15 have four quarters of 11 letters each.

  • Similar to the instance of saying यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः (2’28-अ) as यतेन्द्रियमनोबुद्धिर् | मुनिर्मोक्षपरायणः | for the verse 8’9, its first two quarters may be written as कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयाँ-समनुस्मरेद्यः it would sound good recitation to say it as कविं पुराणम् अनुशासितारम् | अणोरणीयान् समनुस्मरेद् यः | Not only that this recitation would be good, one would have also understood the contained words distinctly in the flow of recitation itself.
  • Most of these 55 verses, I guess, would be in उपजाति meter, which is often a combination of इन्द्रवज्रा (त-त-ज-ग-ग) and उपेन्द्रवज्रा (ज-त-ज-ग-ग).

645 verses of 32 letters each and 55 verses of 44 letters each make a total of 23060 letters in Gita ! That count does not include धृतराष्ट्र् उवाच (1), संजय उवाच (9) अर्जुन उवाच (21) and श्रीभगवानुवाच (28).

I am more fascinated by the अर्थालङ्काराः in Gita.

  • To begin with the title श्रीमद्भगवद्गीता, this title is feminine by its gender. Why feminine ? It could as well have been श्रीमद्भगवद्गीतम्. I think the answer is in the epilogue समापनवाक्यम् of every अध्याय. The phrase worth noting is “श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु”. Obviously the contention is that every अध्याय is an उपनिषत् and all अध्याय-s together make one comprehensive उपनिषत् the श्रीमद्भगवद्गीता. By the way, the word उपनिषत् is feminine ! Why is the word उपनिषत् feminine ? उपनिषत्-s are to Vedas as शक्ति is to शिव or प्रकृति is to पुरुष ! Since the word वेदः is masculine, the word उपनिषत् is feminine ! Every such revelation gives me immense pleasure and hence I see अर्थालङ्कार there.
  • Every chapter is called as अध्यायः (अधि + आ + अयः) Note अधि = deep आ = comprehensive अयः = penetration (into the mind of the reader, reciter, listener). Such is the impact expected from the study of each अध्याय. The English word ‘chapter’ sounds to be too poor to convey the import of the word अध्यायः. Every word is so much meaningful अर्थपूर्ण ! Understanding श्रीमद्भगवद्गीता becomes most charming, if one has some good understanding of its language.
  • The very first verse (1’1) seems to present the personality of धृतराष्ट्र्, the King, yet biased towards his sons, whom he refers to as मामकाः. The affix क in मामकाः itself connotes more affection and in turn the bias. Alternatively, for धृतराष्ट्र्, everyone fighting on the side of दुर्योधन are मामकाः. And the rest are पाण्डवाः. Maybe, a complex always lurked in धृतराष्ट्र्’s mind that he became the king, not by his own merit, but only because पण्डु awarded it to him (like a piece of bread tossed to a dog ?), All that acrimony seems to find expression in the phrase मामकाः पाण्डवाश्चैव.
  • In the phrase धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे, often धर्मक्षेत्रे is interpreted to be adjectival of कुरुक्षेत्रे. But as a king, धृतराष्ट्र् can be wanting संजय to tell him what happened / was happening on both sides of the battle and hence would have spelt out the two sides as धर्मक्षेत्रे and कुरुक्षेत्रे.
  • Any literary composition is certainly rich with अर्थालङ्काराः, if it is replete with number of interpretations. Just by this consideration alone, Gita would stand out as a preeminent composition.
  • Verse 1’3 sounds quite satirical. दुर्योधन seems to draw attention of precept द्रोणाचार्य to the fact that his own disciples have arranged themselves against him, the arrangement itself having been schemed by his number one enemy, the son of द्रुपद. The verse seems to have the aim of inciting द्रोणाचार्य to teach lesson to his ungrateful disciples.
  • Verse 1’10 is interesting, because it brings forth arrogance of दुर्योधन in a subtle way. When pointing to his own army he calls it with the pronoun तत् (that), implying that his army is spread vast to quite some distance, hence worthy of the pronoun ‘that’. Pointing to army of Pandavas he uses the pronoun इदम् (this), implying that their army is just this much.
  • The words अपर्याप्तम् and पर्याप्तम् are not only antonyms, but each of them has inherently two contradictory meanings. One way अपर्याप्तम् means limitless. It also has an alternate meaning as ‘inadequate’. These words are very suggestive that the strength of an army is to be gauged not just by the number of soldiers, not just quantitatively, but also qualitatively, by the fighting spirit and fighting skills.
  • All the narration of दुर्योधन to द्रोणाचार्य in as many as 9 verses from 1’3 to 1’11 could have been made more distinct by prefacing it as दुर्योधन उवाच. Is there a poetic suggestion implicit in the absence of any such preface, that दुर्योधन does not merit any distinct mention ?
  • Verses 1’12 to 1’18 starting from भीष्मपितामह giving the clarion call and blowing his conch, followed by blowing of conches by श्रीकृष्णभगवान् and all the eminent Pandava-warriors is वीररस in full flow culminating in “स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्” (भयानक-रस) and “नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्” (अतिशयोक्ति) in 1’19
  • The verses सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति | वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते (1’29) गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते | न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः (1’30) are so much expressive and picturesque that an absorbed reader may experience in himself, what अर्जुन might have then experienced. These verses describing the pitiable condition of अर्जुन are full of करुणरस.
  • There is करुणरस also in येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च | त इमेsवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च (1’33) because here अर्जुन is expressing his compassion. Rather his compassion continues up to नरकेsनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम (1’44) culminating in अहो बत (भय-रस) in (1’45), rather विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः (करुणरस) in (1’47)
  • In the entire first chapter there is no श्रीभगवानुवाच. This means that श्रीभगवान lent a patient ear to what all अर्जुन wanted to say (शान्तरस).  

One would come across good number of similes उपमालङ्कार-s as in

  • यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके | तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः (2’46)
  • इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोsनुविधीयते | तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि (2’67)
  • आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठम् समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् | तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी (2’70)

It comes to mind that every instance of उपमालङ्कार merits its study, taking note of उपमानसर्वस्वम् and उपमेयसर्वस्वम्, rather by tabulating them to see the one-to-one correspondence.

उपमानानि यावान् अर्थः सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने
उपमेयानि तावान् (अर्थः) विजानतः ब्राह्मणस्य सर्वेषु वेदेषु

Now, this is interesting. At first reading one may think that the correspondence is between सर्वतः संप्लुतोदके and सर्वेषु वेदेषु. But that is not so. When a ब्राह्मण has become accomplished विजानन्, his विज्ञानम् becomes all-pervading like flood-waters. In that state of accomplishment, knowledge even in all Vedas put together would be like the water in a pond or well. I am left wondering whether there could be a better simile. Alternatively, one can also wonder whether the significance or importance of accomplishing विज्ञानम् could have been stated without the simile and yet with the same impact.

In अशोच्यानन्वशोचास्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे (2’11) would one sense उपहास ?

There is some शब्दालङ्कार of अनुप्रास of ओ-कार and of ‘यम’ in अच्छेद्योsयमदाह्योsयमक्लेद्योsशोष्य एव च (2’24) अव्यक्तोsयमचिन्त्योsयमविकार्योsयमुच्यते (2’25).

In (3’37), (3’38) and (3’39) together श्रीकृष्णभगवान् thought it worthwhile to explain the impact of काम and क्रोध on human mind not only by as many as three similes – यथा (1) धूमेनाव्रियते वह्निः (2) आदर्शः मलेन (3) गर्भः उल्बेन He gives to it the personality of someone with insatiable hunger महाशनः He further calls it as fire, which not only engulfs but has the animosity unto one’s intellect to burn it into ashes आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा. The fire is also difficult to drowse दुष्पूरेणानलेन. Maybe, without mentioning it, श्रीकृष्णभगवान् wanted to remind अर्जुन of the ignominious incident of द्रौपदीवस्त्रहरणम्. Even otherwise काम and क्रोध are such दोष-s, which incite people into indecent conduct and demean the character, both individually and socially.

I have tried to present the शब्दालङ्काराः and अर्थालङ्काराः, which appeal to my mind, here, primarily, only from the first three chapters.

There are certainly many, many more, not to forget the great रूपकम् – ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् | छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् (15’1). “One who understands ‘that’ is magi”.

शुभमस्तु !


Uplift Oneself by Oneself

उद्धरेदात्मनात्मानम् = उद्धरेत् आत्मना आत्मानम् = One should uplift oneself by oneself.

Ever since it became clear that गीता is so long, because अर्जुन prayed that he be told what will be परं श्रेयः for him,  I have been obsessed of what I can learn from गीता for परं श्रेयः for myself too.

It is clear that first of all, my mind and character ought to be cleansed of vices. Of course, it cannot be a one-time cleansing. I need to be doing constant self-checking. It would be good, if there can be a ready checklist. For a checklist of vices, there is often the mention of six enemies षड्रिपवः as are mentioned in

  • दम्भो दर्पोsभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् (16’4)
  • or also in अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः | मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोभ्यसूयकाः (16’18)
  • or also in अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53).

But I am getting to think that only षड्रिपवः do not make a complete checklist of all vices. For example one सुभाषितम् says आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः. As is obvious आलस्यम् is not among षड्रिपवः.

Actually the characteristics which make तामसः कर्ता as also राजसः कर्ता, these also appeal to be list of vices only.

  • रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोsशुचिः | हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः (18’27)
  • अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठोsनैष्कृतिकोsलसः | विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते (18’28).

Let me see what list I get by understanding these verses.

(1) दम्भो दर्पोsभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् (16’4) पदच्छेदैः – दम्भः दर्पः अभिमानः क्रोधः पारुष्यम् एव च | अज्ञानम् च अभिजातस्य पार्थ सम्पदम् आसुरीम् || अन्वयः – पार्थ, आसुरीम् सम्पदम् अभिजातस्य दम्भः दर्पः अभिमानः क्रोधः पारुष्यम् एव च अज्ञानम् च (भवति)

  • आसुरी – आसुर a. (-री f.) [असुरस्येदं अण् opp. दैव] 1 Belonging to Asuras. -2 Belonging to evil spirits; आसुरी माया, आसुरी रात्रिः &c. -3 Infernal, demoniacal; आसुरं भावमाश्रितः Bg.7.15 (for a full exposition of what constitutes आसुर conduct, see Bg.16.7-24).
  • अभिजात – 1 (a) Born to or for (b) Produced all around. (c) Born in consequence of. -2 Inbred, inborn. -3 Born, produced
  • दम्भः – [दम्भ्-घञ्] 1 Deceit, fraud, trickery
  • दर्पः – [दृप् भावे घञ् कर्तरि अच् वा] 1 Pride, arrogance, insolence, haughtiness
  • अभिमानः – 1 Pride (in a good sense), self-respect, honourable or worthy feeling -2 Self- conceit, pride, arrogance, haughtiness, egotism, high- opinion of oneself
  • क्रोधः – [क्रुध्-भावे घञ्] 1 Anger, wrath
  • पारुष्यम् [परुषस्य भावः ष्यञ्] 1 Roughness, ruggedness, hardness. -2 Harshness, cruelty, unkindness (as of disposition). -3 Abusive language, abuse, reproach, scurrilous language, insult; Bg.16.4; Y.2.12,72; हिंसा तदभिमानेन दण्ड्यपारुष्ययोर्यथा । वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव ॥ Bhāg.7.1.23. -4 Violence (in word or deed)
    • परुष a. [पॄ-उषन्] 1 Hard, rough, rugged, stiff (opp. मृदु or श्लक्ष्ण) -2 Harsh, abusive, severe, unkind, cruel, stern (as words)

(2) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53) पदच्छेदैः – अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तः ब्रह्मभूयाय कल्पते अन्वयः – (यः) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः (च) (सः) ब्रह्मभूयाय कल्पते |

  • अहङ्कारम् –  अहंकारः 1 egotism, sense of self, self-love considered as an अविद्या or spiritual ignorance in Vedānta Phil. Note, this explains what is mentioned as अज्ञानम् in 16’4.
  • बलम् – बलं वासनाविषयप्राप्त्यनुकूलो यत्नः Forceful action towards getting one’s desires.
  • कामम् – कामः desire, often of sensual enjoyments
  • परिग्रहम् – detailed study of this is at the given link.
  • निर्ममः (निर्गतं ममत्वं यस्मात् सः) – a. 1 free from all connections with the outer world, who has renounced all worldly ties
  • शान्तः – [शम्-क्त] 1 Appeased, allayed, calmed, satisfied, pacified
  • ब्रह्मभूयाय – ब्रह्मभूयम् identity with Brahma, absorption or dissolution into Brahma, final emancipation
  • कल्पते – कॢप् । भ्वा० सेट् आ० । कृपूँ॒ साम॑र्थ्ये 1 Ā. (कल्पते, चक्लृपे, अक्लृपत्, अक्लृप्त, अकल्पिष्ट; कल्पि- ष्यते; कल्प्स्यति-ते, कल्पितुम्, कल्प्तुम्, क्लृप्त) 1 To be fit or adequate for result in, bring about, accomplish, produce, tend to
  • (यः) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः (च) (सः) ब्रह्मभूयाय कल्पते = After giving up ego, forcefulness, arrogance, sensual desires, wrath, accepting gratifications, one, who has transcended all thoughts of “I, me, mine” and is at peace, merits identity with Brahma.

(3) रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोsशुचिः | हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः (18’27) पदच्छेदैः – रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः | हर्षशोक-अन्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः अन्वयः – रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोक-अन्वितः कर्ता राजसः (इति) परिकीर्तितः (अस्ति) |

  • रागी
  • कर्मफलप्रेप्सुः
  • लुब्धः
  • हिंसात्मकः
  • अशुचिः
  • हर्षशोक-अन्वितः
  • कर्ता
  • राजसः
  • परिकीर्तितः

(4) अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठोsनैष्कृतिकोsलसः | विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते (18’28) पदच्छेदैः – अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः अनैष्कृतिकः अलसः | [Note “शठोsनैष्कृतिकोsलसः” has been deciphered as “शठः अनैष्कृतिकः अलसः” by स्वामी रामसुखदास whereas I find only the word नैष्कृतिकः in Critical word-index by रावबहादुर प्रह्लाद दिवाणजी. Hence, “शठः नैष्कृतिकः अलसः” according to him.] विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते अन्वयः – अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः अनैष्कृतिकः/नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते

  • अयुक्तः – Since युक्तः = Fit, proper, right, suitable, अयुक्तः = unfit, improper, wrong, unsuitable
  • प्राकृतः – Uncultivated, vulgar, unrefined, illiterate
  • स्तब्धः – Paralysed, senseless, stupefied, benumbed, Obstinate, stubborn, hard-hearted, stern
  • शठः – Crafty, deceitful, fraudulent. dis- honest, perfidious. Wicked, depraved. A rogue, cheat, knave, swindler
  • अनैष्कृतिकः/नैष्कृतिकः – स्वामी रामसुखदास in his book published by गीताप्रेस, गोरखपुर gives meaning of अनैष्कृतिकः as ungrateful. रावबहादुर प्रह्लाद दिवाणजी gives नैष्कृतिकः = one, who cuts off interest of others. In Apte’s dictionary I could find neither अनैष्कृतिकः nor नैष्कृतिकः
  • अलसः – [न लसति व्याप्रियते, लस्-अच्] 1 Inactive, without energy, lazy, idle, indolent
  • विषादी – विषादिन् = Dejected, dismayed, sad, disconsolate
  • दीर्घसूत्री – working slowly, slow, dilatory, procrastinating
  • तामसः – A malignant person, an incendiary, a villain
  • उच्यते – वच् – . 2 P. (Ā. also in non-conjugational tenses; in conjugational tenses it is said to be defective in the third person plural by some authorities, or in the whole plural by others; वक्ति, उवाच, अवोचत्, वक्ष्यति, वक्तुम्, उक्त) 1 To say, speak

So, from these four verses, I have following checklist of vices.

  • दम्भः, दर्पः, अभिमानः, क्रोधः, पारुष्यम्, अज्ञानम् in 16’4
  • अहङ्कारः, बलम्, दर्पः, कामः, क्रोधः, परिग्रहः in 18’53
  • रागः कर्मफलापेक्षा, लोभः, हिंसात्मकता, अशुचिता, हर्षशोकान्वितता in 18’27
  • अयुक्तता, प्राकृतता, स्तब्धता, शाठ्यम्, अनैष्कृतिकता/नैष्कृतिकता, आलस्यम्, विषादः, दीर्घसूत्रता in 18’28

Of course there are repetitions or overlaps due to synonymity. Hence the list without repetitions or overlaps should be

  1. दम्भः (16’4)
  2. दर्पः (16’4), (18’53)
  3. अभिमानः (16’4),
  4. अहङ्कारः (18’53)
  5. क्रोधः (16’4), (18’53)
  6. पारुष्यम् (16’4) बलम् (18’53) हिंसात्मकता (18’27) are fairly synonymous
  7. परिग्रहः (18’53)
  8. कामः (18’53) रागः (18’27) लोभः (18’27) are fairly synonymous.
  9. कर्मफलापेक्षा (18’27)
  10. अशुचिता (18’27)
  11. हर्षशोकान्वितता (18’27) विषादः (18’28) are fairly synonymous.
  12. अयुक्तता  (18’28)
  13. प्राकृतता  (18’28)
  14. स्तब्धता  (18’28)
  15. शाठ्यम्  (18’28)
  16. अनैष्कृतिकता/नैष्कृतिकता  (18’28)
  17. आलस्यम्   (18’28)
  18. दीर्घसूत्रता (18’28)

(5) In Apte’s dictionary, when detailing the word आसुरी it is mentioned “.. for a full exposition of what constitutes आसुर conduct, see Bg.16.7-24”. It would become a meticulous exercise to list vices inherent in these 18 verses.

  1. आसुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न विदुः (16’7)
  2. न शौचं (विदुः) (16’7)
  3. न आचारः (विदुः) (16’7)
  4. न तेषु सत्यं विद्यते (16’7)
  5. जगत् असत्यम् अप्रतिष्ठम् अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतम् आहुः (16’8)
  6. (जगत्) कामहैतुकम् (आहुः) (16’8)
  7. नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः (16’9)
  8. जगतः अहिताः (जगतः) क्षयाय उग्रकर्माणः प्रभवन्ति (16’9)
  9. दुष्पूरं कामम् आश्रित्य (16’10)
  10. दम्भ-मान-मद-अन्विताः (16’10)
  11. मोहात् गृहीत्वा असद्ग्राहान् (16’10)
  12. अशुचिव्रताः प्रवर्तन्ते (16’10)
  13. अपरिमेयां प्रलयान्तां चिन्ताम् उपाश्रिताः (16’11)
  14. कामोपभोगपरमाः (16’11)
  15. आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ईहन्ते (16’12)
  16. इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम्, इदम् अस्ति पुनः इदम् धनम् अपि मे भविष्यति (16’13)
  17. असौ मया हतः शत्रुः अपरान् अपि च हनिष्ये (16’14)
  18. ईश्वरः अहम् अहं भोगी सिद्धः अहम् बलवान् (अहम्) सुखी (अहम्) (16’15)
  19. आढ्यः (अहम्) अभिजनवान् अस्मि कः अन्यः मम सदृशः अस्ति (16’16) [Note आढ्य a. [आ-ध्यै-क पृषो˚ Tv.] 1 Rich, wealthy]
  20. यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्ये इति अज्ञानविमोहिताः (16’16) अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः कामभोगेषु प्रसक्ताः (16’17)
  21. आत्मसंभाविताः स्तब्धाः धनमानमदान्विताः (16’18)
  22. दम्भेन अविधिपूर्वकम् नामयज्ञैः यजन्ते (16’18)
  23. अहङ्कारम् संश्रिताः (16’19)
  24. बलम् (संश्रिताः) (16’19)
  25. दर्पम् (संश्रिताः) (16’19)
  26. कामम् (संश्रिताः) (16’19)
  27. क्रोधम् (संश्रिताः) (16’19)
  28. माम् आत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः (16’19)
  29. यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य कामकारतः वर्तते (16’23)

There seems to be quite some overlap or repetitiveness even within this list of 29 phrases.

(6) Just as कर्ता has been detailed as सात्विकः, राजसः, तामसः, many aspects of human character such as आहार, यज्ञ, तप, दान, (in 17th) and ज्ञान, कर्म, बुद्धिः, धृतिः, सुखम्  are detailed by their सात्विक, राजस, तामस variations. Obviously, while सात्विक variations are virtuous, राजस and तामस variations are vices. Since vices are antonymous to virtues, one can chart out vices and virtues as antonyms. There are good lists of virtues in 12’13 to 12’19 also in 13’7 to 13’11 again in 16’1 to 16’3 and in 17’14 to 17’16 and in 18’42 to 18’44. I think it would be a good idea to set the antonymous राजस and तामस variations words/phrases of vices against respective सात्विक words/phrases of virtues.

  1. अमानित्वम् (13’7) नातिमानिता (16’3) <> अभिमानः (16’4)
  2. अदम्भित्वम् (13’7) <> दम्भः (16’4) [दम्भ्-घञ्] 1 Deceit, fraud, trickery; Ms.4.163. -2 Religious hypocrisy; Bg.16.4. -3 Arrogance. pride, ostentation. -4 Sin, wickedness.
  3. अहिंसा (13’7), (16’2), (17’14) <> पारुष्यम् (16’4) बलम् (16’19), (18’53) हिंसात्मकता (18’27)
  4. क्षमी (12’13) क्षान्तिः (13’7), (18’42) क्षमा (16’3) <> दर्पः (16’4), (16’19), (18’53)
  5. आर्जवम् (13’7), (16’1), (17’14), (18’42) <> दर्पः (16’4), (16’19), (18’53)
  6. आचार्योपासनम् (13’7) देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम् (17’14)
  7. शुचिः (12’16) शौचम् (13’7), (16’3), (17’14), (18’42) <> अशुचिता (18’27)
  8. दृढनिश्चयः (12’14) स्थिरमतिः (12’19) स्थैर्यम् (13’7) शान्तिः (16’2) शमः (18’42)
  9. यतात्मा (12’14) आत्मविनिग्रहः (13’7), (17’16)
  10. अनपेक्षः (12’16) इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् (13’8), ब्रह्मचर्यम् (17’14)
  11. निरहङ्कारः (12’13) अनहङ्कारः (13’8) <> अहङ्कारः (16’19), (18’53)
  12. गतव्यथः (12’16) जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् (13’8)
  13. सर्वारम्भपरित्यागी (12’16) निर्ममः (12’13) अनिकेतः (12’19) असक्तिः (13’9) अलोलुप्त्वम् (16’2)
  14. उदासीनः (12’16) अनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु (13’9)
  15. समदुःखसुखः (12’13) हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः (12’15) यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति शुभाशुभपरित्यागी समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः (12’17) तुल्यनिंदास्तुतिः (12’18) नित्यं समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु (13’9) <> हर्षशोकान्वितता (18’27) विषादः (18’28)
  16. अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः (13’10) आस्तिक्यम् (18’42) ईश्वरभावः (18’43)
  17. विविक्तदेशसेवित्वम् (13’10) मौनम् (17’16)
  18. जनसंसदि अरतिः (13’10)
  19. अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् (13’11) तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् (13’11) ज्ञानयोगः (16’1) ज्ञानविज्ञानम् (18’42) – येन ज्ञानेन (मनुजः) सर्वभूतेषु एकं अव्ययम् भावं ईक्षते तज्ज्ञानं सात्त्विकम् (18’20) <> येन ज्ञानेन (मनुजः) सर्वभूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन वेत्ति तद्राजसम् (19’21) यत् एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पम् तत्तामसम् (18’21)
  20. बुद्धिः – व्यवसायात्मिका एका (2’41) या प्रवृत्तिं निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च वेत्ति सा सात्त्विकी (18’30) <> अव्यवसायिनां बुद्धयः बहुशाखाः अनन्ताः च (2’41) यया बुद्ध्या मनुजः अधर्मं धर्मं च कार्यं च अकार्यं च अयथावत् प्रजानाति सा राजसी (18’31) यया तमसावृतया बुद्ध्या मनुजः अधर्मं धर्ममिति सर्वार्थान् विपरीतान् च मन्यते सा तामसी (18’32)
  21. श्रद्धा – मय्यर्पितमनोबुद्धिः (12’14) यजन्ते सात्त्विका देवान् (17’4) <> यक्षरक्षांसि राजसाः (17’4) प्रेतान्भूतगणांश्चैव यजन्ते तामसा जनाः (17’4)
  22. अभयम् (16’1) युद्धे अपलायनम् (18’43)
  23. सत्त्वसंशुद्धिः (16’1) भावसंशुद्धिः (17’16) <> क्लैब्यम् (2’3) किल्बिषम् (18’47)
  24. दक्षः (12’16) व्यवस्थितिः (16’1) अकल्कता Honesty, integrity अकल्मषम् (6’27) <>
  25. कर्म – यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् (18’5) नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् | अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्विकमुच्यते (18’23) <> यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः | क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् (18’24) अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् | मोहादारभ्यते कर्म यत्तामसमुच्यते (18’25)
  26. दानम् (16’1), (18’43) – यदनुपकारिणे दातव्यमिति देशे काले पात्रे च दीयते तत्सात्त्विकम् (17’20) <> प्रत्युपकारार्थं वा फलमुद्दिश्य परिक्लिष्टम् दीयते तद्राजसम् (17’21) अदेशकाले अपात्रेभ्यः च यत् असत्कृतम् अवज्ञातं तत्तामसम् (17’22)
  27. दमः (16’1), (18’42)
  28. यज्ञः (16’1) – यजन्ते सात्त्विका देवान् (17’4) अफलाकाङ्क्षिभिः यष्टव्यमेव इति मनः समाधाय इज्यते सः सात्त्विकः (17’11) <> यक्षरक्षांसि राजसाः (17’4) प्रेतान्भूतगणांश्चैव यजन्ते तामसा जनाः (17’4) फलमभिसंधाय दम्भार्थमपि इज्यते सः राजसः (17’12) विधिहीनम् असृष्टान्नम् मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् श्रद्धाविरहितम् इज्यते सः तामसः (17’13)
  29. स्वाध्यायः (16’1) स्वाध्यायाभ्यसनम् (17’15), कृषिगोरक्षवाणिज्यम् (18’44)
  30. तपः (16’1), (18’42) – अफलाकाङ्क्षि सात्त्विकम् (17’17) <> सत्कारमानपूजार्थम् दम्भेन च चलम् अधृवम् राजसं तपः (17’18) मूढग्राहेण आत्मनः पीडया वा परस्य उत्सादनार्थम् तामसं तपः (17’19)
  31. सत्यम् (16’2), (17’15) <> न तेषु (असुरेषु) सत्यं विद्यते (16’7) असुराः जगत् असत्यम् अप्रतिष्ठम् अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतम् आहुः (16’8)
  32. अक्रोधः (16’2) <> क्रोधः (16’4), (16’19), (18’53)
  33. त्यागः (16’2) यन्नियतं कर्म कार्यमित्येव सङ्गं फलं च त्यक्त्वा क्रियते सः सात्त्विकः (18’9) <> परिग्रहः (18’53) नियतस्य कर्मणः संन्यासः मोहात्तस्य परित्यागः तामसः त्यागः (18’7) यत्कर्म (मनुजः) दुःखमित्येव कायक्लेशभयात्त्यजेत् सः राजसः त्यागः (18’8)
  34. अपैशुनम् (16’2) <> पैशुनम्/न्यम् [पिशुनस्य भावः अण् ष्यञ् वा] 1 Back-biting, slandering, talebearing, calumny
  35. अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् मैत्रः करुणः (12’13) भूतेषु दया (16’2) <> पारुष्यम् (16’4) बलम् (18’53) हिंसात्मकता (18’27)
  36. सौम्यत्वम् (17’16) मार्दवम् (16’2) अनुद्वेगकरं प्रियहितम् वाक्यम् (17’15), <> दर्पः (16’4), (16’19), (18’53) पारुष्यम् (16’4) बलम् (16’19) (18’53) हिंसात्मकता (18’27)
  37. ह्रीः (16’2) [Note ह्री f. 1 Shame -2 Bashfulness, modesty] परिचर्यात्मकं कर्म (18’44) <> दर्पः (16’19), 18’53)
  38. अचापलम् (16’2) <> दीर्घसूत्रता (18’28) शाठ्यम् {[शठस्य भावः ष्यञ्] (a) Dishonesty, perfidy, guile; trickery, fraud, villainy} (18’28)
  39. तेजः (16’3), (18’43)
  40. धृतिः (16’3), (18’43) यया अव्यभिचारिण्या धृत्या (मनुजः) मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः योगेन धारयते सा धृतिः सात्त्विकी (18’32) <> यया धृत्या (मनुजः) धर्मकामार्थान् धारयते या च प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी सा राजसी धृतिः (18’33) यया धृत्या स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च न विमुञ्चति सा दुर्मेधा धृतिः तामसी (18’34)
  41. अद्रोहः (16’3) <> द्रोहः [द्रुह् भावे-घञ्] 1 Plotting against, seeking to hurt or assail, injury, mischief, malice मित्रद्रोहे च पातकम् Bg.1.38; Ms.2.161;7.48; 9.17. -2 Treachery, perfidy
  42. शौर्यम् (18’43)
  43. दाक्ष्यम् (18’43) <> (अदक्षिणम्) (17’13) अनार्यजुष्टम् (2’2)
  44. सततं सन्तुष्टः (12’14) संतुष्टो येन केनचित् (12’19) मनःप्रसादः (17’16) <> विषादी (18’29)
  45. आहारः – आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धिनः | रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः (17’8) <> कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरुक्षविदाहिनः (17’9) यातयामं गतरसं पूति पर्युषितम् उच्छिष्टम् अमेध्यम् भोजनम् (17’10)

That makes a good checklist both for being free of vices and for cultivating virtuous conduct.

That should become a good way to uplift oneself by oneself, in one’s own eyes, so that there will never be any guilt in one’s own conscience. Often the public may or may not know of your guilt, but your conscience does know, right ? – उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |

शुभमस्तु !


Verses referred to – 2’2, 2’3, 2’41, (12’13 to 12’19), (13’7 to 13’11), (16’1 to 16’23), 17’4, (17’8 to 17’22), (18’7 to 18’9), (18’20 to 18’28), (18’23 to 18’25), (18’30 to 18’35) (18’47) Total 76.

योगारोहणम् – About Climbing and योगः

Some analytical thinking about योगारोहणम् – Climbing and योगः is provoked by आरुरुक्षोर्मुनेर्योगं कर्म कारणमुच्यते | योगारूढस्य तस्यैव शमः कारणमुच्यते (6’3).

Before indulging in the analytical thinking, let me proceed with understanding the श्लोक itself step by step.

First पदच्छेदाः – आरुरुक्षोः मुनेः योगं कर्म कारणम् उच्यते | योग-आरूढस्य तस्य एव शमः कारणम् उच्यते

Next शब्दानां विश्लेषणानि

आरुरुक्षोः – आरोढुम् इच्छति इति आरुरुक्षुः – तस्य | आरुरुक्षु a. Wishing to ascend, mount or reach

मुनेः – मुनिः [मन्-इन् उच्च Uṇ.4.122] तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च |

योगम् – योगः [युज् भावादौ घञ् कुत्वम्]

  • युज् – चुरादिः उभयपदी | युजँऽ [सं॒यम॑ने] १०.३३८ (योजति, योजयति-ते) To unite, join, yoke &c.
  • युज् – दिवादिः आत्मनेपदी | यु॒जँ॒ समा॒धौ ४.७४ (युज्यते) To concentrate the mind (identical with the pass. of युज् I)
  • युज् – रुधादिः उभयपदी | यु॒जिँ॑र् योगे॑ ७.७ (युनक्ति, युङ्क्ते, युयोज, युयुजे, अयुजत्, अयौक्षीत्, अयुक्त, योक्ष्यति-ते, योक्तुम्, युक्त) 1 To join, unite, attach, connect, add 2 To yoke, harness, put to 3 To furnish or endow with 4 To use, employ, apply 5 To appoint, set (with locative) 6 To direct, turn or fix upon (as the mind &c.) 7 To concentrate one’s attention upon 8 To put, place or fix on (with locative) 9 To prepare, arrange, make ready, fit. -10 To give, bestow, confer 11 To adhere or cleave to. -12 To enjoin, charge -13 To put in, insert. -14 To think or meditate upon

कर्म – कर्मन् [कृ-मनिन् Uṇ.4.144] 1 Action, work, deed. -2 Execution, performance

कारणम् – [कृ-णिच् ल्युट्] [1] A cause, reason [2] Ground, motive, object [3] An instrument, means [4] (In Nyāya phil.) A cause, that which is invariably antecedent to some product and is not otherwise constituted; or, according to Mill, ‘the antecedent or concurrence of antecedents on which the effect is invariably and unconditionally consequent’; according to Naiyāyikas, it is of three kinds; (1) समवायि (intimate or inherent); as threads in the case of cloth; (2) असमवायि (non-intimate or non-inherent), as the conjunction of the threads in the case of cloth; (3) निमित्त (instrumental) as the weaver’s loom. [5] The generative cause, creator, father [6] An element, elementary matter

उच्यते – वच्-धातोः कर्मणि लटि प्रथमपुरुषे एकवचनम् | अदादिः परस्मैपदी | व॒चँ परि॒भाष॑णे २.५८ | वच् 2 P. (Ā. also in non-conjugational tenses; in conjugational tenses it is said to be defective in the third person plural by some authorities, or in the whole plural by others; वक्ति, उवाच, अवोचत्, वक्ष्यति, वक्तुम्, उक्त) 1 To say, speak

योगारूढस्य – योगम् आरूढस्य – आरुह् 1 P. 1 To ascend, mount, bestride, get upon (with acc., sometimes loc.) आरूढ p. p. 1 Mounted, ascended; seated on.

शमः – [शम्-घञ्] 1 Quiet, tranquility, calmness; धृतिं न विन्दामि शमं च विष्णो Bg.11.24. -2 Rest, calm, repose, cessation. -3 Absence or restraint of passions, mental quietness, quietism; शमरते$मरतेजसि पार्थिवे R.9.4; Ki.1.1;16.48; Śi.2.94; Bg.1.4. -4 Allayment, mitigation, alleviation, satisfaction, pacification (of grief, thirst, hunger &c.); शममुपयातु ममापि चित्तदाहः U.6.8; शम- मेष्यति मम शोकः कथं नु वत्से Ś.4.21. -5 Peace; as in अस्माकं शमकामा वै त्वं च पुत्रो ममेत्यथ Mb.12.1.27; शमोपन्यास Ve.5. -6 Final emancipation (from all worldly illusions and attachments). -7 The hand. -8 Cure of disease, convalescence. -9 Indifference, apathy.

  • शम् I. 4 P. (शाम्यति, शान्त) 1 To be calm, quiet or tranquil, be appeased or pacified (as a person)

अन्वयाः – योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते | तस्य एव योगारूढस्य (मुनेः) शमः कारणम् उच्यते ||

Discussion – (1) As is obvious, there are two stages mentioned – (अ) आरुरुक्षु (आ) आरूढ

Since the action is of आरोहणम् three instances of आरोहणम् come to mind – गिर्यारोहणम्, अश्वारोहणम्, निश्रेण्यारोहणम् (Note निश्रयणी /निश्रेणि/ निश्रेणी A ladder, a staircase) The questions then are –  

  • to what is योगारोहणम् closest – गिर्यारोहणम् or अश्वारोहणम् or निश्रेण्यारोहणम् ?
  • Where does attaining परं श्रेयः fit in योगारोहणम् ?

Thinking of परं श्रेयः it came to mind that some specific aspects have to devolve, viz.  

  1. Our mind and character be washed clean of vices. One should become निर्धूतकल्मष (5’17)
  2. Our mind and character be adorned with virtues. One should become दैवीसम्पदमभिजातः (16’3)
  3. Our mind and character should rather transcend virtuosity. One should become गुणातीतः (14’25)
  4. Our faith should become firm. One should become श्रद्धया परयोपेतः (12’2)
  5. Our devotion should be our all-time platform. One should become भक्तिमान्यः (12’17)
  6. Asceticism should become our nature. त्रिविधं तपः तप्तम् (17’17)
  7. Our senses should become free of distractions. इन्द्रियार्थेभ्यः इन्द्रियाणि सर्वशः निगृहीतानि (2’68)
  8. Our intellect should become steadfast at all times, at all instances. दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः वीतरागभयक्रोधः स्थितधीः (2’56)
  9. We should experience oneness with all creation. सर्वभूतात्मभूतात्मा (5’7)

Though I have made a numbered list of nine devolutions, we need not consider that these would devolve sequentially. For example, character being cleansed of vices and it being adorned with virtues can be simultaneous. Of course transcending virtuosity will mature in course of time, but that also may become a corollary of cleansing of vices and adornment with virtues. Firmness of faith and devotion becoming all time can also be simultaneous.

By this consideration, I would think that योगारोहणम् is akin to अश्वारोहणम्. Riding a horse has two distinct phases – (1) getting astride the horse (2) staying put. In the first phase, there is not much significance for the reins. In the second phase it is all reins. This matches with योगम् आरुरुक्षोः मुनेः कर्म कारणम् उच्यते and तस्य एव योगारूढस्य (मुनेः) शमः कारणम् उच्यते. Getting astride the horse is all action कर्म कारणम् उच्यते. Staying put is all शमः.

योगारोहणम् is not at all like निश्रेण्यारोहणम् climbing a ladder, because the devolutions need not be taken to be sequential. Anyway, a ladder निश्रेणी does not take one to any high elevation.

Now let us consider how योगारोहणम् compares with गिर्यारोहणम्. By गिर्यारोहणम् I would not consider climbing a hillock. I would rather consider mountaineering, say, scaling the Everest. It is well-known that गिर्यारोहणम् becomes more and more challenging, higher one goes. Frankly, I do not know, whether योगारोहणम् also becomes more challenging as one progresses upwards on the spiritual path. But in गिर्यारोहणम् one does not stay put at the mountain top. In योगारोहणम् one has to stay put.

At least for myself I would like to think that योगारोहणम् is like अश्वारोहणम्.

Discussion (2) – Having listed 9 devolutions, it comes to mind that अष्टाङ्गयोग speaks of eight devolutions to be imbibed through यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्त्याहार, ध्यान, धारणा, समाधि.

Let me check whether one can see some correspondence between them. Before that I should check whether I understand the devolutions of अष्टाङ्गयोग.

  1. यम – The yamas are usually said to be ten, but, their names are given differently by different writers; e. g. ब्रह्मचर्यं दया क्षान्तिर्दानं सत्यमकल्कता । अहिंसा$स्तेयमाधुर्ये दमश्चेति यमाः स्मृताः ॥ Y.3.312; or आनृशंस्यं दया सत्यमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् । प्रीतिः प्रसादो माधुर्यं मार्दवं च यमा दश ॥ sometimes only five yamas are mentioned:– अहिंसा सत्यवचनं ब्रह्मचर्यमकल्कता । अस्तेयमिति पञ्चैते यमाख्यानि व्रतानि च ॥
  2. नियम – शौचमिज्या तपो दानं स्वाध्यायोपस्थनिग्रहः । व्रतमौनोपवासं च स्नानं च नियमा दश ॥
  3. आसनम् – अनायासेन येन स्यादजस्रं ब्रह्मचिन्तनम् । आसनं तद् विजानीयाद् योगिनां सुखदायकम् ॥
  4. प्राणायामः – restraining or suspending the breath during the mental recitation of the names or attributes of a deity.
  5. प्रत्याहारः –  Restraining the organs; स्वविषया$संप्रयोगे चित्तस्य स्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्या- हारः Pātañjala.
  6. ध्यानम् – Meditation, reflection, thought; contemplation; ज्ञानाद् ध्यानं विशिष्यते Bg.12.12
  7. धारणा – Keeping the mind collected, holding the breath suspended, steady abstraction of mind; धारणेत्युच्यते चेयं धार्यते यन्मनो तया ।
  8. समाधिः – Intentness, concentration (in general), fixing of thoughts; यथा भानुगतं तेजो मणिः शुद्धः समाधिना । आदत्ते राजशार्दूल तथा योगः प्रवर्तते ॥ Mb.12.298.12 सम्यगाधीयते यत्र स समाधिः स्मृतो यथा ।
Sr. No. Nine devolutions to imbibe अष्टाङ्गयोग
1 Be free of vices यम, नियम, आसन, प्राणायाम and प्रत्याहार all these together help the devolutions 1, 2 and 3
2 Cultivate virtues
3 Transcend virtuosity
4 Faith should be firm धारणा
5 Be devout all the time ध्यान
6 Asceticism as nature प्रत्याहार
7 Control on senses यम, नियम, आसन, प्राणायाम and प्रत्याहार all these together help the devolution 7 and 8.
8 Steadfast intellect
9 Oneness with all creation समाधिः

I think, the nine devolutions are easier to understand, practise and gradually imbibe. अष्टाङ्गयोग does not seem to be as easy to understand. Practising and imbibing can happen only when understanding is clear.

May we all succeed in योगारोहणम् !

शुभमस्तु !


Analytics in गीता

If it is to be contended that much of गीता is based on साङ्ख्य-philosophy, that philosophy itself seems to be very analytical in its spirit. Since the words साङ्ख्य and सङ्ख्या are closely related and since one meaning of सङ्ख्या is number, the word साङ्ख्य can be taken to mean ‘enumerative’. Analytics is inherent to enumeration. That would be some explanation of why this philosophy, which is analytical in its spirit is called as साङ्ख्य philosophy.

(A) A very prominent instance which comes to mind is – पञ्चैतानि महाबाहो कारणानि निबोध मे | साङ्ख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् (18’12) अधिष्ठानं तथा कर्ता करणं च पृथग्विधम् | विविधाश्च पृथक् चेष्टाः दैवं चैवात्र पञ्चमम् (18’13). Here we have the analysis of the five elements, which participate in fulfilment of tasks सर्वकर्मणाम् सिद्धये. The five elements are (1) अधिष्ठानम् (2) कर्ता (3) पृथग्विधम् करणम् (4) विविधाश्च पृथक् चेष्टाः (5) दैवम्. These five elements are of course as साङ्ख्ये प्रोक्तानि.

  • The first element is mentioned as अधिष्ठानम्, not just स्थानम्. I would contend that अधिष्ठानम् is such स्थानम्, which is fit for कर्मसिद्धिः. I read  शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः | नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् (6’11) as specifying how a स्थानम् would become अधिष्ठानम्. Note शुचौ देशे connotes pleasant, cleaned, purified, conducive location and ambience, स्थिरमासनम् connotes steadiness, rigidity नात्युच्छ्रितं नातिनीचम् connotes uniform equilibrium चैलाजिनकुशोत्तरम् connotes leveled and also cushioned to isolate vibrations and shocks

(B) A good study of psychoanalysis of, how association, attachment and involvement in worldly matters leads to self-destruction, can be learnt in ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते | सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोsभिजायते (2’62) क्रोधाद्भवति संमोहः संमोहात्स्मृतिविभ्रमः | स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात्प्रणश्यति (2’63)

(C) The cycle of interdependence of natural and ethereal phenomena is detailed in अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसंभवः | यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः (3’14) कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् | तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् (3’15) एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः | अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति (3’16)

(D) The analytics is both subtle and comprehensive at the same time as can be seen in कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्ध्यव्यं च विकर्मणः | अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः (4’17)

(E) The concept of यज्ञ is both minute and varied, as is detailed in 4’28, 4’29, 4’30.

(F) In तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया | उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः (4’34) I find wonderful summary of the entire theory of education. Since education has two aspects, learning and teaching, I find the first line to be summarizing the theory of learning and the second line, the theory of teaching.

  • तद्विद्धि = get to know that, i.e. whichever topic of knowledge, you want to learn
  • प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया
    • प्रणिपातेन = प्रकृष्टः नितान्तः पातः, तेन = By intensive thorough analysis
    • परिप्रश्नेन = circumspect questioning of the logic, detailed enquiry into the concepts involved
    • सेवया = by verification and validation of the theory, which is often obtained by Exercising, Experimenting and Experiencing
    • Mr. Herbert Casson summarized the theory of Learning by an acronym OTA (Observation, Thinking, Action). Here प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया.
  • उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः –
    • Teacher, to impart the knowledge has to be himself ज्ञानी.
    • Even if one is ज्ञानी, teaching is an aptitude by itself. So to impart the knowledge the teacher has to have the aptitude of being तत्त्वदर्शी.
    • The teacher also needs to keep a judgement, an assessment of the student of how much hand-holding a student needs. The teacher should never ever give the answer. The answers have to be explored by the student only. The teacher should guide and lead the student towards the answer. That is the significance of the prefix उप in उपदेक्ष्यन्ति – उप, i.e. near enough, as the student would need, but never the answer. Again उपदेक्ष्यन्ति contains the meaning of showing the direction, again, just showing the direction. Treading the path has to be done by the student himself.
    • In chapter 39 of श्रीसाईसच्चरितम् one would get flabbergasted by a wonderful perception lent by श्रीसाईबाबा by suggesting ते ज्ञानं to be rather read as तेsज्ञानम्. That prompts a very challenging thought, “Is a teacher supposed to impart Knowledge or is supposed to remove ignorance ?” Knowledge is said to be self-revealing तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति (4’38). Saint Kabir also said जिन दूँढा तिन पाइयाँ गहरे पानी पैठ. Teacher should remove the doubts, clear the obstacles, help overcome the impediments on the path. There is a श्लोक, defining why गुरु is called a गुरु – गुकारस्त्वन्धकारो वै । रुकारस्तन्निवर्तनम् । अन्धकारनिवर्तित्वात् । गुरुरित्यभिधीयते.॥
    • The second line does summarize the theory of teaching.

(G) The Godhood or परमात्वतत्त्व or ब्रह्मतत्त्व or पुरुषः is said to have two identities परा प्रकृतिः अपरा प्रकृतिश्च.

  • Of these अपरा प्रकृतिः is stated to be the eightfold cognitive identity – भूमिरापोsनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च | अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा (7’4) अपरेयम् (= अपरा इयम्)
  • परा प्रकृतिः is then the noncognitive identity, which is both the genesis and support system of the cosmos – इतस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् | जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् (7’5)
  • I get to use the word identity, which, as in mathematics, connotes an equation or statement or theory, which is eternally true and valid.

In 13’5 and 13’6 क्षेत्रम् is analyzed to be comprising of as many as 31 aspects.

  1. महाभूतानि …………. 5
  2. अहङ्कारः ………….. 1
  3. बुद्धिः ………………. 1
  4. अव्यक्तम् …………… 1
  5. इन्द्रियाणि दश ..……. 10
  6. एकम् ………………. 1
  7. पञ्च इन्द्रियगोचराः …..  5
  8. इच्छा ……………….  1
  9. द्वेषः ………………..  1
  10. सुखम् दुःखम् ………..  2
  11. सङ्घातः ……………. 1 त्वक् च मांसं तथा$स्थीनि मज्जा स्नायुश्च पञ्चमम् । इत्येतदिह संघातम् Mb.12.184.2
  12. चेतना ………………. 1
  13. धृतिः ……………….. 1

Out of these 13,

  1. (1) महाभूतानि, (5) इन्द्रियाणि (5 out of 10), (7) इन्द्रियगोचराः, (11) सङ्घातः seem to be physiological with material content.
    1. (1) महाभूतानि are well known to be पञ्च and are enlisted as भूमिरापोsनलो वायुः खम् in 7’4.
    2. The count ‘5 out of 10’ for इन्द्रियाणि would take note of कर्मेन्द्रियाणि  
  2. (2) अहङ्कारः (3) बुद्धिः (6) एकम् (मनः) (8) इच्छा (9) द्वेषः (10) सुखं दुःखम् (12) चेतना (13) धृतिः seem to be aspects of psychology
    1. Out of these (2) अहङ्कारः (3) बुद्धिः (8) इच्छा (12) चेतना (13) धृतिः seem to be primarily inherent or internal instincts.
    2. (6) एकम् (मनः) (9) द्वेषः (10) सुखं दुःखम् would contain responses to external instincts, as received by पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि – श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च (15’9) by which मनः विषयानुपसेवते. And corresponding विषयाः are शब्दाः, रूपाणि, रसाः, गन्धाः, स्पर्शाश्च  
  3. (4) अव्यक्तम् appeals to be the philosophical aspect

(H) Virtues are enlisted in अमानित्वमदंभित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् | आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः (13’7) इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कारमेव च | जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् (13’8) असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु | नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु (13’9) मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी | विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि (13’10) अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् | एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोsन्यथा (13’11) Virtues are also listed in अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः | दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् (16’1) अहिंसासत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् | दया भूतेष्वलोलुप्त्वम् मार्दवं ह्रीरचापलम् (16’2) तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता | भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य भारत (16’3)

Of people, who become spiritually inclined, there would be four categories. See चतुर्विधा भजन्ते मां जनाः सुकृतिनोर्जुन | आर्तो जिज्ञासुरर्थार्थी ज्ञानी च भरतर्षभ (7’16). What are detailed as inherent aptitudes of ब्रह्मकर्म, क्षात्रकर्म, वैश्यकर्म and शूद्रकर्म are in fact lists of virtues only. See शमो दमः तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च | ज्ञानविज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्म स्वभावजम् (18’42) शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् | दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् (18’43) कृषिगोरक्षवाणिज्यं वैश्यकर्म स्वभावजम् | परिचार्यात्मकं कर्म शूद्रस्यापि स्वभावजम् (18’44).

(I) Given the virtues, what becomes the ideal conduct is detailed as कायिक, वाचिक and मानस तप-s in देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् | ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते (17’14) अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् | स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्-मयं तप उच्यते (17’15) मनःप्रसादः सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः | भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते (17’16)

(J) Given the virtues and the ideal conduct, the vices to be refraining from and to be guarded against are stated in दम्भो दर्पोभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् (16’4) and also in अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53)

The गुणाः – सत्त्वम्, रजः, तमः have the capacity to keep one engaged in worldly bonds, as has been detailed in 14’6, 14’7, 14’8. How they thrive is detailed in 14’9. How their influence grows is detailed in 14’11, 14’12 and 14’13. The carryovers of their influences are detailed in 14’14 and 14’15. Their results are detailed in 14’16. Their corollaries are detailed in 14’17. What they lead to are detailed in 14’18.

There is threefold (सात्विक, राजस, तामस) detailing

  1. of श्रद्धा in 17’4
  2. of आहार in 17’8, 17’9 and 17’10
  3. Of यज्ञ in 17’11, 17’12, 17’13
  4. Of तप in 17’17, 17’18, 17’19,
  5. Of दान in 17’20, 17’21, 17’22
  6. Of ज्ञानम् in 18’20, 18’21, 18’22
  7. Of कर्म in 18’23, 18’24, 18’25
  8. Of कर्ता in 18’26, 18’27, 18’28
  9. Of बुद्धिः in 18’30, 18’31, 18’32
  10. Of धृतिः  in 18’33, 18’34, 18’35
  11. Of सुखम् in 18’37, 18’38, 18’39

(K) One who becomes ineligible for all the knowledge, due to oneself being otherwise, is also summarized in इदं ते नातपस्काय नाभक्ताय कदाचन | न चाशुश्रूषवे वाच्यं न च मां योऽभ्यसूयति (18’67).

शुभमस्तु !