Learning Sanskrit and GeetA together – Post # 2

Learning Sanskrit and GeetA together – Post # 2
श्रीमद्भगवद्गीतायाः संस्कृतभाषायाः च अध्ययनस्य द्वितीयः (२) सोपानः

अथ प्रथमो ध्यायः ।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अथ प्रथमः अध्यायः ।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ अत्र क्रियापदम् “अथ”-शब्दे समाविष्टमस्ति । अथ = शुभम् आरभ्यते । अतः वाक्यम् “अथ प्रथमः अध्याय:” = “शुभम् आरभ्यते प्रथमः अध्यायः” । अत्र कर्तृपदं “अध्यायः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अथ (= Here begins auspiciously) इति अव्ययम् “शुभम् आरभ्यते” इति अर्थेण

३-२ शुभम् “शुभ” (= auspicious) इति विशेषणम् । अत्र क्रियाविशेषणम् (= auspiciously, all well) अतः अव्ययरूपि ।

३-३ आरभ्यते “आ + रभ्” १ आ (= to begin) इति धातुः । तस्य कर्मणि-प्रयोगे वर्तमानकाले प्रथम-पुरुषे एकवचनम् ।

३-४ प्रथमः “प्रथम” (= first) इति अनुक्रमवाचकं संख्याविशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ अध्यायः “अधि + इ” १, २ प (= to firmly go to, to acquire, to study) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “अध्याय” (= what has to be made to firmly go in, chapter, section, portion of study) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

अथ प्रथमः अध्याय: = शुभम् आरभ्यते प्रथमः अध्यायः = Here is begun auspiciously the first chapter.

Exercise 5 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ५ टिप्पणयः ।

५-१ As noted in chapter 1 अथ is as auspicious as ॐ as endorsed in the सुभाषितम्

ॐ-कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा ।
कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ ।।

  • However, अथ has verb implicit in it and hence serves the purpose of a verb.
  • Unlike ॐ which is also meditated upon as a मंत्र, अथ is not chanted independently as a मंत्र. It is often part of a phrase or makes an opening sentence auspiciously complete.
  • Whichever composition starts with अथ its ending is denoted by इति । This is similar to the coding in computer-programming. In C-language for example, a routine starts with ‘{‘ and is closed by ‘}’.

५-२ I wonder whether the etymology of the word अध्याय: can somehow be related to

  • धि ६ प (= to hold, to have, to possess) ५ प (= to please, to delight, to satisfy) इति धातुः । or to
  • धीः (= intellect) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । or to
  • ध्यै १ प (= to think of, to ponder over, to meditate upon, to deliberate) इति धातुः ।

These etymologies, if possible, will add charming dimensions to the meaning of the word अध्याय: ।

५-३ Even with the derivation अधि + इ given at (३-५) what is detailed in every अध्याय in श्रीमद्भगवद्गीता is what should be made to go firmly into one’s mind and intellect. Rather, if another etymology would also be possible and permit – considering अ as a prefix of negation of ध्याय (= what should be deliberated), अध्याय should mean something which should become imbibed into one’s nature and should not require any effort or deliberation. Every advice in श्रीमद्भगवद्गीता merits to be imbibed into one’s nature.

५-४ May be, ऋषि वेदव्यास had all such shades of meaning in mind when naming each chapter as अध्याय !

शुभमस्तु ।