Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 20+) – Post # 16

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 20+) – Post # 16
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः  २०+) अध्ययनस्य षोडश: (१६) सोपानः ।
अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनुरुद्यम्य पाण्डवः ||२०||
हृषीकेशं तदा वाक्यमिदमाह महीपते ।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः ।
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते धनु: उद्यम्य पाण्डवः ||२०||
हृषीकेशं तदा वाक्यं इदं आह महीपते ।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “(पाण्डवः) धार्तराष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा”  इति क्रियाविशेषणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-१-१ भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं  धातुसाधितम् “दृष्ट्वा” ।
  • २-१-२ अध्याहृतं कर्तृपदम् “(पाण्डवः)” ।
  • २-१-३ कर्मपदं “धार्तराष्ट्रान्” ।

२-२ “शस्त्रसंपाते प्रवृत्ते” इति “सति-सप्तमी”-प्रयोगात्मकः गौण-वाक्यांशः ।

  • २-२-१ भूतकालवाचकं विशेषणात्मकं  धातुसाधितम् “प्रवृत्ते” ।
  • २-२-२ कर्तृपदम् “शस्त्रसंपाते” ।
  • २-२-३ “यदा शस्त्रसंपातः प्रवृत्तः तदा” इत्यर्थः ।

२-३ “(पाण्डवः) धनु: उद्यम्य” इति क्रियाविशेषणात्मक: गौण-वाक्यांशः ।

  • २-३-१ भूतकालवाचकं क्रियाविशेषणात्मकं  धातुसाधितम् “उद्यम्य” ।
  • २-३-२ अध्याहृतं कर्तृपदम् “(पाण्डवः)” ।
  • २-३-३ कर्मपदं “धनुः” ।

२-४ “पाण्डवः हृषीकेशं वाक्यम् आह” प्रधान-वाक्यम् ।

  • २-४-१ क्रियापदं “आह” ।
  • २-४-२ कर्तृपदं “पाण्डवः” ।
  • २-४-३ पुरुषवाचकं कर्मपदं “हृषीकेशं” ।
  • २-४-४ अन्यं कर्मपदं “वाक्यम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अथ (= So, and then) इति अव्ययम् ।

३-२ व्यवस्थितान् “वि + अव + स्था ” (= to settle down into order, to disturb) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “व्यवस्थित” (= set into order, disturbed) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-३ दृष्ट्वा “दृश्” १ प (= to see) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं त्वान्तं क्रियाविशेषणम् “दृष्ट्वा” (= on seeing) ।

३-४ धार्तराष्ट्रान् “धार्तराष्ट्र” (= son of धृतराष्ट्र) इति तद्धितं* विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-४-१ *धृतराष्ट्रस्य अयम् इति धार्तराष्ट्रः ।
  • ३-४-२ धृतराष्ट्रस्य “धृतराष्ट्र” इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-४-२-१ धृतं राष्ट्रं येन सः (= he who reigned the kingdom) = धृतराष्ट्रः । बहुव्रीहिः । अथवा –
    • ३-४-२-२ धृतः राष्ट्रेण (= he, who was accepted (as King) by the nation)= धृतराष्ट्रः । तृतीया-तत्पुरुषः ।
    • ३-४-२-३ धृतम् “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to be maintained o preserved) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= maintained or preserved) । अत्र नपुम्सकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-४-२-४ राष्ट्रम् “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-४-२-५ धृतः “धृ” १ उ ६ आ १० उ (= to hold, to bear, to carry, to resolve upon) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “धृत” (= borne, resolved upon) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-४-२-६ राष्ट्रेण “राष्ट्र” (= nation, kingdom, empire) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-५ कपिध्वजः “कपिध्वज” (= one having monkey on his flag) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ कपिः ध्वजे यस्य सः कपिध्वजः । बहुव्रीहिः ।
  • ३-५-२ कपिः “कपि” (= monkey, epithet of Hanuman) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-३ ध्वजे “ध्वज” (= flag) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ प्रवृत्ते “प्र + वृत्” १ आ (= to motivate, commence) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् “प्रवृत्त” (= motivated, commenced) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-७ शस्त्रसंपाते “शस्त्रसंपात” (= clash of arms) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-७-१ शस्त्राणां संपातः शस्त्रसंपातः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-७-२ शस्त्राणाम् “शस्” १ प (= to cut) इति धातुः । तस्मात् उपकरण-वाचकं नपुंसकलिङ्गि नाम “शस्त्र” (= weapon, arm) । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-७-३ संपातः “सम् + पत्” १ प (= to clash) इति धातुः । तस्य प्रयोजकात् पुल्लिङ्गि नाम “संपात” (= clash) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-८ धनुः “धनु” (= bow) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-९ उद्यम्य “उत् + यम्” १ प (= to pick up)  इति धातुः  । तस्मात् भूतकालवाचकं ल्यबन्तं क्रियाविशेषणात्मकं अव्ययम् “उद्यम्य” (= on picking up) ।

३-१० पाण्डवः “पाण्डव” (= son of Pandu) इति तद्धितं विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१०-१ पाण्डोः अयम् (= one who is of पाण्डु) इति पाण्डवः ।

३-११ हृषीकेशम् “हृषीकेश” (= an epithet of Krishna) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम विशेषनाम अपि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-११-१ हृषीकाणां ईशः = हृषीकेशः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-११-२ हृषीकाणाम् “हृषीक” (= body-organ) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-११-३ ईशः “ईश्” २ आ (= to command) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “ईश” (= one, who commands) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-११-४ I wonder whether हृषीकेश also has a derivation from हृषी = pleasing and केश = hair. Hence हृषीकेश = one, who has pleasing hair

३-१२ तदा (= then) इति अव्ययम् ।
३-१३ वाक्यम् “वाक्य” (= sentence, utterance) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१४ इदम् (= this) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१५ आह “अह्” (= to say) इति अनियमितः धातुः । तस्य परोक्षभूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-१६ महीपते “महीपति” (= surface of earth) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि वा नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१६-१ मह्याः पतिः महीपतिः । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-१६-२ मह्याः “मही” (= earth) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-१६-३ पतिः “पति” (= husband, Lord) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ महीपते अथ धार्तराष्ट्रान् व्यवस्थितान् दृष्ट्वा शस्त्रसंपाते प्रवृत्ते धनु: उद्यम्य पाण्डवः हृषीकेशं इदम् वाक्यम् आह ।
= Oh, Lord of the earth ! And then, on seeing sons of DhRutaraaShtra thoroughly disturbed, with clashes of arms having commenced, PaaNDava (i.e. Arjuna), who had the monkey (i.e. Hanuman) on his flag,  picked up his bow and said this sentence to HruSheekesha (KriShNa).

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

अथ व्यवस्थितान् दृष्ट्वा । वर्णाः ८
धार्तराष्ट्रान् कपिध्वजः । वर्णाः ८
प्रवृत्ते शस्त्रसंपाते ।  वर्णाः ८
धनुरुद्यम्य पाण्डवः । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ The अन्वय here is interesting. There are three गौण-वाक्यांशाः all composed by use of धातुसाधितानि – one त्वान्त, one ल्यबन्त and one “सति-सप्तमी”-प्रयोगात्मक:

६-२ This comment was prompted by my own misreading of the word महीपते as महीतले So, I have to delete this comment. Thanks of course to Shri. H. N. Bhat for pointing the grave mistake !

६-३ The word “व्यवस्थितान्” however appeals to be interesting, because it can have two meanings (= set into order, disturbed), which are opposite of each other. This is out of meanings deriving from the prefixes वि and अव

  • ६-३-१ The prefix वि can lend interpretations as either विशेष or विरुद्ध
  • ६-३-२ Also with the prefix अव, the verb स्था can lend अवस्था which can mean “state, which has settled down” (hence, “set order”) or “lower state” (hence “disturbed state”)
  • ६ -३-३ Most commentators have however adopted the meaning व्यवस्थित = set into order.
शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Advertisements