Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 20)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verse 20)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोक: २०) सप्तत्रिंशत्तमः (३७) सोपानः ।
न जायते म्रियते वा कदाचिन् –
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो –
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।।२-२०।।


Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।
न जायते म्रियते वा कदाचित्
न अयं भूत्वा भविता वा न भूयः ।
अज: नित्यः शाश्वत: अयं पुराण:
न हन्यते हन्यमाने शरीरे ।।२-२०।।
अत्र सन्धयः
  1. कदाचिन्नायम् = कदाचित् न अयम्
    • कदाचिन्न =  कदाचित् न (व्यञ्जनसन्धिः)
    • नायम् = न अयम् (स्वर-संधिः)
  2. अजो नित्यः  = अज: नित्यः (विसर्ग-संधिः)
  3. शाश्वतोऽयं = शाश्वत: अयम् (विसर्गसन्धिः)
  4. पुराणो न = पुराण: न (विसर्गसन्धिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses
स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः
अयं कदाचित् न जायते वा म्रियते ।
(अयं) न भूत्वा भविता वा भूयः न (भवति) ।
शरीरे हन्यमाने (सति अपि) अज: नित्यः शाश्वत: पुराण: अयं न हन्यते ।

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम् वा संबोधनम् संबन्धसूचकम् कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् क्रिया-विशेषणानि वाक्यांशस्य प्रकारः
(अयं) न जायते कदाचित् प्रधानः
वा (अयं) (न) म्रियते (कदाचित्) प्रधानः
(अयं) न भूत्वा गौणः
अयं भविता वा भूयः न (भवति) प्रधानः
शरीरे हन्यमाने (सति) (अपि) गौणः
सति-सप्तमी
अज: नित्यः शाश्वत: पुराण: अयं  न हन्यते प्रधानः

स्वाध्यायः ३

  • अ) समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
  • ) वाक्यानां वा वाक्यांशानां आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

Exercise 3

  • 3 A) Detail the analyses of clauses, decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words
  • 3 B) Give translations into English for all clauses and sentences

From the अन्वय words to be studied are underlined. Many words which have been studied earlier quite often need not be detailed every time.

(अयं) कदाचित्जायते वा म्रियते
(अयं) न भूत्वा अयं भविता वा भूयः न (भवति) ।
शरीरे हन्यमाने (सति अपि)
अज: नित्यः शाश्वत: पुराण: अयं न हन्यते

१  कदाचित् (= कदा + चित्)

  • १-१ कदा (= when) इति अव्ययम् ।
  • १-२ चित् (= ever) इति प्रत्ययः ।
  • १-३ कदाचित् = whenever, (extended meaning – never

२ जायते “जन्” ४ आ (= to be born) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

३ म्रियते “मृ” ४ आ (= to die) इति धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
४ भूत्वा “भू” १ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययम् “भूत्वा” =
५ भविता “भू” १ प (= to be, to become) इति धातुः । तस्मात् “तृ”-प्रत्ययेन कर्तृवाचकं विशेषणम् “भवितृ” (= something that comes into existence) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
६ भूयः “भूयस्” (= what becomes or happens many times) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ६-१ भूयः (= again) इति अव्ययमपि ।

७ हन्यमाने “हन्” २ प (= to hunt, to hit, to hurt, to kill) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगान्वितं “मत्”-प्रत्ययान्वितं च विशेषणम् “हन्यमत्” (= what is susceptible to be killed) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।
८ अज: “अज” इति उपसर्गयुतं नकारात्मकं च विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ८-१ ज = जायते । यथा पङ्के जायते इति पङ्कजम्, अण्डे जायते इति अण्डजम् ।
  • ८-२ न जायते इति अज (= what does not have birth) ।

९ शाश्वत: “शाश्वत” (= eternal) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
१० पुराण: “पुराण” (= ancient) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

(अयं) कदाचित् न जायते वा म्रियते = He (it) is never born or never dies
अयं न भूत्वा भविता वा न भूयः । = He (it) did not come into existence, does not come into existence, is not what becomes or happens many times (again and again).
शरीरे हन्यमाने (सति अपि) अज: नित्यः शाश्वत: पुराण: अयं न हन्यते = Even if it is embodied in bodies which can be killed, He (it) who is eternal, permanent, ancient cannot be killed.

For overall meaning –
It is not born and It does not die; nor is it ever that this One having been non-existent becomes existent again. This one is birthless, eternal, undecaying, ancient; It would not be killed (even) when the body (in which it may be residing) can be killed.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

न जायते म्रियते वा कदाचिन् – वर्णाः ११
(१ २-१)-(२ १-१)-(२ २ १)-२-२ इति मात्राः ।
जभान भानस ताराज ग ग = त भ ज ग ग इति गणाः ।
नायं भूत्वा भविता वा न भूयः । वर्णाः ११
(२-२ २)-(२ १-१)-(२ २ १) २-२ इति मात्राः ।
मातारा भानस ताराज ग ग = म भ त ग ग इति गणाः ।
अजो नित्यः शाश्वतोऽयं पुराणो – वर्णाः ११
(१-२ २)-(१ २-१)-(२-२ १)-२-२ इति मात्राः ।
यमाता जभान ताराज ग ग = य ज त ग ग इति गणाः ।
न हन्यते हन्यमाने शरीरे । वर्णाः ११
(१ २-१)-(२ २-१)-(२-२ १)-२-२ इति मात्राः ।
जभान ताराज ताराज ग ग = ज त ज ग ग इति गणाः ।

अत्र त्रिष्टुभ् छन्दः । द्वितीये चरणे वातोर्मी-वृत्तम्, तथा चतुर्थे चरणे उपेन्द्रवज्रा-वृत्तम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

५-१ The words भूत्वा भविता भूयः represent respectively past, present and repetitive future.

  • Grammar of these three words भूत्वा भविता भूयः is rather challenging to put them into a good syntax and to derive a good syntactic translation.

५-२ Meaning of the word कदाचित् is often given as ‘perhaps’, with a sense of probability. However here it is used in the emphatic sense, कदाचित् न = never.

५-३ Apart from its indestructibility what is emphasized in this verse is its eternal existence. By that the questions of its being born and dying are just eliminated. श्रीरामानुजाचार्य says, “अयम् कल्पादौ भूत्वा भूयः कल्पान्ते च न भविता इति न” By this comment श्रीरामानुजाचार्य relates its eternal existence even beyond the boundaries of beginning and end of eons.

  • By this, he has interwoven the words भूत्वा भविता भूयः very smartly and very interestingly !
  • In such paraphrasing अन्वय, he uses भूयः in adverbial क्रिया-विशेषणम् sense than in adjectival विशेषणम् sense. In dictionary the word भूयः is detailed both as an adverb and also as an adjective. That is how one can derive paraphrasing of the verse by various options.
  • That is what makes studying गीता challenging, but inviting and interesting !

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Advertisements