Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 39)

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 2 : Verses 39)
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः 
अध्ययनस्य (अध्याय २ श्लोक: ३९) नवचत्वारिंशत्तमः (४९) सोपानः

हरिः ॐ ! (See below the last part of the comment ६-३)

एषा तेऽभिहिता सांख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां श्रुणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।।२-३९।।
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.
स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

एषा ते अभिहिता सांख्ये बुद्धि: योगे तु इमां श्रुणु ।
बुद्ध्या युक्तः यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।।२-३९।।

अत्र सन्धयः –>
  1. तेऽभिहिता = ते अभिहिता (विसर्ग-संधिः)
  2. युक्तो यया = युक्तः यया (विसर्ग-संधिः)
Exercise 2 Paraphrase the clauses

स्वाध्यायः २ वाक्यांशशः अन्वयान् वाक्यांशानां विश्लेषणानि च ददतु
अन्वयाः 

  1. पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि
  2. एषा ते अभिहिता बुद्धि: तु सांख्ये योगे (भवति)
  3. (त्वम्) इमां श्रुणु

वाक्यांशानां विश्लेषणानि  Analysis of clauses –

वाक्यांश-
क्रमाङ्कः
उद्गारवाचकम् वा संबोधनम् संबन्ध-सूचकम् अव्ययानि कर्तृपदम् कर्मपदम् अथवा पूरकपदम् इतरे शब्दाः क्रियापदम् अथवा धातुसाधितम् वाक्यांशस्य प्रकारः
पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि गौणः
एषा तु ते अभिहिता बुद्धि: सांख्ये योगे (भवति) प्रधान:
(त्वम्) इमां श्रुणु प्रधान:

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।
Exercise ३ Decipher the compound words, and detail grammatical analysis of all words

पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि

१ पार्थ – पृथायाः अयम् इति पार्थः (= son of पृथा i.e. Kunti) । “पार्थ” इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि विशेषनामापि । तस्य संबोधन-प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

२ यया – “यत्” (= which) इति सार्वनामिकं संबन्ध-सूचकमपि विशेषणम् । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

३ बुद्ध्या – “बुध्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी तथा दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । बुध अवगमने (= to understand) । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= knowledge, intelligence) । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

४ युक्तः – “युज्” इति धातुः । तस्य भूतकालवाचकं विशेषणम् “युक्त” (= eligible, involved, balanced) । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ४-१ “युज्” – दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी । युज समाधौ (= to be balanced) ।
  • ४-२ “युज्” – रुधादि (७) अनिट् उभयपदी । युजिर् योगे (= to enjoin) ।
  • ४-३ “युज्” – चुरादि (१०) सेट् उभयपदी । युज – {संयमने} (= to regulate) ।

५ त्वम् – “युष्मद्” (= pronoun of second person, thou, you) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

६ कर्मबन्धम् – “कर्मबन्ध” इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ६-१ कर्मणः बन्धः इति कर्मबन्धः (षष्ठी-तत्पुरुषः) ।
  • ६-२ कर्मणः – “कर्मन्” (= duty) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-३ बन्धः – “बन्ध्” इति क्र्यादि (९) अनिट् परस्मैपदी धातुः । बन्ध बन्धने (= to bind) । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “बन्ध” (= bondage) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ६-४ कर्मबन्धः = bondage of duty

७ प्रहास्यसि “प्र + हा” इति जुहोत्यादि (३) अनिट् परस्मैपदी धातुः । ओहाक् त्यागे (= to cast off) । तस्य लृट्-भविष्यति मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि – Oh Partha, on having which knowledge you will cast off the bondage of duty

एषा ते अभिहिता बुद्धि: तु सांख्ये योगे (भवति) 

८ एषा – “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

९ ते – “युष्मद्” (= pronoun of second person, thou, you) इति सर्वनाम । तस्य चतुर्थी वा षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च । अत्र चतुर्थी विभक्तिः (ते = for you) ।

१० अभिहिता – “अभि + धा” इति जुहोत्यादि (३) अनिट् उभयपदी धातुः । डुधाञ् धारणपोषणयोः (= to tend, to sustain, to be benevolent) । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणम् । अत्र त्रीलिङ्गि “अभिहिता” (= benevolent) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

११ बुद्धि: – “बुध्” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी तथा दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी धातुः । बुध अवगमने (= to understand) । तस्मात् स्त्रीलिङ्गि नाम “बुद्धि” (= knowledge, intelligence) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१२ तु (= however) इति अव्ययम् ।

१३ सांख्ये – संख्याविषयिकं अथवा संख्यायुतं इति सांख्यम् । “सांख्य” इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १३-१ सांख्यः अथवा सांख्यम् – In dictionary of Apte …”Name of one of the systems of Hindu philosophy, attributed to sage कपिल; This philosophy is so called because it ‘enumerates’ 25 तत्त्व-s or true principles; Its chief object is to effect emancipation of the twenty-fifth तत्त्व i.e. the पुरुष or soul from the bondage of worldly existence – the fetters of phenomenal creation – by conveying a correct knowledge of the twenty-four other तत्त्व-s and by properly discriminating the soul from them. It regards the whole universe to be a development of an inanimate principle called प्रकृति while the पुरुष is altogether passive and simply a looker on. It agrees with the वेदान्त in being synthetical and so differs from the analytical न्याय and वैशेषिक; but its great point of divergence from वेदान्त is that it maintains two principles, which वेदान्त denies, and that it does not admit God as the creator and controller of the universe, which वेदान्त affirms…”

१४ योगे – “युज्” इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “योग” (= philosophical thought) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • १४-१ “युज्” – दिवादि (४) अनिट् आत्मनेपदी । युज समाधौ (= to be balanced) ।
  • १४-२ “युज्” – रुधादि (७) अनिट् उभयपदी । युजिर् योगे (= to enjoin) ।
  • १४-३ “युज्” – चुरादि (१०) सेट् उभयपदी । युज – {संयमने} (= to regulate) ।

१५ भवति – “भू” इति भ्वादि (१) सेट् परस्मैपदी धातुः । तस्य वर्तमानकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of एषा ते अभिहिता बुद्धि: तु सांख्ये योगे (भवति) – That knowledge, which is benevolent for you is detailed in Saamkhya-yoga

(त्वम्) इमां श्रुणु

१६ त्वम् – “युष्मद्” (= pronoun of second person, thou, you) इति सर्वनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

१७ इमाम् – “इदम्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र स्त्रीलिङ्गि । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

१८ श्रुणु – “श्रु” इति धातुः । तस्य आज्ञार्थे मध्यमपुरुषे एकवचनम् ।

Overall Meaning of (त्वम्) इमां श्रुणु – Listen to this

स्वाध्यायः ४ आङ्ग्लभाषायां अनुवादं ददतु ।
Exercise 4 Give Translation / Overall meaning –

  1. पार्थ यया बुद्ध्या युक्तः (त्वम्) कर्मबन्धं प्रहास्यसि = Oh Partha, on having which knowledge you will cast off the bondage of duty
  2. एषा ते अभिहिता बुद्धि: तु सांख्ये योगे (भवति) = That knowledge, that philosophical thought, which is benevolent for you is detailed in Saamkhya-yoga
  3. (त्वम्) इमां श्रुणु = Listen to this (briefing of that knowledge)

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?

To decipher the meter we set the verse in four quarters –

एषा तेऽभिहिता सांख्ये । वर्णाः ८
बुद्धिर्योगे त्विमां श्रुणु । वर्णाः ८
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ । वर्णाः ८
कर्मबन्धं प्रहास्यसि ।। वर्णाः ८
अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अधिकं विवरणम् अनावश्यकम् ।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पण्यः ।

६-१ Name of this 2nd chapter अध्याय is सांख्ययोग. Clear mention of सांख्ययोग is in evidence in this श्लोक. What all is narrated, especially after this श्लोक, is a summary of the philosophy known as सांख्ययोग.

६-२ As mentioned in Apte’s dictionary, sage कपिल is said to be the proponent of सांख्ययोग. That lends credence to the mention सिद्धानां कपिलो मुनिः (१०-२६) in the tenth chapter.

६-३ It is interesting that भगवान् श्रीकृष्ण quotes the knowledge as having been drawn from सांख्ययोग. Such mention is repeated in 18th chapter also, सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि (१८-१३). Being the Lord himself, भगवान् श्रीकृष्ण need not have given reference of any text or scripture. Since the reference of the text सांख्ययोग is given, if one is interested in a more detailed study, one can study that text.

  • It is said that long after the battle was over, अर्जुन requested भगवान् श्रीकृष्ण to retell the same knowledge, what was delivered on the battlefield. भगवान् श्रीकृष्ण is said to have replied that that would not be possible. He said that effectiveness of a narration, especially effectiveness of imparting of knowledge also depends upon how relevant the situation is, how anxious the listener is. The quote यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति is relevant not only for a social situation for God to arise and incarnate संभवामि युगे युगे, but is also relevant to how anxious, in what state of धर्मस्य ग्लानि the listener, His beloved devotee is.
  • For any student of गीता to understand the full import, it becomes important to get into the appropriate anxiety i.e. craving for knowledge. That could be the significance of the ध्यानश्लोक-s, हृदयादिन्यास, करन्यास to be recited with a devout mind at the commencement of every study-session. Every study-session should start with a prayer, to be said with a devout mind. Simply saying हरिः ॐ would also be sweet enough !
शुभमस्तु ।
-o-O-o-
Advertisements