Studying Geetaa and Sanskrit together (Chapter 2 Shloka 61)

Studying Geetaa and Sanskrit together (Chapter 2 Shloka 61) 

गीतान्वेषणे (अध्यायः२ श्लोकः ६१) 

तानि सर्वाणि संयम्य युक्त आसीत मत्परः |

वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-६१||

पदच्छेदैः –

तानि सर्वाणि संयम्य युक्तः आसीत मत्परः |

वशे हि यस्य इन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ||२-६१||

अन्वयः –

  1. तानि सर्वाणि (प्रमाथीनि इन्द्रियाणि) संयम्य (मनुजः) मत्परः (मत्-)युक्तः आसीत |
  2. यस्य इन्द्रियाणि वशे तस्य हि प्रज्ञा प्रतिष्ठिता |

अन्वेषणम् –

(1) The words तानि सर्वाणि are pronouns, which connect up this श्लोक with the previous. So it becomes good to detail the अन्वय with (प्रमाथीनि इन्द्रियाणि) in parenthesis to explain what the pronouns तानि सर्वाणि are referring to.

(2) तानि सर्वाणि (प्रमाथीनि इन्द्रियाणि) संयम्य can be seen to be the precondition to (मनुजः) मत्परः (मत्-)युक्तः आसीत.

  • (2-1) Grammatically संयम्य is ल्यप्-कृदन्तम् from धातुः सम् + यम्
    • (2-1-1) यम् । भ्वा० अनिट् प० । यम उपरमे १.११३९ ॥
      यम् । चु० सेट् उ० (१.३.७४) । यम(म्) [यम] च परिवेषणे । चान्मित् १०.११९ ॥
      यम् । यमो-परिवेषणे [मित्] १.९५३
    • (2-1-2) यम् 1 P. (यच्छति, ययाम, अयंसीत्, यंस्यति, यन्तुम्, यत; desid. यियंसति) 1 To check, curb, restrain, control, subdue, stop, suppress; यच्छेद् वाङ्मनसी प्रज्ञः Kaṭh; यतचित्तात्मन् Bg.4.21
    • (2-1-3) The prefix सम् connotes total. So संयम्य = on total control
  • (2-2) मत्परः is a compound word.
    • (2-2-1) As पूर्वपदम् in a compound word, मत् stands for singular of अस्मद्
    • (2-2-2) When deciphering the compound, मत् can be taken in any appropriate case(s).
    • (2-2-3) Since उत्तरपदम् here is परः, मत्परः = मयि परः appeals to be a good deciphering, considering meaning of परः as “.. (At the end of comp.) Having anything as the highest object, absorbed or engrossed in, intent on, solely devoted to, wholly engaged or occupied in; परिचर्यापरः R.1.91; so ध्यानपर, शोकपर, दैवपर, चिन्तापर &c. ..”
  • (2-3) Grammatically युक्तः is क्त-कृदन्तम् from धातुः युज् –
    • (2-3-1) युज् । चु० सेट् उ० (१.३.७४) । युज- [संयमने] १०.३३८ ॥
      युज् । दि० अनिट् आ० । युज समाधौ ४.७४ ॥
      युज् । रु० अनिट् उ० । युजिर् योगे ७.७
    • (2-3-2) युक्त p. p. [युज्-क्त] 1 Joined, united. -2 Fastened, yoked, harnessed. -3 Fitted out, arranged; उदतिष्ठन् महाराज सर्वं युक्तमशेषतः Mb.6.16.4. -4 Accompanied; युक्तः प्रमाद्यसि Ki.11.29. -5 Furnished or endowed with, filled with, having, possessing (with instr. or in comp.) -6 Fixed or intent on, absorbed or engaged in, devoted to (with loc.); कौसल्यायां यथा युक्तो जनन्यां वर्तते सदा Rām.2.2.3; युक्तः प्रजानामनुरञ्जने स्याः U.1.11; Pt.1.284. -7 Used, employed. -8 Adapted, fitted. -9 Appointed (a government servant); अपि शक्या गतिर्ज्ञातुं पततां खे पतत्रिणाम् । न तु प्रच्छन्नभावानां युक्तानां चरतां गतिः ॥ मत्स्या यथान्तःसलिले चरन्तो ज्ञातुं न शक्याः सलिलं पिवन्तः । युक्तास्तथा कार्यविधौ नियुक्ता ज्ञातुं न शक्या धनमाददानाः ॥ Kau. A.2.9. -10 Connected with. -11 Proved, inferred, -12 Active, diligent. -13 Skilful, experienced, clever; सुग्रीवमन्त्रिते युक्तौ मम चापि हिते रतौ Rām.7.39.18. -14 Fit, proper, right, suitable (with gen. or loc). -15 Primitive, not derived (from another word). -16 = योगयुक्त q. v.; अनिःश्वसन्तं युक्तं तम् Rām.7.16.16; cf. युक्तचेतस्. -17 = नियमवान्; श्रद्दधानः सदा युक्तः सदा धर्मपरायणः Mb.1. 1.261. -18 (In astr.) Being in conjunction with. -क्तः 1 A saint who has become one with the Supreme Spirit.
    • (2-3-3) Taking clue from मत्परः I thought it fit to detail in the युक्तः as (मत्)युक्तः Of course, मद्युक्तः can be variously deciphered as मया युक्तः connected with me or मयि युक्तः engaged in me or one with me or मह्यं युक्तः fit for me or fit to be with me

(3) Grammar of आसीत is आ + सद्(त्) लोटि मध्यमपुरुषः, एकवचनम्. So आसीत means ‘one should be’ or ‘man should be’. Hence in the अन्वय, (मनुजः) is supplemented as subject of the verb आसीत.

(4) In the phrase यस्य इन्द्रियाणि वशे, the word वशे is सप्तमी एकवचनम् of वशः which is masculine noun घञ् from धातुः वश्

  • वशः, वशम् Power, influence, control, mastership, authority, subjection, submission; स्ववश ‘subject to oneself’, independent; परवश ‘under the influence of others’; अनयत् प्रभुशक्तिसंपदा वशमेको नृपती- ननन्तरान् R.8.19; वशं नी, or आनी to reduce to subjection, subdue, win over; वशं गम्-इ-या &c. to become subject to, give way, yield, submit; विषमालोड्य पास्यामि मा कीचकवशं गमम् Mb.4.21.48; न शुचो वशं वशिनामुत्तम गन्तुमर्हसि R.8.9; वशे कृ or वशीकृ to subdue, overcome, win over; to fascinate, bewitch; वशात् (abl.) is frequently used adverbially in the sense of ‘through the force, power or influence of’, ‘on account of’, ‘for the purpose of’; दैववशात्, वायुवशात्, कार्यवशात् &c. -3 Being tamed
  • वश् । अ० सेट् प० । वश कान्तौ २.७५
  • वश् 2 P. (वष्टि, उशित) 1 To wish, desire, long for; निःस्वो वष्टि शतं शती दशशतम् Śānti 2.6; अमी हि वीर्यप्रभवं भवस्य जयाय सेनान्यमुशन्ति देवाः Ku.3.15; Ś.7.26; वष्टि भागुरिरल्लोपमवाप्योरुपसर्गयोः Sk. -2 To favour. -3 To shine (कान्तौ). -4 To aver, maintain, declare for; यत् सात्वताः पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वम् Bhāg.12.8.46;1.5.1.

(5) The phrase तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता has been studied in posts 63 and 64 when studying श्लोक-s 2-57 and 2-58

  • In the अन्वय I have put हि in this phrase and worded it as तस्य हि प्रज्ञा प्रतिष्ठिता to connote the implied emphasis.

(6) Overall meaning then becomes –

  1. तानि सर्वाणि (प्रमाथीनि इन्द्रियाणि) संयम्य (मनुजः) मत्परः (मत्-)युक्तः आसीत = On attaining command over इन्द्रियाणि, which are susceptible to distractions, one should become and stay engaged in me, devoted to me and fit to be with me
  2. यस्य इन्द्रियाणि वशे तस्य हि प्रज्ञा प्रतिष्ठिता = One, who has इन्द्रियाणि  in his command, only his intellect is steadfast.

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Advertisements