Studying gItA and Sanskrit together Chapter 2, Verses 70 to 72

गीतान्वेषणे (अध्यायः२ श्लोकाः ७०, ७१, ७२)

आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठम् |

समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् |

तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे |

स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ||२-७०||

विहाय कामान्यः सर्वान् पुमांश्चरति निःस्पृहः |

निर्ममो निरहंकारः स शान्तिमधिगच्छति ||२-७१||

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति |

स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ||२-७२||

पदच्छेदैः

आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठम् ।

समुद्रम् आपः प्रविशन्ति यद्वत् ।

तद्वत् कामाः यं प्रविशन्ति सर्वे ।

सः शान्तिम् आप्नोति न कामकामी ||२-७०||

विहाय कामान् यः सर्वान् पुमान् चरति निःस्पृहः |

निर्ममः निरहंकारः सः शान्तिम् अधिगच्छति ||२-७१||

एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ न एनां प्राप्य विमुह्यति |

स्थित्वा अस्याम् अन्तकाले अपि ब्रह्मनिर्वाणम् ऋच्छति ||२-७२||

अन्वयाः –

  1. यद्वत् आपः आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठम् समुद्रम् प्रविशन्ति
  2. तद्वत् सर्वे कामाः यं प्रविशन्ति
  3. सः शान्तिम् आप्नोति
  4. कामकामी (शान्तिम्) न (आप्नोति) |
  5. यः पुमान् सर्वान् कामान् विहाय निर्ममः निरहंकारः निःस्पृहः चरति
  6. सः शान्तिम् अधिगच्छति |
  7. पार्थ एषा ब्राह्मी स्थितिः (भवति)
  8. एनां प्राप्य न विमुह्यति |
  9. अन्तकाले अस्याम् स्थित्वा ब्रह्मनिर्वाणम् अपि ऋच्छति |

अन्वेषणमभ्यासश्च Study and deliberation –

(1) यद्वत् आपः आपूर्यमाणम् अचलप्रतिष्ठम् समुद्रम् प्रविशन्ति तद्वत् सर्वे कामाः यं प्रविशन्ति –

  • Some words make an interesting study –
  • यद्वत् … तद्वत् = यथा … तथा
  • आपः – अप् f. [आप् -क्विप् -ह्रस्वश्च Uṇ.2.58] (Declined in classical language only in pl.; आपः, अपः, अद्भिः, अद्भ्यः, अपाम् and अप्सु, but in singular and pl. in Veda) 1 Water (regarded in Ved. as sacred divinities, आपो देवीः); खानि चैव स्पृशेदद्भिः Ms.2.6. Water is generally considered to be the first of the 5 elements of creation, as in अप एव ससर्जादौ तासु बीजमवासृजत् Ms.1.8; या सृष्टिः स्रष्टुराद्या Ś.1.1; but in Ms.1.78 it is said to have been created from ज्योतिस् or तेजस् after मनस्, आकाश, वायु and ज्योतिस् or अग्नि; ज्योतिषश्च विकुर्वाणादापो रसगुणाः स्मृताः । अद्भयो गन्धगुणा भूमिरित्येषा सृष्टिरादितः ॥
  • आपूर्यमाणम् – The शानच्-प्रत्यय मान/माण is obvious here. Hence धातु is आत्मनेपदी and can be with passive voice.
    • पॄ 3, 9 P. (पिपर्ति, पृणाति, पपार, अपारीत्, परि-री-ष्यति, परि-री-तुम्, पूर्ण; pass. पूर्यते; caus. पूरयति-ते; desid. पिपरि- री-षति, पुपूर्षति) 1 To fill, fill up, complete. -2 To fulfil, gratify (as hopes &c.).   
    • पूर् I. 4 Ā (पूर्यते, पूर्ण) 1 To fill, fill out (allied in this sense with pass. of पॄ q. v.). -2 To please, satisfy. -II. 1 U. (पूरयति-ते, पूरित; strictly the Caus. of पॄ q. v.) 1 To fill; को न याति वशं लोके मुखे पिण्डेन पूरितः Bh.2.118; Śi.9.64;16.34.
    • आपूर्यमाणम् = Because it is adjectival of समुद्र it is पुँल्लिङ्गि द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् of आपूर्यमाण
    • आपूर्यमाणः समुद्रः – Sea being filled up. The prefix आ lends an interesting shade of meaning as ‘sea, ever being filled up’. Note the passive voice.
  • अचलप्रतिष्ठम् – This also is adjectival of समुद्र Hence पुँल्लिङ्गि द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् of अचलप्रतिष्ठ. In शाङ्करभाष्यम् “अचलतया प्रतिष्ठा स्थितिः यस्य तम्” अचलप्रतिष्ठम्. One can decipher this word अचलप्रतिष्ठ also as अचला प्रतिष्ठा यस्य सः अचलप्रतिष्ठः or अचलं प्रतिष्ठः इति अचलप्रतिष्ठः
    • The deciphering as अचलतया प्रतिष्ठा स्थितिः यस्य तम् imports an additional word स्थितिः. Hence there is some style of मध्यमपदलोप.  Actually both words प्रतिष्ठा and स्थितिः are from धातुः स्था. So why import an additional word ?
    • The deciphering as अचला प्रतिष्ठा यस्य सः अचलप्रतिष्ठः has the style of बहुव्रीहिः
    • The deciphering as अचलं प्रतिष्ठः इति अचलप्रतिष्ठः has the style of अव्ययीभावान्वितः कर्मधारयः Here प्रतिष्ठः is to be understood to be in the style of उपस्थः in रथोपस्थः (रथं उपस्थः इति रथोपस्थः) See श्लोकः 1-43.
    • अचलप्रतिष्ठम् = One who has attained undisturbable state.
  • समुद्रम् – समुद्रः इति पुँल्लिङ्गि नाम | तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च |
    • समुद्र a. Sealed, bearing a seal, stamped; समुद्रो लेखः; समुद्रे नाप्नुयात् किंचिद्यदि तस्मान्न संहरेत् Ms.8.188. -द्रः 1 The sea, ocean.
  • There is a simile here and merits a comparative study between उपमानसर्वस्वम् and उपमेयसर्वस्वम्
उपमानाः यद्वत् आपः अचलप्रतिष्ठम् समुद्रम्   आपूर्यमाणम् प्रविशन्ति
उपमेयाः तद्वत् कामाः (अचलप्रतिष्ठम्) यम् (आपूर्यमाणम्) प्रविशन्ति
  • To make उपमेयसर्वस्वम् to match with उपमानसर्वस्वम्, one needs to presume अचलप्रतिष्ठम् and आपूर्यमाणम् to be implicit in उपमेयसर्वस्वम् also.
  • Just as waters keep flowing into the sea, but the inflows (from rivers) make no difference to the sea, because it is always in an undisturbable state, in the same way, for one, who has attained an undisturbable state, wishes may enter his mind, but would make no difference to him.

(2) सः शान्तिम् आप्नोति | कामकामी (शान्तिम्) न (आप्नोति) | – The word worth studying is कामकामी.

  • It is a compound word to be deciphered as कामानां कामी इति कामकामी (षष्ठी-तत्पुरुषः)
  • कामः [कम्-घञ्] 1 Wish, desire; संतानकामाय R.2.65, 3.67; oft. used with the inf. form; गन्तुकामः desirous to go; संगात्संजायते कामः Bg.2.62; Ms.2.94. -2 Object of desire; सर्वान् कामान् समश्नुते Ms.2.5; Bṛi. Up.1.3.28. Kaṭh. Up.1.25. -3 Affection, love. -4 Love or desire of sensual enjoyments, considered as one of the ends of life (पुरुषार्थ); cf. अर्थ and अर्थकाम.
  • कामी = कामः अस्य अस्ति or कामाः अस्य सन्ति इति कामी (प्रातिपदिकम् कामिन्)
    • धातुः कम् + कृत्प्रत्ययः घिनुण् = कामिन् | प्रत्ययः घिनुण् तच्छीलतद्धर्मतत्साधुकारिषु (पा. 3-2-134)
    • कम् 1, 1. Ā. (कामयते, कामित, चकमे-कामयाञ्चक्रे, कान्त) 1 To love, be enamoured of, be in love with; कन्ये कामयमानं मां न त्वं कामयसे कथम् Kāv.1.63 (an instance of ग्राम्यता); कलहंसको मन्दारिकां कामयते Māl.1. -2 To long for, wish, desire; न वीरसूशब्दमकामयेताम् R.14.4.; निष्कष्टुमर्थं चकमे कुबेरात् 5.26;4.48;1.53; Bk.14.82.
  • कामकामी = indulging only in desires.

(3) यः पुमान् सर्वान् कामान् विहाय निर्ममः निरहंकारः निःस्पृहः चरति सः शान्तिम् अधिगच्छति | – First, study of some interesting words.

  • (3-1) The word पुमान् is प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् of पुंस्. We had पुंसः (षष्ठी विभक्तिः एकवचनम्) in ध्यायतो विषयान् पुंसः (2-62).
  • (3-2) निर्ममः – निर्गतः ममः यस्मात् सः (बहुव्रीहिः)
    • ममः = मम इति भावः | This is तद्धितम् भाववाचकं नाम from मम |
  • (3-3) निरहङ्कारः – अहं कारः इति भावः अहङ्कारः | Thought that I am the doer is अहङ्कारः ego | निर्गतः अहङ्कारः यस्मात् सः निरहङ्कारः (बहुव्रीहिः) | निरहङ्कारः = devoid of ego.
  • (3-4) निःस्पृहः – a. 1 Free from desire, not longing for. -2 Satisfied, content. -3 Indifferent; ननु वक्तृविशेषनिःस्पृहा गुणगृह्या वचने विपश्चितः Ki.2.5.
    • निःस्पृहस्य तृणं जगत्
    • नि + स्पृह् इति धातुः स्पृह् 10 U. (स्पृहयति-ते) To wish, long for, desire for, yearn, envy (with dat.); स्पृहयामि खलु दुर्ललितायास्मै Ś.7; तपःक्लेशायापि स्पृहयन्ति K.; न मैथिलेयः स्पृहयांबभूव भर्त्रे दिवो नाप्यलकेश्वराय R.16.42; Bh.2.45.
  • (3-5) निर्ममः निरहंकारः निःस्पृहः connote threefold mental discipline of being निर्ममः having no attachments निरहंकारः having no ego and निःस्पृहः having no desires.
  • (3-6) यः पुमान् सर्वान् कामान् विहाय निर्ममः निरहंकारः निःस्पृहः चरति सः शान्तिम् अधिगच्छति | = He, who gives up all desires and conducts himself having no attachments, having no ego and having no desires, attains (everlasting) peace.

(4) पार्थ एषा ब्राह्मी स्थितिः (भवति) | एनां प्राप्य न विमुह्यति | अन्तकाले अस्याम् स्थित्वा ब्रह्मनिर्वाणम् अपि ऋच्छति | – Study of specific words and deliberations

  • (4-1) ब्राह्मी = ब्रह्मणः इयम् इति ब्राह्मी | rather ब्रह्ममयी इति ब्राह्मी | or ब्रह्मज्ञानेन इयमिति ब्राह्मी |
    • ब्राह्मी स्थितिः = ब्रह्मावस्था = state of being one with the “genesis”, being knowledgeable and conscious of the fundamental element, of the fundamental reality.
    • I don’t think this can be truly put in the most correct words.
  • (4-2) निर्वाण p. p. 1 Blown or put out, extinguished (as a lamp or fire); निर्वाणवैरदहनाः प्रशमादरीणाम् Ve.1.7; Ku.2.23. -2 Lost, disappeared. -3 Dead, deceased. -4 Liberated from existence. -5 Set (as the sun). -6 Calmed, quieted. -7 Plunged. -णम् 1 Extinction; अपि निर्वाणमायाति नानलो याति शीतताम् H.1.131; शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः Mb. -2 Vanishing from sight, dis- appearance. -3 Dissolution, death. -4 Final liberation or emancipation from matter and reunion with the Supreme Spirit, eternal bliss; निर्वाणं नाधिगच्छेयुर्जीवेयुः पशु- जीविकाम् Mb.3.31,26; निर्वाणमपि मन्ये$हमन्तरायं जयश्रियः Ki.11.69; R.12.1. -5 (With Buddhists) Absolute extinction or annihilation, complete extinction of individual or worldly existence. -6 Perfect and perpetual calm, repose; निर्वाणं समुपगमेन यच्छते ते (नमः) Ki.18.39. -7 Complete satisfaction or pleasure, supreme bliss, highest felicity; स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतो$धिगच्छति Bg.5.24; अये लब्धं नेत्रनिर्वाणम् Ś.3; M.3.1; Śi.4.23; V.3.21. -8 Cessation, desisting. -9 Vacuity. -1 Union, associa- tion, confluence. -11 The bathing of an elephant; as in अनिर्वाण R.1.71. -12 Instruction in sciences. -13 Finis, completion; प्राप्य संकल्पनिर्वाणं नातिप्रीतो$भ्यगात् पुरम् Bhāg.4.9.27.
    • धातुः निर्वा – निर्वा 2 P. 1 To blow. -2 To be cooled, be cool or assuaged (fig. also); वपुर्जलाद्रापवनैर्न निर्ववौ Śi.1.65; त्वयि दृष्ट एव तस्या निर्वाति मनो मनोभवज्वलितम् Subhāṣ. -3 To blow out, be extinguished, be extinct; निर्वाणदीपे किमु तैलदानम् Subhāṣ.; निर्वाणभूयिष्ठमथास्य वीर्यं संधुक्षयन्तीव वपुर्गुणेन Ku.3.52; Śi.14.85; Mu.3.28. -Caus. (निर्वापयति) 1 To blow or put out, extinguish, destroy, kill; शशाक निर्वापयितुं न वासवः R.3.58. -2 To cool, alleviate the heat of, act as a refrigerant; सखि अन्यादृश एव ते$द्य निर्वा- पयति शरीरस्पर्शः Māl.6; Ratn.3.11; R.19.56. -3 To gratify, soothe, comfort; निर्वाप्य प्रियसंदेशैः सीतामक्षवधोद्धतः R.12.63.
    • वा – I. 2 P. (वाति, वात or वान) 1 To blow; वाता वाता दिशि दिशि न वा सप्तधा सप्तभिन्नाः Ve.3.6; दिशः प्रसेदुर्मरुतो ववुः सुखाः R.3.14; Me.44; Bk.7.1;8.61. -2 To go, move. -3 To strike, hurt, injure. -4 To emit an odour, be diffused. -5 To smell. -Caus. (वापयति-ते) 1 To cause to blow. -2 (वाजयति-ते) To shake. -With आ to blow; बद्धां बद्धां भित्तिशङ्काममुष्मिन्नावानावान्मातरिश्वा निहन्ति Ki.5.36; Bk. 14.97. -प्र, वि to blow; वायुर्विवाति हृदयानि हरन्नराणाम् Ṛs. 6.23. -II. 4 P. (वायति) 1 To be dried up, to dry. -2 To be extinguished. -III. 1 U. (वापयति-ते) 1 To go, move. -2 To be happy. -3 To worship, reverence.
  • (4-3) ऋच्छति – This form is related to different धातु-s
    • ऋ I. 1 P. [ऋच्छति, आर, आर्षीत्, अरिष्यति, ऋत; caus. अर्पयति; desid. अरिरिषति; अरार्यते reduplicative (अत्यर्थमृच्छति) cf. किमभीरुररार्यसे Bk.4.21.] 1 To go, move; अम्भच्छा- यामच्छामृच्छति Śi.4.44. यथाश्मानमृत्वा लोष्ठो विध्वंसेत Bṛi. Up.1.3.7. -2 To rise, tend towards. -II. 3 P. (इयर्ति, आरत्, ऋत Mostly used in the Veda.) 1 To go. -2 To move, shake. -3 To obtain, gain, acquire, reach, meet with. -4 To move, excite, raise (as voice, words &c.) वाचमियर्ति. -5 To display. -III. 5 P. (ऋणोति, ऋण) 1 To injure, hurt. -2 To attack. -Caus. (अर्पयति, आर्पिपत्, अर्पित) 1 To throw, cast, fling; fix or implant in; हृदि शल्यमर्पितम् R.8.87. -2 To put or place on, fix upon, direct or cast towards (as the eye &c.); वामत्रकोष्ठार्पितहेमवेत्रः Ku.3.41; Ś.6.5,17,3.26; R.17. 79; Ś.6.8; Bk.5.9; Ku.6.11; R.15.77; Bg.8.7, 12.14; करपल्लवार्पित Śi.9.54. -3 To place in, insert, give, set or place; अपथे पदमर्पयन्ति हि R.9.74,78; चित्रार्पिताम् Ś.6.15 drawn in a picture; R.2.31; द्वारदेशे Amaru. 62; V.4.35; Mu.7.6; Bh.3.18; लोकोत्तरं चरितमर्पयति प्रतिष्ठाम् R. G. -4 To hand or make over; give to, give in charge of, consign, deliver; इति सूतस्याभरणान्यर्पयति Ś.1,4. 19; Bk.8.118; Y.2.65. -5To give up, sacrifice (as the inherent sense); अत्र कलिङ्गगङ्गाशब्दौ आत्मानमर्पयतः S. D.2. -6 To give back, restore; अर्पितप्रकृतिकान्तिभिर्मुखैः R.19.1; Bk.15.16; Amaru.94; Ms.8.191; Y.2. 169. -7To pierce through, perforate, penetrate.
    • ऋच्छ् 6 P. (ऋच्छति, आर्च्छीत्, आनर्च्छ, अर्च्छितुम्). 1 To become hard or stiff. -2 To go, move; -3 1 To fail in faculties.
    • The meaning “To go, move” is common to both ऋ 1 P. and ऋच्छ् 6 P.
  • (4-4) पार्थ एषा ब्राह्मी स्थितिः (भवति) | एनां प्राप्य न विमुह्यति | अन्तकाले अस्याम् स्थित्वा ब्रह्मनिर्वाणम् अपि ऋच्छति | = पार्थ This state is what has been detailed in previous verses. Having attained this state, one does not lose balance. Being in this state at the time of last breath, one may as well attain going/moving unto the ब्रह्मन्.

शुभमस्तु !!

-o-O-o-

 

Advertisements