Prosaic study of chapter 3

Prosaic study of chapter 3

तृतीयाध्यायस्य गद्याभ्यासः

Having done पदच्छेद-s, शब्द-विश्लेषणानि, अन्वय-s etc., for the first and second chapters, it just came to mind to attempt doing पदच्छेद-s and अन्वय-s together and see how the entire chapter would read as a fluent prose. This prosaic study गद्याभ्यासः certainly has some flavor of its own.

Although I am giving the श्लोक-s, one may skip reading them and read only the prose. Or one can keep an eye on the one-to-one correspondence between the श्लोक-s and their prose rendering.

Actually श्लोक-s 3 to 35 is a continuous narration by श्री-भगवान्. But I thought it good to paraphrase that as

  1. श्लोक-s 3 to 9
  2. श्लोक-s 10, 11, 12, 13
  3. श्लोक-s 14, 15, 16
  4. श्लोक-s 17, 18, 19
  5. श्लोक-s 20- to 24
  6. श्लोक-s 25 to 29
  7. श्लोक 30
  8. श्लोक-s 31, 32 and first line of 33
  9. Second line of 33 and श्लोक 34
  10. श्लोक 35

I have continued with such paraphrasing for further श्लोक-s also.

  1. श्लोक 36 by itself, since it is a question by अर्जुन.
  2. श्लोक-s 37 to 41
  3. श्लोक 42
  4. श्लोक 43

I have done the paraphrasing thinking that one does employ paraphrasing in a prose text, when there is some shift of theme. Readers are welcome to disagree, however, if they would differ on where the shift of theme is happening.

Since I started this blog as a study of Sanskrit and गीता together, what is missing here is grammatical analysis of words, including deciphering compound words. However, in पदच्छेद-s, I have identified the component words, which itself makes interesting reading, and provokes exploring the meaning e.g. जनार्दन = जन-अर्दन, निराशीः = निर्-आशीः, निर्ममः = निर्-ममः I also think it good to also split अन्-अघ, अ-कर्म-कृत्, which also provoke understanding the meaning as much more appropriately.

I have been also putting down my own notes and comments. If I should do all that in this post itself, it will become too long. Maybe, I shall do that in additional post(s). On the whole, however, by this approach, number of posts for each chapter should become much less. Let us see.

अथ तृतीयोऽध्यायः

अथ तृतीयः अध्यायः |

अर्जुन उवाच |

ज्यायसी चेत्कर्मणस्ते मता बुद्धिर्जनार्दन ।
तत्किं कर्मणि घोरे मां नियोजयसि केशव ॥३-१॥

व्यामिश्रेणेव वाक्येन बुद्धिं मोहयसीव मे ।
तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् ॥३-२॥

अर्जुनः उवाच – जन-अर्दन केशव ते मता बुद्धिः कर्मणः ज्यायसी चेत् तत् किम् माम् घोरे कर्मणि नियोजयसि ॥३-१॥ व्यामिश्रेण इव वाक्येन मे बुद्धिम् मोहयसि इव | येन अहम् श्रेयः आप्नुयाम् तत् एकं निश्चित्य वद ॥३-२॥

श्रीभगवानुवाच ।

लोकेऽस्मिन् द्विविधा निष्ठा पुरा प्रोक्ता मयानघ ।
ज्ञानयोगेन साङ्ख्यानां कर्मयोगेन योगिनाम् ॥३-३॥

न कर्मणामनारम्भान्नैष्कर्म्यं पुरुषोऽश्नुते ।

न च संन्यसनादेव सिद्धिं समधिगच्छति ॥ ३- ४॥
न हि कश्चित्क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म सर्वः प्रकृतिजैर्गुणैः ॥ ३- ५॥
कर्मेन्द्रियाणि संयम्य य आस्ते मनसा स्मरन् ।
इन्द्रियार्थान्विमूढात्मा मिथ्याचारः स उच्यते ॥ ३- ६॥
यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन ।
कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ३- ७॥
नियतं कुरु कर्म त्वं कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः ।
शरीरयात्रापि च ते न प्रसिद्ध्येदकर्मणः ॥ ३- ८॥
यज्ञार्थात्कर्मणोऽन्यत्र लोकोऽयं कर्मबन्धनः ।
तदर्थं कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ३- ९॥

श्री-भगवान् उवाच – अन्-अघ पुरा मया अस्मिन् लोके ज्ञान-योगेन साङ्ख्यानां कर्म-योगेन योगिनाम् (इति) द्वि-विधा निष्ठा प्रोक्ता ॥३-३॥ कर्मणाम् अन्-आरम्भात् पुरुषः नैष्कर्म्यम् न अश्नुते | न च संन्यसनात् एव (पुरुषः) सिद्धिम् सम्-अधिगच्छति ॥३-४॥ जातु सर्वः अ-वशः | कश्चित् क्षणम् अपि अ-कर्म-कृत् न हि तिष्ठति | कर्म प्रकृति-जैः गुणैः हि कार्यते ॥३-५॥ यः कर्म-इन्द्रियाणि संयम्य मनसा इन्द्रिय-अर्थान् स्मरन् आस्ते सः विमूढ-आत्मा मिथ्या-आचारः उच्यते ॥३-६॥ अर्जुन यः तु इन्द्रियाणि मनसा नियम्य कर्म-इन्द्रियैः कर्म-योगम् असक्तः आरभते सः विशिष्यते ॥३-७॥ नियतं कर्म त्वं कुरु (एव) | अ-कर्मणः कर्म ज्यायः हि | ते शरीर-यात्रा अपि अ-कर्मणः न च प्रसिध्येत् ॥३-८॥ यज्ञ-अर्थात् कर्मणः अन्यत्र अयम् लोकः कर्म-बन्धनः | तत्-अर्थम् कौन्तेय मुक्त-सङ्गः कर्म सम्-आचर ॥३-९॥

सहयज्ञाः प्रजाः सृष्ट्वा पुरोवाच प्रजापतिः ।
अनेन प्रसविष्यध्वमेष वोऽस्त्विष्टकामधुक् ॥ ३- १०॥
देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः ।
परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ३- ११॥
इष्टान्भोगान्हि वो देवा दास्यन्ते यज्ञभाविताः ।
तैर्दत्तानप्रदायैभ्यो यो भुङ्क्ते स्तेन एव सः ॥ ३- १२॥
यज्ञशिष्टाशिनः सन्तो मुच्यन्ते सर्वकिल्बिषैः ।
भुञ्जते ते त्वघं पापा ये पचन्त्यात्मकारणात् ॥ ३- १३॥

पुरा प्रजाः सहयज्ञाः सृष्ट्वा प्रजापतिः उवाच – अनेन प्रसविष्यध्वम् | एषः वः इष्ट-काम-धुक् अस्तु ॥३-१०॥ देवान् अनेन भावयत | ते देवाः वः भावयन्तु | परस्परम् भावयन्तः परम् श्रेयः अवाप्स्यथ ॥३-११॥ यज्ञ-भाविताः देवाः वः इष्टान् भोगान् हि दास्यन्ते | तैः दत्तान् एभ्यः अ-प्रदाय यः भुङ्क्ते सः स्तेनः एव ॥३-१२॥ यज्ञ-शिष्ट-अशिनः सन्तः सर्व-किल्बिषैः मुच्यन्ते | ये पापाः आत्म-कारणात् पचन्ति ते तु अघम् भुञ्जते ॥३-१३॥

अन्नाद्भवन्ति भूतानि पर्जन्यादन्नसम्भवः ।
यज्ञाद्भवति पर्जन्यो यज्ञः कर्मसमुद्भवः ॥ ३- १४॥

कर्म ब्रह्मोद्भवं विद्धि ब्रह्माक्षरसमुद्भवम् ।
तस्मात्सर्वगतं ब्रह्म नित्यं यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥ ३- १५॥
एवं प्रवर्तितं चक्रं नानुवर्तयतीह यः ।
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति ॥ ३- १६॥

भूतानि अन्नात् भवन्ति | अन्न-संभवः पर्जन्यात् (भवति) | पर्जन्यः यज्ञात् भवति | यज्ञः कर्म-समुद्भवः (भवति) ॥३-१४॥ विद्धि – कर्म ब्रह्म-उद्भवम् | ब्रह्म अक्षर-समुद्भवम् | तस्मात् सर्वगतम् ब्रह्म नित्यम् यज्ञे प्रतिष्ठितम् ॥३-१५॥ यः इह एवं प्रवर्तितं चक्रं न अनुवर्तयति पार्थ सः अघ-आयुः इन्द्रिय-आरामः मोघम् जीवति ॥३-१६॥

यस्त्वात्मरतिरेव स्यादात्मतृप्तश्च मानवः ।
आत्मन्येव च सन्तुष्टस्तस्य कार्यं न विद्यते ॥ ३- १७॥
नैव तस्य कृतेनार्थो नाकृतेनेह कश्चन ।
न चास्य सर्वभूतेषु कश्चिदर्थव्यपाश्रयः ॥ ३- १८॥
तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ ३- १९॥

यः तु मानवः आत्म-रतिः एव आत्म-तृप्तः च आत्मनि एव सन्तुष्टः च स्यात् तस्य कार्यम् न विद्यते ॥३-१७॥ इह न एव तस्य कृतेन कश्चन अर्थः न अ-कृतेन (कश्चन अर्थः) | न च अस्य सर्व-भूतेषु कश्चित् अर्थ-व्यपाश्रयः ॥३-१८॥ तस्मात् अ-सक्तः सततम् कार्यम् कर्म सम्-आचर | कर्म अ-सक्तः आचरन् पूरुषः हि परम् आप्नोति ॥३-१९॥

कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ३- २०॥
यद्यदाचरति श्रेष्ठस्तत्तदेवेतरो जनः ।
स यत्प्रमाणं कुरुते लोकस्तदनुवर्तते ॥ ३- २१॥
न मे पार्थास्ति कर्तव्यं त्रिषु लोकेषु किञ्चन ।
नानवाप्तमवाप्तव्यं वर्त एव च कर्मणि ॥ ३- २२॥
यदि ह्यहं न वर्तेयं जातु कर्मण्यतन्द्रितः ।
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ३- २३॥
उत्सीदेयुरिमे लोका न कुर्यां कर्म चेदहम् ।
सङ्करस्य च कर्ता स्यामुपहन्यामिमाः प्रजाः ॥ ३- २४॥

जनक-आदयः कर्मणा एव हि संसिद्धिम् आस्थिताः | (त्वम्) अपि सम्पश्यन् एव लोक-संग्रहम् कर्तुम् अर्हसि | (अथवा) लोक-संग्रहम् कर्तुम् अपि (यदि) सम्पश्यन् (तर्हि) एव अर्हसि ॥३-२०॥ यत् यत् श्रेष्ठः आचरति तत् तत् एव इतरः जनः (आचरति) | सः यत् प्रमाणम् कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते ॥३-२१॥ पार्थ मे त्रिषु लोकेषु किञ्चन कर्तव्यम् न अस्ति | अन्-अवाप्तम् न (अस्ति) अवाप्तव्यम् च (न अस्ति) | कर्मणि (तु) वर्ते एव ॥३-२२॥ पार्थ जातु हि यदि कर्मणि अतन्द्रितः अहम् न वर्तेयम् मनुष्याः सर्वशः मम वर्त्म अनुवर्तन्ते ॥३-२३॥ अहम् कर्म न कुर्याम् चेत् इमे लोकाः उत्सीदेयुः | (अहम्) संकरस्य कर्ता स्याम् च | (अहम्) इमाः प्रजाः उपहन्याम् ॥३-२४॥

सक्ताः कर्मण्यविद्वांसो यथा कुर्वन्ति भारत ।
कुर्याद्विद्वांस्तथासक्तश्चिकीर्षुर्लोकसंग्रहम् ॥ ३- २५॥
न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् ।
जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ ३- २६॥
प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः ।
अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते ॥ ३- २७॥
तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः ।
गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ ३- २८॥
प्रकृतेर्गुणसम्मूढाः सज्जन्ते गुणकर्मसु ।
तानकृत्स्नविदो मन्दान्कृत्स्नविन्न विचालयेत् ॥ ३- २९॥

भारत अविद्वांसः कर्मणि सक्ताः यथा कुर्वन्ति तथा (एव) लोकसंग्रहम् चिकीर्षुः विद्वान् असक्तः कुर्यात् ॥३-२५॥ युक्तः सम्-आचरन् (अथवा सम-आचरन्) विद्वान् कर्मसङ्गिनाम् अज्ञानाम् बुद्धि-भेदम् न जनयेत् | सर्व-कर्माणि जोषयेत् ॥३-२६॥ कर्माणि सर्वशः प्रकृतेः गुणैः क्रियमाणानि | अहङ्कार-विमूढ-आत्मा अहम् कर्ता इति मन्यते ॥३-२७॥ महा-बाहो गुण-कर्म-विभागयोः तत्त्व-वित् तु गुणाः गुणेषु वर्तन्ते इति मत्वा न सज्जते ॥३-२८॥ प्रकृतेः गुण-सम्मूढाः गुण-कर्मसु सज्जन्ते | तान् मन्दान् अ-कृत्स्न-विदः कृत्स्न-वित् न विचालयेत् ॥३-२९॥

मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा ।
निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३- ३०॥

सर्वाणि कर्माणि अध्यात्म-चेतसा मयि संन्यस्य निर्-आशीः निर्-ममः भूत्वा विगत-ज्वरः युध्यस्व ॥ ३- ३०॥

ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः ।
श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३- ३१॥
ये त्वेतदभ्यसूयन्तो नानुतिष्ठन्ति मे मतम् ।
सर्वज्ञानविमूढांस्तान्विद्धि नष्टानचेतसः ॥ ३- ३२॥
सदृशं चेष्टते स्वस्याः प्रकृतेर्ज्ञानवानपि ।

ये मानवाः मे इदम् मतम् नित्यम् अनुतिष्ठन्ति ते अपि अनसूयन्तः श्रद्धावन्तः कर्मभिः मुच्यन्ते ॥३-३१॥ ये तु एतत् अभ्यसूयन्तः मे मतम् न अनुतिष्ठन्ति तान् अ-चेतसः सर्व-ज्ञान-विमूढान् नष्टान् विद्धि ॥३-३२॥ स्वस्याः प्रकृतेः ज्ञानवान् अपि सदृशं चेष्टते ।

प्रकृतिं यान्ति भूतानि निग्रहः किं करिष्यति ॥ ३- ३३॥
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ ।
तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३- ३४॥

भूतानि प्रकृतिं यान्ति | निग्रहः किं करिष्यति ॥३-३३॥ इन्द्रियस्य राग-द्वेषौ इन्द्रियस्य अर्थे व्यवस्थितौ । तयोः वशम् न आगच्छेत् | तौ हि अस्य परिपन्थिनौ ॥३-३४॥

श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् ।
स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३- ३५॥

पर-धर्मात् सु-अनुष्ठितात् विगुणः स्व-धर्मः श्रेयान् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः | पर-धर्मः भयावहः ॥३-३५॥

अर्जुन उवाच ।
अथ केन प्रयुक्तोऽयं पापं चरति पूरुषः ।
अनिच्छन्नपि वार्ष्णेय बलादिव नियोजितः ॥ ३- ३६॥

अर्जुनः उवाच – वार्ष्णेय अथ केन प्रयुक्तः अयं पूरुषः अन्-इच्छन् अपि बलात् नियोजितः इव पापं चरति ॥३-३६॥

श्रीभगवानुवाच ।
काम एष क्रोध एष रजोगुणसमुद्भवः ।
महाशनो महापाप्मा विद्ध्येनमिह वैरिणम् ॥ ३- ३७॥
धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।
यथोल्बेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतम् ॥ ३- ३८॥
आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा ।
कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणानलेन च ॥ ३- ३९॥
इन्द्रियाणि मनो बुद्धिरस्याधिष्ठानमुच्यते ।
एतैर्विमोहयत्येष ज्ञानमावृत्य देहिनम् ॥ ३- ४०॥
तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ ।
पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ३- ४१॥

श्रीभगवान् उवाच – रजोगुणसमुद्भवः एषः कामः एषः क्रोधः महा-अशनः महा-पाप्मा | इह एनम् वैरिणम् विद्धि ॥३-३७॥ यथा वह्निः धूमेन आव्रियते यथा आदर्शः मलेन च (आव्रियते) यथा गर्भः उल्बेन आवृतः (भवति) तथा इदम् तेन आवृतम् ॥३-३८॥ कौन्तेय एतेन ज्ञानिनः नित्य-वैरिणा दुष्-पूरेण काम-रूपेण अनलेन च ज्ञानम् आवृतम् ॥३-३९॥
इन्द्रियाणि मनः बुद्धिः अस्य अधिष्ठानम् उच्यते । एषः एतैः ज्ञानम् आवृत्य देहिनम् विमोहयति ॥३-४०॥ तस्मात् भरत-ऋषभ त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य एनम् ज्ञान-विज्ञान-नाशनम् पाप्मानं प्रजहि हि ॥३-४१॥

इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः ।
मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ३- ४२॥

इन्द्रियाणि पराणि आहुः | मनः इन्द्रियेभ्यः परं (आहुः) । बुद्धिः तु मनसः परा | यः तु बुद्धेः परतः सः (सः) ॥३-४२॥

एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना ।
जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ३- ४३॥

महाबाहो एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा आत्मानम् आत्मना संस्तभ्य काम-रूपं दुः-आसदम्
शत्रुम् जहि ॥३-४३॥

ॐ तत्सदिति श्रीमद्भगवद्गीतासूपनिषत्सु
ब्रह्मविद्यायां योगशास्त्रे श्रीकृष्णार्जुनसंवादे
कर्मयोगो नाम तृतीयोऽध्यायः ॥३॥

ॐ तत् सत् | इति श्रीमत्-भगवत्-गीतासु उपनिषत्सु ब्रह्म-विद्यायां योग-शास्त्रे श्री-कृष्ण-अर्जुन-संवादे कर्म-योगः नाम तृतीयः अध्यायः ॥३॥

शुभमस्तु !

-o-O-o-

Advertisements