पुरुष and प्रकृति

In this title, there are two words पुरुष and प्रकृति, which are closely related, especially from the metaphysical perspective as propounded in प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि (13’19). Both पुरुष and प्रकृति have no beginning (and hence have no ending ?!)

Thinking of the word पुरुष, what comes to mind is पुरुषसूक्तम्, which should be The scripture, which should be giving the best knowledge of what पुरुष is.

But thinking of the word पुरुष in the context of गीता, I tend to think more specifically of उत्तमपुरुषः. The entire fifteenth chapter merits an independent study in this context, because it has the title पुरुषोत्तमयोगः.

There is great difference in the grammars of उत्तमपुरुषः and पुरुषोत्तमयोगः

  • उत्तमः पुरुषः इति उत्तमपुरुषः is simple कर्मधारयविग्रहः
  • पुरुषेषु उत्तमः इति पुरुषोत्तमः / तेन सह योगः तस्य योगः वा पुरुषोत्तमयोगः (!)

Anyway, thinking first of उत्तमपुरुषः, there are many, many instances or quotes in गीता, wherein श्रीकृष्णभगवान् speaks of Himself, using grammatical उत्तमपुरुषः i.e. forms in singular of अस्मद्-सर्वनाम (अस्मद्-सर्वनाम्नः एकवचन-रूपाणि) – अहम्, माम् (मा), मया, मह्यम् (मे), मत् (मत्तः), मम (मे) and मयि, as also मामिकाम् (see 9’7) and also मत् as the first component of compound words e.g. मत्स्थानि in 9’4.

Now, what I am musing upon is, whether browsing through all such quotes would reveal some knowledge of Who He is, OR What He is, what His basic, innate nature प्रकृति is, why He is there for ….. Maybe, studying all those quotes may itself become sort of आध्यात्मिकी साधना ?!

Let me acknowledge that this thought-process is provoked by Mr. Valerio Virgini, who pointed my attention to the word प्रकृति

  1. mentioned as सर्वभूतानि मामिकां प्रकृतिं यान्ति in 9’7
  2. as मयाध्यक्षेण प्रकृतिः सचराचरम् सूयते in 9’10
  3. also as इमं कृत्स्नम् अवशं भूतग्रामं प्रकृतेर्वशात् पुनः पुनः विसृजामि in 9’8

The word प्रकृति as appearing in the three quotes above seems to connote different things. OR are they different aspects of one and the same thing ? At this point one must also take note of परा and अपरा प्रकृति-s detailed in 7’4 and 7’5.

  • भूमिरापोऽनलो वायुः खं मनो बुद्धिरेव च / अहङ्कार इतीयं मे भिन्ना प्रकृतिरष्टधा (7’4)
  • अपरेयमितस्त्वन्यां प्रकृतिं विद्धि मे पराम् / जीवभूतां महाबाहो ययेदं धार्यते जगत् (7’5)

One common factor in all these quotes (except 9’8) is some form or the other of अस्मद्-सर्वनाम्नः एकवचनस्य रूपम्, which I have marked in red. I have also everywhere made  the word प्रकृति bold.

At this point it would be appropriate to also take note of the mention of प्रकृति in Chapter 13.

  • प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि / विकारांश्च गुणांश्चैव विद्धि प्रकृतिसंभवान् (13’19)
  • कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते / पुरुषः सुखदुःखानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते (13’20)
  • पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् / कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु (13’21)

Having compiled as many quotes containing the word प्रकृति, a curiosity crops up, where else does one find this word प्रकृति all across गीता ? Does the word have any different connotation anywhere there ? One does not have to do any big exercise on this, because there is an interesting index श्रीमद्भगवद्गीतान्तर्गतपदानाम् अकारादिवर्णानुक्रमः in श्रीमद्भगवद्गीता (शाङ्करभाष्य हिन्दी-अनुवादसहित)  by गीताप्रेस, गोरखपूर It seems that the book was first published in विक्रमसंवत् १९८८ i.e. 1931 AD. What I have is a copy of 26th reprint in विक्रमसंवत् २०६३ i.e. 2006 AD. One can also refer to BhagavadgitaWordIndex.pdf linked here. This publication as per the Editorial note is of 1943, though author’s Preface is of 1945 (?!)

Anyway tabulated below are the extracts for the word प्रकृति from Page 121 of the pdf. Here author P. C. Diwanji gives two meanings of प्रकृति as primordial matter or one’s innate nature.

I am tempted to question, how good the meaning “primordial matter” is. Note, primordial means “existing at or since the beginning of the world or the universe”. This meaning of primordial is close enough to प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्ध्यनादी उभावपि (13’19). My question is about the word “matter”. The detailing of अष्टधा अपरा प्रकृति in (7’4) includes खम्, मनः, बुद्धिः and अहङ्कारः. By my knowledge, none of these have any material content. The other four components of अष्टधा अपरा प्रकृति viz. भूमिरापोऽनलो वायुः do have material content.


 फ्रकृति - 1 प्रकृति 2

The difference between परा प्रकृति and अपरा प्रकृति then seems to be hinging on the mention of the word जीवभूताम् in the context of परा प्रकृतिः in (7’5). This परा प्रकृतिः is further credited with its nature and purpose being यया इदं जगत् धार्यते (it upholds and sustains this जगत्).

  • The verb धार्यते is in passive voice, which then should have the subject-word of active voice put in तृतीया विभक्तिः. The word यया is in तृतीया विभक्तिः. But I am tempted to think that तृतीया विभक्तिः of यया i.e. तृतीया विभक्तिः of परा प्रकृतिः is more in the instrumental sense करणकारका तृतीया. The actual subject-word in the active voice can be something else. May I put it as पुरुषेण इदं जगत् अनया परया प्रकृत्या धार्यते meaning “this world is upheld and sustained by The पुरुष, by means of that जीवभूताम् परा प्रकृतिः (!)”. By this जीवभूताम् परा प्रकृतिः becomes the modus operandi of how The पुरुष upholds and sustains the world. Does that then become the bigger picture, rather, the magnificent video of विश्वरूपदर्शनम्, how the ways of the world happen ?
  • Should it not be interesting to understand at his stage the word जगत् ? In the first मन्त्र in ईशावास्योपनिषत् we have ईशावास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्. When studying the मन्त्र I got a prompt to study the etymology of the word जगत्. It has its etymology from जज् जञ्ज् 1 P. (जजति or जञ्जति) To fight, to struggle. Struggle is replete of activity. Etymology of प्रकृतिः (प्रकृष्टा कृतिः) also leads to similar meaning, replete of activity.
  • Does not कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते (13’19) also lend similar meaning ? This meaning seems to apply uniformly even to परा प्रकृति and अपरा प्रकृति. If so, लोकमान्य तिलक seems justified in his contention that philosophy of गीता is primarily कर्मयोगशास्त्रम्.
    • कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते (13’19) merits some deliberation.

कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते (13’19)

  • कार्यकारणकर्तृत्वे = कार्याणां कारणानां च कर्तृत्वम् तत् कार्यकारणकर्तृत्वम् → तस्मिन्निति कार्यकारणकर्तृत्वे
  • हेतुः – This word has both the meanings – the objective and the means to achieve the objective.  
  • कार्यकारणकर्तृत्वे हेतुः प्रकृतिरुच्यते = प्रकृति as is called, is the objective and the means unto occurrence of  causes and effects. For example the occurrences of the phenomena in magnetism “like poles repel and unlike poles attract”  have both, the causes and effects inherent (dictionary meaningExisting in something as a permanent, essential, or characteristic attribute”).
  • Above example and definition of प्रकृति can as well be suggestive of प्रकृति being primarily the game of “energy-potentials”, happening all across the universe or all across the cosmos, non-stop, incessantly. We individuals are always a part of that game. Even after death, the dead body withering in the grave, is also a part of that प्रकृति “the game of energy-potentials”. Knowledge of this would also make one aware and knowledgeable of the vanity of striving to become wealthier or to become more famous or striving to become happier also  (!)
  • Even happiness, even eternal bliss should be let to happen and should not be strived for. That seems to be the significance of the title of the last, eighteenth chapter being मोक्षसंन्यासयोगः (!)
  • Every occurrence, including its causes and effects is how प्रकृति runs and would continue to run the game of energy-potentials all across the cosmos, incessantly.

In continuation of the above discussion about पुरुष and प्रकृति, it should be logical to now study पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान् गुणान् / कारणं गुणसङ्गोऽस्य सदसद्योनिजन्मसु (13’21)

  • There is a challenge here to decipher the compound word प्रकृतिस्थः. Of the two components, the second component स्थः (= तिष्ठति) is clear. But for connecting it with the first component प्रकृति, there can be different options.
    • पुरुषः प्रकृतिस्थः भवति = पुरुषः प्रकृत्यां तिष्ठति, then सः प्रकृतिजान् गुणान् भुङ्क्ते, meaning, when पुरुषः devolves into प्रकृति, He पुरुषः (naturally) acquires प्रकृतिजान् गुणान्.
    • पुरुषः प्रकृतिस्थः भवति = पुरुषः प्रकृत्या तिष्ठति, पुरुषः manifests by means of प्रकृति, He पुरुषः becomes adorned with प्रकृतिज-गुण-s, meaning पुरुषः as such has no गुण-s. Rather, पुरुषः is गुणातीत, as advocated in the fourteenth chapter. Or पुरुषः is अक्षरब्रह्म, as mentioned in the eighth chapter.
  • श्रीकृष्णभगवान् is also that manifestation of पुरुषः when पुरुषः प्रकृतिजान् गुणान्.भुङ्क्ते (!)

शुभमस्तु !



Linguistic charms in Gita

My friend Shri. R. Y. Deshpande has suggested that I may present some study of Linguistic charms in Gita. Being an engineer by profession, so, not a linguist as such, I am yet venturing to present some such study. The simple contention is that, when one undertakes study of a literature such as Gita, some linguistic charm or other will appeal to one’s mind. That is what the linguistic charms are there for, to appeal even to a common mind, not necessarily only to appeal to linguists.

As I understand, linguistic charms भाषालङ्काराः in Sanskrit literature would be of two broad categories (1) charm of sounds शब्दालङ्काराः (2) charm by figures of speech अर्थालङ्काराः. Actually in English, the term ‘figure of speech’ includes both शब्दालङ्काराः and अर्थालङ्काराः.

Charm of sounds शब्दालङ्काराः is again by Prosody छन्दांसि i.e. metrical structure of the poetry and also by such styles as alliteration and onomatopoeia प्रासाः, as also by different types of यमक, which is defined as “repetition in the same stanza (in any part of it) of words or syllables similar in sound, but different in meaning, a kind of rhyme, (of which various kinds are enumerated; see Kāv.3.2-52); आवृत्तिं वर्णसंघातगोचरां यमकं विदुः Kāv.1.61”

In Apte’s dictionary, “अर्थालङ्काराः are of various types अलंकारशेखर of केशवमिश्र mentions (verse 29) fourteen types of अर्थालंकारs as follows:- उपमारूपकोत्प्रेक्षाः समासोक्तिरपह्नुतिः । समाहितं स्वभावश्च विरोधः सारदीपकौ ॥ सहोक्तिरन्यदेशत्वं विशेषोक्तिर्विभावना । एवं स्युरर्थालकाराश्चतुर्दश न चापरे ॥ simile, metaphor, hyperbole, irony, pun, etc.”

There are अर्थालङ्काराः also by various moods and sentiments called as रस-s in संस्कृत. Again in Apte’s dictionary, “The रस-s are usually eight :– शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । भीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्ट नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ but sometimes शान्तरस is added; thus making the total number 9; निर्वेदस्थायिभावो$स्ति शान्तो$पि नवमो रसः K. P.4; sometimes a tenth, वात्सल्यरस, is also added. Rasas are more or less a necessary factor of every poetic composition, but, according to Viśvanātha, they constitute the very essence of poetry; वाक्यं रसात्मकं काव्यम्”. I would think that भक्तिरसः is yet another eleventh रसः, which merits to be added. Also, since भर्तृहरिः composed a distinct वैराग्यशतकम्, विरक्तिः or वैराग्यम् should become twelfth रसः.

Since Gita is well-known for its philosophical content, one may wonder whether, though it is basically a poem, it does have any linguistic charms worth noting and appreciation.

All the verses in Gita are definitely metrical. So charm of sounds शब्दालङ्काराः are definitely there. गीता सुगीता कर्तव्या is a proverbial advocacy. Majority of the verses are in अनुष्टुभ् or श्लोक-meter, having four quarters of eight letters each, though often written in two lines of 16 letters. The four quarters may make the recitation easy. But single line of 16 letters makes the writing compact, especially if all 16 letters can be written conjoint by संधि-s. For example आचार्यान्मातुलान्भ्रातॄन्पुत्रान्पौत्रान्सखीन्स्तथा (1’26) or पापमेवाश्रयेदस्मान्हत्वैतानाततायिनः (1’36) also अनार्यजुष्टमस्वर्ग्यमकीर्तिकरमर्जुन (2’2) and यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः (2’28-अ) and many more. To recite this line (2’28-अ) by its two quarters, it would sound good recitation to say it as यतेन्द्रियमनोबुद्धिर् | मुनिर्मोक्षपरायणः | There are 645 verses in अनुष्टुभ् or श्लोक-meter. I remember having read that all the 645 verses do not exactly conform to the code for अनुष्टुभ् or श्लोक-meter, which is quoted as श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयं सर्वत्र लघु पञ्चमम् | द्विचतुष्पादयोर्ह्रस्वं सप्तमं दीर्घमन्यथा || The metrical inaccuracies do not anyway hamper smoothness in recitation. The metrical inaccuracies can not only be discounted as poetical liberties निरङ्कुशाः कवयः, but also suggestive that the focus should be on the meaning and the message.

Balance 55 verses 2’5 to 2’8, also 2’20, 2’22, 2’29, 2’70, 8’9, 8’10, 8’11, 8’28, 9’20, 9’21, 36 verses (11’15 to 11’50), 15’2, 15’3, 15’4, 15’5, 15’15 have four quarters of 11 letters each.

  • Similar to the instance of saying यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः (2’28-अ) as यतेन्द्रियमनोबुद्धिर् | मुनिर्मोक्षपरायणः | for the verse 8’9, its first two quarters may be written as कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयाँ-समनुस्मरेद्यः it would sound good recitation to say it as कविं पुराणम् अनुशासितारम् | अणोरणीयान् समनुस्मरेद् यः | Not only that this recitation would be good, one would have also understood the contained words distinctly in the flow of recitation itself.
  • Most of these 55 verses, I guess, would be in उपजाति meter, which is often a combination of इन्द्रवज्रा (त-त-ज-ग-ग) and उपेन्द्रवज्रा (ज-त-ज-ग-ग).

645 verses of 32 letters each and 55 verses of 44 letters each make a total of 23060 letters in Gita ! That count does not include धृतराष्ट्र् उवाच (1), संजय उवाच (9) अर्जुन उवाच (21) and श्रीभगवानुवाच (28).

I am more fascinated by the अर्थालङ्काराः in Gita.

  • To begin with the title श्रीमद्भगवद्गीता, this title is feminine by its gender. Why feminine ? It could as well have been श्रीमद्भगवद्गीतम्. I think the answer is in the epilogue समापनवाक्यम् of every अध्याय. The phrase worth noting is “श्रीमद्भगवद्गीतासु उपनिषत्सु”. Obviously the contention is that every अध्याय is an उपनिषत् and all अध्याय-s together make one comprehensive उपनिषत् the श्रीमद्भगवद्गीता. By the way, the word उपनिषत् is feminine ! Why is the word उपनिषत् feminine ? उपनिषत्-s are to Vedas as शक्ति is to शिव or प्रकृति is to पुरुष ! Since the word वेदः is masculine, the word उपनिषत् is feminine ! Every such revelation gives me immense pleasure and hence I see अर्थालङ्कार there.
  • Every chapter is called as अध्यायः (अधि + आ + अयः) Note अधि = deep आ = comprehensive अयः = penetration (into the mind of the reader, reciter, listener). Such is the impact expected from the study of each अध्याय. The English word ‘chapter’ sounds to be too poor to convey the import of the word अध्यायः. Every word is so much meaningful अर्थपूर्ण ! Understanding श्रीमद्भगवद्गीता becomes most charming, if one has some good understanding of its language.
  • The very first verse (1’1) seems to present the personality of धृतराष्ट्र्, the King, yet biased towards his sons, whom he refers to as मामकाः. The affix क in मामकाः itself connotes more affection and in turn the bias. Alternatively, for धृतराष्ट्र्, everyone fighting on the side of दुर्योधन are मामकाः. And the rest are पाण्डवाः. Maybe, a complex always lurked in धृतराष्ट्र्’s mind that he became the king, not by his own merit, but only because पण्डु awarded it to him (like a piece of bread tossed to a dog ?), All that acrimony seems to find expression in the phrase मामकाः पाण्डवाश्चैव.
  • In the phrase धर्मक्षेत्रे कुरुक्षेत्रे, often धर्मक्षेत्रे is interpreted to be adjectival of कुरुक्षेत्रे. But as a king, धृतराष्ट्र् can be wanting संजय to tell him what happened / was happening on both sides of the battle and hence would have spelt out the two sides as धर्मक्षेत्रे and कुरुक्षेत्रे.
  • Any literary composition is certainly rich with अर्थालङ्काराः, if it is replete with number of interpretations. Just by this consideration alone, Gita would stand out as a preeminent composition.
  • Verse 1’3 sounds quite satirical. दुर्योधन seems to draw attention of precept द्रोणाचार्य to the fact that his own disciples have arranged themselves against him, the arrangement itself having been schemed by his number one enemy, the son of द्रुपद. The verse seems to have the aim of inciting द्रोणाचार्य to teach lesson to his ungrateful disciples.
  • Verse 1’10 is interesting, because it brings forth arrogance of दुर्योधन in a subtle way. When pointing to his own army he calls it with the pronoun तत् (that), implying that his army is spread vast to quite some distance, hence worthy of the pronoun ‘that’. Pointing to army of Pandavas he uses the pronoun इदम् (this), implying that their army is just this much.
  • The words अपर्याप्तम् and पर्याप्तम् are not only antonyms, but each of them has inherently two contradictory meanings. One way अपर्याप्तम् means limitless. It also has an alternate meaning as ‘inadequate’. These words are very suggestive that the strength of an army is to be gauged not just by the number of soldiers, not just quantitatively, but also qualitatively, by the fighting spirit and fighting skills.
  • All the narration of दुर्योधन to द्रोणाचार्य in as many as 9 verses from 1’3 to 1’11 could have been made more distinct by prefacing it as दुर्योधन उवाच. Is there a poetic suggestion implicit in the absence of any such preface, that दुर्योधन does not merit any distinct mention ?
  • Verses 1’12 to 1’18 starting from भीष्मपितामह giving the clarion call and blowing his conch, followed by blowing of conches by श्रीकृष्णभगवान् and all the eminent Pandava-warriors is वीररस in full flow culminating in “स घोषो धार्तराष्ट्राणां हृदयानि व्यदारयत्” (भयानक-रस) and “नभश्च पृथिवीं चैव तुमुलो व्यनुनादयन्” (अतिशयोक्ति) in 1’19
  • The verses सीदन्ति मम गात्राणि मुखं च परिशुष्यति | वेपथुश्च शरीरे मे रोमहर्षश्च जायते (1’29) गाण्डीवं स्रंसते हस्तात्त्वक्चैव परिदह्यते | न च शक्नोम्यवस्थातुं भ्रमतीव च मे मनः (1’30) are so much expressive and picturesque that an absorbed reader may experience in himself, what अर्जुन might have then experienced. These verses describing the pitiable condition of अर्जुन are full of करुणरस.
  • There is करुणरस also in येषामर्थे काङ्क्षितं नो राज्यं भोगाः सुखानि च | त इमेsवस्थिता युद्धे प्राणांस्त्यक्त्वा धनानि च (1’33) because here अर्जुन is expressing his compassion. Rather his compassion continues up to नरकेsनियतं वासो भवतीत्यनुशुश्रुम (1’44) culminating in अहो बत (भय-रस) in (1’45), rather विसृज्य सशरं चापं शोकसंविग्नमानसः (करुणरस) in (1’47)
  • In the entire first chapter there is no श्रीभगवानुवाच. This means that श्रीभगवान lent a patient ear to what all अर्जुन wanted to say (शान्तरस).  

One would come across good number of similes उपमालङ्कार-s as in

  • यावानर्थ उदपाने सर्वतः संप्लुतोदके | तावान्सर्वेषु वेदेषु ब्राह्मणस्य विजानतः (2’46)
  • इन्द्रियाणां हि चरतां यन्मनोsनुविधीयते | तदस्य हरति प्रज्ञां वायुर्नावमिवाम्भसि (2’67)
  • आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठम् समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् | तद्वत् कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी (2’70)

It comes to mind that every instance of उपमालङ्कार merits its study, taking note of उपमानसर्वस्वम् and उपमेयसर्वस्वम्, rather by tabulating them to see the one-to-one correspondence.

उपमानानि यावान् अर्थः सर्वतः संप्लुतोदके उदपाने
उपमेयानि तावान् (अर्थः) विजानतः ब्राह्मणस्य सर्वेषु वेदेषु

Now, this is interesting. At first reading one may think that the correspondence is between सर्वतः संप्लुतोदके and सर्वेषु वेदेषु. But that is not so. When a ब्राह्मण has become accomplished विजानन्, his विज्ञानम् becomes all-pervading like flood-waters. In that state of accomplishment, knowledge even in all Vedas put together would be like the water in a pond or well. I am left wondering whether there could be a better simile. Alternatively, one can also wonder whether the significance or importance of accomplishing विज्ञानम् could have been stated without the simile and yet with the same impact.

In अशोच्यानन्वशोचास्त्वं प्रज्ञावादांश्च भाषसे (2’11) would one sense उपहास ?

There is some शब्दालङ्कार of अनुप्रास of ओ-कार and of ‘यम’ in अच्छेद्योsयमदाह्योsयमक्लेद्योsशोष्य एव च (2’24) अव्यक्तोsयमचिन्त्योsयमविकार्योsयमुच्यते (2’25).

In (3’37), (3’38) and (3’39) together श्रीकृष्णभगवान् thought it worthwhile to explain the impact of काम and क्रोध on human mind not only by as many as three similes – यथा (1) धूमेनाव्रियते वह्निः (2) आदर्शः मलेन (3) गर्भः उल्बेन He gives to it the personality of someone with insatiable hunger महाशनः He further calls it as fire, which not only engulfs but has the animosity unto one’s intellect to burn it into ashes आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा. The fire is also difficult to drowse दुष्पूरेणानलेन. Maybe, without mentioning it, श्रीकृष्णभगवान् wanted to remind अर्जुन of the ignominious incident of द्रौपदीवस्त्रहरणम्. Even otherwise काम and क्रोध are such दोष-s, which incite people into indecent conduct and demean the character, both individually and socially.

I have tried to present the शब्दालङ्काराः and अर्थालङ्काराः, which appeal to my mind, here, primarily, only from the first three chapters.

There are certainly many, many more, not to forget the great रूपकम् – ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् | छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् (15’1). “One who understands ‘that’ is magi”.

शुभमस्तु !


Uplift Oneself by Oneself

उद्धरेदात्मनात्मानम् = उद्धरेत् आत्मना आत्मानम् = One should uplift oneself by oneself.

Ever since it became clear that गीता is so long, because अर्जुन prayed that he be told what will be परं श्रेयः for him,  I have been obsessed of what I can learn from गीता for परं श्रेयः for myself too.

It is clear that first of all, my mind and character ought to be cleansed of vices. Of course, it cannot be a one-time cleansing. I need to be doing constant self-checking. It would be good, if there can be a ready checklist. For a checklist of vices, there is often the mention of six enemies षड्रिपवः as are mentioned in

  • दम्भो दर्पोsभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् (16’4)
  • or also in अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं च संश्रिताः | मामात्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तोभ्यसूयकाः (16’18)
  • or also in अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53).

But I am getting to think that only षड्रिपवः do not make a complete checklist of all vices. For example one सुभाषितम् says आलस्यं हि मनुष्याणां शरीरस्थो महारिपुः. As is obvious आलस्यम् is not among षड्रिपवः.

Actually the characteristics which make तामसः कर्ता as also राजसः कर्ता, these also appeal to be list of vices only.

  • रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोsशुचिः | हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः (18’27)
  • अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठोsनैष्कृतिकोsलसः | विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते (18’28).

Let me see what list I get by understanding these verses.

(1) दम्भो दर्पोsभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ सम्पदमासुरीम् (16’4) पदच्छेदैः – दम्भः दर्पः अभिमानः क्रोधः पारुष्यम् एव च | अज्ञानम् च अभिजातस्य पार्थ सम्पदम् आसुरीम् || अन्वयः – पार्थ, आसुरीम् सम्पदम् अभिजातस्य दम्भः दर्पः अभिमानः क्रोधः पारुष्यम् एव च अज्ञानम् च (भवति)

  • आसुरी – आसुर a. (-री f.) [असुरस्येदं अण् opp. दैव] 1 Belonging to Asuras. -2 Belonging to evil spirits; आसुरी माया, आसुरी रात्रिः &c. -3 Infernal, demoniacal; आसुरं भावमाश्रितः Bg.7.15 (for a full exposition of what constitutes आसुर conduct, see Bg.16.7-24).
  • अभिजात – 1 (a) Born to or for (b) Produced all around. (c) Born in consequence of. -2 Inbred, inborn. -3 Born, produced
  • दम्भः – [दम्भ्-घञ्] 1 Deceit, fraud, trickery
  • दर्पः – [दृप् भावे घञ् कर्तरि अच् वा] 1 Pride, arrogance, insolence, haughtiness
  • अभिमानः – 1 Pride (in a good sense), self-respect, honourable or worthy feeling -2 Self- conceit, pride, arrogance, haughtiness, egotism, high- opinion of oneself
  • क्रोधः – [क्रुध्-भावे घञ्] 1 Anger, wrath
  • पारुष्यम् [परुषस्य भावः ष्यञ्] 1 Roughness, ruggedness, hardness. -2 Harshness, cruelty, unkindness (as of disposition). -3 Abusive language, abuse, reproach, scurrilous language, insult; Bg.16.4; Y.2.12,72; हिंसा तदभिमानेन दण्ड्यपारुष्ययोर्यथा । वैषम्यमिह भूतानां ममाहमिति पार्थिव ॥ Bhāg.7.1.23. -4 Violence (in word or deed)
    • परुष a. [पॄ-उषन्] 1 Hard, rough, rugged, stiff (opp. मृदु or श्लक्ष्ण) -2 Harsh, abusive, severe, unkind, cruel, stern (as words)

(2) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53) पदच्छेदैः – अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तः ब्रह्मभूयाय कल्पते अन्वयः – (यः) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः (च) (सः) ब्रह्मभूयाय कल्पते |

  • अहङ्कारम् –  अहंकारः 1 egotism, sense of self, self-love considered as an अविद्या or spiritual ignorance in Vedānta Phil. Note, this explains what is mentioned as अज्ञानम् in 16’4.
  • बलम् – बलं वासनाविषयप्राप्त्यनुकूलो यत्नः Forceful action towards getting one’s desires.
  • कामम् – कामः desire, often of sensual enjoyments
  • परिग्रहम् – detailed study of this is at the given link.
  • निर्ममः (निर्गतं ममत्वं यस्मात् सः) – a. 1 free from all connections with the outer world, who has renounced all worldly ties
  • शान्तः – [शम्-क्त] 1 Appeased, allayed, calmed, satisfied, pacified
  • ब्रह्मभूयाय – ब्रह्मभूयम् identity with Brahma, absorption or dissolution into Brahma, final emancipation
  • कल्पते – कॢप् । भ्वा० सेट् आ० । कृपूँ॒ साम॑र्थ्ये 1 Ā. (कल्पते, चक्लृपे, अक्लृपत्, अक्लृप्त, अकल्पिष्ट; कल्पि- ष्यते; कल्प्स्यति-ते, कल्पितुम्, कल्प्तुम्, क्लृप्त) 1 To be fit or adequate for result in, bring about, accomplish, produce, tend to
  • (यः) अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् विमुच्य निर्ममः शान्तः (च) (सः) ब्रह्मभूयाय कल्पते = After giving up ego, forcefulness, arrogance, sensual desires, wrath, accepting gratifications, one, who has transcended all thoughts of “I, me, mine” and is at peace, merits identity with Brahma.

(3) रागी कर्मफलप्रेप्सुर्लुब्धो हिंसात्मकोsशुचिः | हर्षशोकान्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः (18’27) पदच्छेदैः – रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः | हर्षशोक-अन्वितः कर्ता राजसः परिकीर्तितः अन्वयः – रागी कर्मफलप्रेप्सुः लुब्धः हिंसात्मकः अशुचिः हर्षशोक-अन्वितः कर्ता राजसः (इति) परिकीर्तितः (अस्ति) |

  • रागी
  • कर्मफलप्रेप्सुः
  • लुब्धः
  • हिंसात्मकः
  • अशुचिः
  • हर्षशोक-अन्वितः
  • कर्ता
  • राजसः
  • परिकीर्तितः

(4) अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठोsनैष्कृतिकोsलसः | विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामस उच्यते (18’28) पदच्छेदैः – अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः अनैष्कृतिकः अलसः | [Note “शठोsनैष्कृतिकोsलसः” has been deciphered as “शठः अनैष्कृतिकः अलसः” by स्वामी रामसुखदास whereas I find only the word नैष्कृतिकः in Critical word-index by रावबहादुर प्रह्लाद दिवाणजी. Hence, “शठः नैष्कृतिकः अलसः” according to him.] विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते अन्वयः – अयुक्तः प्राकृतः स्तब्धः शठः अनैष्कृतिकः/नैष्कृतिकः अलसः विषादी दीर्घसूत्री च कर्ता तामसः उच्यते

  • अयुक्तः – Since युक्तः = Fit, proper, right, suitable, अयुक्तः = unfit, improper, wrong, unsuitable
  • प्राकृतः – Uncultivated, vulgar, unrefined, illiterate
  • स्तब्धः – Paralysed, senseless, stupefied, benumbed, Obstinate, stubborn, hard-hearted, stern
  • शठः – Crafty, deceitful, fraudulent. dis- honest, perfidious. Wicked, depraved. A rogue, cheat, knave, swindler
  • अनैष्कृतिकः/नैष्कृतिकः – स्वामी रामसुखदास in his book published by गीताप्रेस, गोरखपुर gives meaning of अनैष्कृतिकः as ungrateful. रावबहादुर प्रह्लाद दिवाणजी gives नैष्कृतिकः = one, who cuts off interest of others. In Apte’s dictionary I could find neither अनैष्कृतिकः nor नैष्कृतिकः
  • अलसः – [न लसति व्याप्रियते, लस्-अच्] 1 Inactive, without energy, lazy, idle, indolent
  • विषादी – विषादिन् = Dejected, dismayed, sad, disconsolate
  • दीर्घसूत्री – working slowly, slow, dilatory, procrastinating
  • तामसः – A malignant person, an incendiary, a villain
  • उच्यते – वच् – . 2 P. (Ā. also in non-conjugational tenses; in conjugational tenses it is said to be defective in the third person plural by some authorities, or in the whole plural by others; वक्ति, उवाच, अवोचत्, वक्ष्यति, वक्तुम्, उक्त) 1 To say, speak

So, from these four verses, I have following checklist of vices.

  • दम्भः, दर्पः, अभिमानः, क्रोधः, पारुष्यम्, अज्ञानम् in 16’4
  • अहङ्कारः, बलम्, दर्पः, कामः, क्रोधः, परिग्रहः in 18’53
  • रागः कर्मफलापेक्षा, लोभः, हिंसात्मकता, अशुचिता, हर्षशोकान्वितता in 18’27
  • अयुक्तता, प्राकृतता, स्तब्धता, शाठ्यम्, अनैष्कृतिकता/नैष्कृतिकता, आलस्यम्, विषादः, दीर्घसूत्रता in 18’28

Of course there are repetitions or overlaps due to synonymity. Hence the list without repetitions or overlaps should be

  1. दम्भः (16’4)
  2. दर्पः (16’4), (18’53)
  3. अभिमानः (16’4),
  4. अहङ्कारः (18’53)
  5. क्रोधः (16’4), (18’53)
  6. पारुष्यम् (16’4) बलम् (18’53) हिंसात्मकता (18’27) are fairly synonymous
  7. परिग्रहः (18’53)
  8. कामः (18’53) रागः (18’27) लोभः (18’27) are fairly synonymous.
  9. कर्मफलापेक्षा (18’27)
  10. अशुचिता (18’27)
  11. हर्षशोकान्वितता (18’27) विषादः (18’28) are fairly synonymous.
  12. अयुक्तता  (18’28)
  13. प्राकृतता  (18’28)
  14. स्तब्धता  (18’28)
  15. शाठ्यम्  (18’28)
  16. अनैष्कृतिकता/नैष्कृतिकता  (18’28)
  17. आलस्यम्   (18’28)
  18. दीर्घसूत्रता (18’28)

(5) In Apte’s dictionary, when detailing the word आसुरी it is mentioned “.. for a full exposition of what constitutes आसुर conduct, see Bg.16.7-24”. It would become a meticulous exercise to list vices inherent in these 18 verses.

  1. आसुराः जनाः प्रवृत्तिं च निवृत्तिं च न विदुः (16’7)
  2. न शौचं (विदुः) (16’7)
  3. न आचारः (विदुः) (16’7)
  4. न तेषु सत्यं विद्यते (16’7)
  5. जगत् असत्यम् अप्रतिष्ठम् अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतम् आहुः (16’8)
  6. (जगत्) कामहैतुकम् (आहुः) (16’8)
  7. नष्टात्मानः अल्पबुद्धयः (16’9)
  8. जगतः अहिताः (जगतः) क्षयाय उग्रकर्माणः प्रभवन्ति (16’9)
  9. दुष्पूरं कामम् आश्रित्य (16’10)
  10. दम्भ-मान-मद-अन्विताः (16’10)
  11. मोहात् गृहीत्वा असद्ग्राहान् (16’10)
  12. अशुचिव्रताः प्रवर्तन्ते (16’10)
  13. अपरिमेयां प्रलयान्तां चिन्ताम् उपाश्रिताः (16’11)
  14. कामोपभोगपरमाः (16’11)
  15. आशापाशशतैः बद्धाः कामक्रोधपरायणाः कामभोगार्थम् अन्यायेन अर्थसञ्चयान् ईहन्ते (16’12)
  16. इदमद्य मया लब्धम् इमं प्राप्स्ये मनोरथम्, इदम् अस्ति पुनः इदम् धनम् अपि मे भविष्यति (16’13)
  17. असौ मया हतः शत्रुः अपरान् अपि च हनिष्ये (16’14)
  18. ईश्वरः अहम् अहं भोगी सिद्धः अहम् बलवान् (अहम्) सुखी (अहम्) (16’15)
  19. आढ्यः (अहम्) अभिजनवान् अस्मि कः अन्यः मम सदृशः अस्ति (16’16) [Note आढ्य a. [आ-ध्यै-क पृषो˚ Tv.] 1 Rich, wealthy]
  20. यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्ये इति अज्ञानविमोहिताः (16’16) अनेकचित्तविभ्रान्ताः मोहजालसमावृताः कामभोगेषु प्रसक्ताः (16’17)
  21. आत्मसंभाविताः स्तब्धाः धनमानमदान्विताः (16’18)
  22. दम्भेन अविधिपूर्वकम् नामयज्ञैः यजन्ते (16’18)
  23. अहङ्कारम् संश्रिताः (16’19)
  24. बलम् (संश्रिताः) (16’19)
  25. दर्पम् (संश्रिताः) (16’19)
  26. कामम् (संश्रिताः) (16’19)
  27. क्रोधम् (संश्रिताः) (16’19)
  28. माम् आत्मपरदेहेषु प्रद्विषन्तः अभ्यसूयकाः (16’19)
  29. यः शास्त्रविधिम् उत्सृज्य कामकारतः वर्तते (16’23)

There seems to be quite some overlap or repetitiveness even within this list of 29 phrases.

(6) Just as कर्ता has been detailed as सात्विकः, राजसः, तामसः, many aspects of human character such as आहार, यज्ञ, तप, दान, (in 17th) and ज्ञान, कर्म, बुद्धिः, धृतिः, सुखम्  are detailed by their सात्विक, राजस, तामस variations. Obviously, while सात्विक variations are virtuous, राजस and तामस variations are vices. Since vices are antonymous to virtues, one can chart out vices and virtues as antonyms. There are good lists of virtues in 12’13 to 12’19 also in 13’7 to 13’11 again in 16’1 to 16’3 and in 17’14 to 17’16 and in 18’42 to 18’44. I think it would be a good idea to set the antonymous राजस and तामस variations words/phrases of vices against respective सात्विक words/phrases of virtues.

  1. अमानित्वम् (13’7) नातिमानिता (16’3) <> अभिमानः (16’4)
  2. अदम्भित्वम् (13’7) <> दम्भः (16’4) [दम्भ्-घञ्] 1 Deceit, fraud, trickery; Ms.4.163. -2 Religious hypocrisy; Bg.16.4. -3 Arrogance. pride, ostentation. -4 Sin, wickedness.
  3. अहिंसा (13’7), (16’2), (17’14) <> पारुष्यम् (16’4) बलम् (16’19), (18’53) हिंसात्मकता (18’27)
  4. क्षमी (12’13) क्षान्तिः (13’7), (18’42) क्षमा (16’3) <> दर्पः (16’4), (16’19), (18’53)
  5. आर्जवम् (13’7), (16’1), (17’14), (18’42) <> दर्पः (16’4), (16’19), (18’53)
  6. आचार्योपासनम् (13’7) देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनम् (17’14)
  7. शुचिः (12’16) शौचम् (13’7), (16’3), (17’14), (18’42) <> अशुचिता (18’27)
  8. दृढनिश्चयः (12’14) स्थिरमतिः (12’19) स्थैर्यम् (13’7) शान्तिः (16’2) शमः (18’42)
  9. यतात्मा (12’14) आत्मविनिग्रहः (13’7), (17’16)
  10. अनपेक्षः (12’16) इन्द्रियार्थेषु वैराग्यम् (13’8), ब्रह्मचर्यम् (17’14)
  11. निरहङ्कारः (12’13) अनहङ्कारः (13’8) <> अहङ्कारः (16’19), (18’53)
  12. गतव्यथः (12’16) जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् (13’8)
  13. सर्वारम्भपरित्यागी (12’16) निर्ममः (12’13) अनिकेतः (12’19) असक्तिः (13’9) अलोलुप्त्वम् (16’2)
  14. उदासीनः (12’16) अनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु (13’9)
  15. समदुःखसुखः (12’13) हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः (12’15) यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति शुभाशुभपरित्यागी समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः (12’17) तुल्यनिंदास्तुतिः (12’18) नित्यं समचित्तत्वम् इष्टानिष्टोपपत्तिषु (13’9) <> हर्षशोकान्वितता (18’27) विषादः (18’28)
  16. अनन्ययोगेन अव्यभिचारिणी भक्तिः (13’10) आस्तिक्यम् (18’42) ईश्वरभावः (18’43)
  17. विविक्तदेशसेवित्वम् (13’10) मौनम् (17’16)
  18. जनसंसदि अरतिः (13’10)
  19. अध्यात्मज्ञाननित्यत्वम् (13’11) तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् (13’11) ज्ञानयोगः (16’1) ज्ञानविज्ञानम् (18’42) – येन ज्ञानेन (मनुजः) सर्वभूतेषु एकं अव्ययम् भावं ईक्षते तज्ज्ञानं सात्त्विकम् (18’20) <> येन ज्ञानेन (मनुजः) सर्वभूतेषु पृथग्विधान् नानाभावान् पृथक्त्वेन वेत्ति तद्राजसम् (19’21) यत् एकस्मिन् कार्ये कृत्स्नवत् सक्तम् अहैतुकम् अतत्त्वार्थवत् अल्पम् तत्तामसम् (18’21)
  20. बुद्धिः – व्यवसायात्मिका एका (2’41) या प्रवृत्तिं निवृत्तिं च कार्याकार्ये भयाभये बन्धं मोक्षं च वेत्ति सा सात्त्विकी (18’30) <> अव्यवसायिनां बुद्धयः बहुशाखाः अनन्ताः च (2’41) यया बुद्ध्या मनुजः अधर्मं धर्मं च कार्यं च अकार्यं च अयथावत् प्रजानाति सा राजसी (18’31) यया तमसावृतया बुद्ध्या मनुजः अधर्मं धर्ममिति सर्वार्थान् विपरीतान् च मन्यते सा तामसी (18’32)
  21. श्रद्धा – मय्यर्पितमनोबुद्धिः (12’14) यजन्ते सात्त्विका देवान् (17’4) <> यक्षरक्षांसि राजसाः (17’4) प्रेतान्भूतगणांश्चैव यजन्ते तामसा जनाः (17’4)
  22. अभयम् (16’1) युद्धे अपलायनम् (18’43)
  23. सत्त्वसंशुद्धिः (16’1) भावसंशुद्धिः (17’16) <> क्लैब्यम् (2’3) किल्बिषम् (18’47)
  24. दक्षः (12’16) व्यवस्थितिः (16’1) अकल्कता Honesty, integrity अकल्मषम् (6’27) <>
  25. कर्म – यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् (18’5) नियतं सङ्गरहितमरागद्वेषतः कृतम् | अफलप्रेप्सुना कर्म यत्तत्सात्विकमुच्यते (18’23) <> यत्तु कामेप्सुना कर्म साहङ्कारेण वा पुनः | क्रियते बहुलायासं तद्राजसमुदाहृतम् (18’24) अनुबन्धं क्षयं हिंसामनवेक्ष्य च पौरुषम् | मोहादारभ्यते कर्म यत्तामसमुच्यते (18’25)
  26. दानम् (16’1), (18’43) – यदनुपकारिणे दातव्यमिति देशे काले पात्रे च दीयते तत्सात्त्विकम् (17’20) <> प्रत्युपकारार्थं वा फलमुद्दिश्य परिक्लिष्टम् दीयते तद्राजसम् (17’21) अदेशकाले अपात्रेभ्यः च यत् असत्कृतम् अवज्ञातं तत्तामसम् (17’22)
  27. दमः (16’1), (18’42)
  28. यज्ञः (16’1) – यजन्ते सात्त्विका देवान् (17’4) अफलाकाङ्क्षिभिः यष्टव्यमेव इति मनः समाधाय इज्यते सः सात्त्विकः (17’11) <> यक्षरक्षांसि राजसाः (17’4) प्रेतान्भूतगणांश्चैव यजन्ते तामसा जनाः (17’4) फलमभिसंधाय दम्भार्थमपि इज्यते सः राजसः (17’12) विधिहीनम् असृष्टान्नम् मन्त्रहीनम् अदक्षिणम् श्रद्धाविरहितम् इज्यते सः तामसः (17’13)
  29. स्वाध्यायः (16’1) स्वाध्यायाभ्यसनम् (17’15), कृषिगोरक्षवाणिज्यम् (18’44)
  30. तपः (16’1), (18’42) – अफलाकाङ्क्षि सात्त्विकम् (17’17) <> सत्कारमानपूजार्थम् दम्भेन च चलम् अधृवम् राजसं तपः (17’18) मूढग्राहेण आत्मनः पीडया वा परस्य उत्सादनार्थम् तामसं तपः (17’19)
  31. सत्यम् (16’2), (17’15) <> न तेषु (असुरेषु) सत्यं विद्यते (16’7) असुराः जगत् असत्यम् अप्रतिष्ठम् अनीश्वरम् अपरस्परसम्भूतम् आहुः (16’8)
  32. अक्रोधः (16’2) <> क्रोधः (16’4), (16’19), (18’53)
  33. त्यागः (16’2) यन्नियतं कर्म कार्यमित्येव सङ्गं फलं च त्यक्त्वा क्रियते सः सात्त्विकः (18’9) <> परिग्रहः (18’53) नियतस्य कर्मणः संन्यासः मोहात्तस्य परित्यागः तामसः त्यागः (18’7) यत्कर्म (मनुजः) दुःखमित्येव कायक्लेशभयात्त्यजेत् सः राजसः त्यागः (18’8)
  34. अपैशुनम् (16’2) <> पैशुनम्/न्यम् [पिशुनस्य भावः अण् ष्यञ् वा] 1 Back-biting, slandering, talebearing, calumny
  35. अद्वेष्टा सर्वभूतानाम् मैत्रः करुणः (12’13) भूतेषु दया (16’2) <> पारुष्यम् (16’4) बलम् (18’53) हिंसात्मकता (18’27)
  36. सौम्यत्वम् (17’16) मार्दवम् (16’2) अनुद्वेगकरं प्रियहितम् वाक्यम् (17’15), <> दर्पः (16’4), (16’19), (18’53) पारुष्यम् (16’4) बलम् (16’19) (18’53) हिंसात्मकता (18’27)
  37. ह्रीः (16’2) [Note ह्री f. 1 Shame -2 Bashfulness, modesty] परिचर्यात्मकं कर्म (18’44) <> दर्पः (16’19), 18’53)
  38. अचापलम् (16’2) <> दीर्घसूत्रता (18’28) शाठ्यम् {[शठस्य भावः ष्यञ्] (a) Dishonesty, perfidy, guile; trickery, fraud, villainy} (18’28)
  39. तेजः (16’3), (18’43)
  40. धृतिः (16’3), (18’43) यया अव्यभिचारिण्या धृत्या (मनुजः) मनःप्राणेन्द्रियक्रियाः योगेन धारयते सा धृतिः सात्त्विकी (18’32) <> यया धृत्या (मनुजः) धर्मकामार्थान् धारयते या च प्रसङ्गेन फलाकाङ्क्षी सा राजसी धृतिः (18’33) यया धृत्या स्वप्नं भयं शोकं विषादं मदमेव च न विमुञ्चति सा दुर्मेधा धृतिः तामसी (18’34)
  41. अद्रोहः (16’3) <> द्रोहः [द्रुह् भावे-घञ्] 1 Plotting against, seeking to hurt or assail, injury, mischief, malice मित्रद्रोहे च पातकम् Bg.1.38; Ms.2.161;7.48; 9.17. -2 Treachery, perfidy
  42. शौर्यम् (18’43)
  43. दाक्ष्यम् (18’43) <> (अदक्षिणम्) (17’13) अनार्यजुष्टम् (2’2)
  44. सततं सन्तुष्टः (12’14) संतुष्टो येन केनचित् (12’19) मनःप्रसादः (17’16) <> विषादी (18’29)
  45. आहारः – आयुःसत्त्वबलारोग्यसुखप्रीतिविवर्धिनः | रस्याः स्निग्धाः स्थिराः हृद्याः (17’8) <> कट्वम्ललवणात्युष्णतीक्ष्णरुक्षविदाहिनः (17’9) यातयामं गतरसं पूति पर्युषितम् उच्छिष्टम् अमेध्यम् भोजनम् (17’10)

That makes a good checklist both for being free of vices and for cultivating virtuous conduct.

That should become a good way to uplift oneself by oneself, in one’s own eyes, so that there will never be any guilt in one’s own conscience. Often the public may or may not know of your guilt, but your conscience does know, right ? – उद्धरेदात्मनात्मानं नात्मानमवसादयेत् |

शुभमस्तु !


Verses referred to – 2’2, 2’3, 2’41, (12’13 to 12’19), (13’7 to 13’11), (16’1 to 16’23), 17’4, (17’8 to 17’22), (18’7 to 18’9), (18’20 to 18’28), (18’23 to 18’25), (18’30 to 18’35) (18’47) Total 76.

गीता, a recipe for परं श्रेयः ?

(A) From my study of गीता a thought comes to mind that in all his advocacy श्रीकृष्णभगवान् wished not just that अर्जुन be motivated back to fight the battle, but also that अर्जुन should understand परमार्थः the highest or most sublime truth and in turn should attain परं श्रेयः the best attainment. In fact it was not that श्रीकृष्णभगवान् wanted to educate अर्जुन on परमार्थः and परं श्रेयः. अर्जुन himself asked it. See यच्छ्रेयस्स्यान्निश्चितं ब्रूहि तन्मे | शिष्यस्तेऽहं शाधि मां त्वां प्रपन्नम् (2-7) also तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम् (3-2). Does that mean that all advocacy of श्रीकृष्णभगवान् is a sure recipe to attain परं श्रेयः for anyone who is anxious for that ? Should not we too be studying गीता to check what will make परं श्रेयः for us also ? That would be an exciting angle to study गीता.

Here then I embark on some freewheeling exploration from this angle. अथातः परश्रेयसि जिज्ञासा. As is obvious, who will attain परं श्रेयः, will be one, who has become most eligible for it. One, who becomes most eligible is called as योगी. See तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः | कर्मिभ्यश्चाधिको योगी तस्माद्योगी भवार्जुन (6-46).

(A-1) Let us grant that everyone may not become a योगी. I know it well that I am myself far too away from becoming a योगी. In fact there is already such caution in गीता. See मनुष्याणां सहस्रेषु कश्चिद्यतति सिद्धये | यततामपि सिद्धानां कश्चिन्मां वेत्ति तत्त्वतः (7-3). In fact one may not become a योगी in this life itself. अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् (6’45). Obviously there is no point in worrying about whether I would become a योगी and if yes, when. Let us just keep the focus on, whether गीता has the recipe.

(B) First step on the path of becoming a योगी should be to cleanse one’s mind and intellect of all negativities, rather, the dirts. The dirts which make mind and intellect dirty are primarily six अहङ्कारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् | विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते (18’53). They are also mentioned as six enemies षड्रिपु-s कामः क्रोधस्तथा लोभो मदमोहौ च मत्सरः It seems, of these six, अहङ्कारः बलं दर्पः are internal instincts, makings of one’s own mind. कामः क्रोधः परिग्रहः may have external instincts. It is of course quite challenging to cleanse the mind and intellect of all these six. They are challenging even one by one.

(B-1) About अहङ्कारः – Basically taking credit for any job done implies अहङ्कार. This is fallacious and demonstrates ignorance, as stated, first in प्रकृतेः क्रियमाणानि गुणैः कर्माणि सर्वशः | अहङ्कारविमूढात्मा कर्ताहमिति मन्यते (3’27) and reemphasized in तत्रैवं सति कर्तारमात्मानं केवलं तु यः | पश्यत्यकृतबुद्धित्वान्न स पश्यति दुर्मतिः (18’16). Antidote for अहङ्कार is नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् (5’8).

(B-2) About बलम् / बलः – There is a श्लोक, wherein different types of बल-s are mentioned. तदेव लग्नं सुदिनं तदेव | ताराबलं चंद्रबलं तदेव | विद्याबलं दैवबलं तदेव | लक्ष्मीपते तेऽङ्घ्रियुगं स्मरामि People harbour excessive notions of their strengths, skills and/or capabilities. This is more so with people of असुर-character. See असौ मया हतः शत्रुः हनिष्ये चापरानपि | ईश्वरोऽहमहं भोगी सिद्धोऽहं बलवान्सुखी (16-14)

(B-3) About दर्पः – Its synonym is मद. “.. दर्प [दृप् भावे घञ् कर्तरि अच् वा] 1 Pride, arrogance, insolence, haughtiness; भृतो नार्तो न कुर्याद्यो दर्पात्कर्म यथोदितम् (स दण्ड्यः) Ms.8.215; Bg.16.4. -2 Rashness. -3 Vanity, conceit. -4 Sullenness, sulkiness. -5 Heat. -6 Musk…” This दर्प or मद is also a shade of असुर-character. See दम्भो दर्पोऽभिमानश्च क्रोधः पारुष्यमेव च | अज्ञानं चाभिजातस्य पार्थ संपदमासुरी (16’4). Also आढ्योऽभिजनवानस्मि कोऽन्योस्ति सदृशो मया | यक्ष्ये दास्यामि मोदिष्य इत्यज्ञानविमोहिताः (16-15)

(B-4) About काम – आवृतं ज्ञानमेतेन ज्ञानिनो नित्यवैरिणा | कामरूपेण कौन्तेय दुष्पूरेणाचलेन च (3-39) Genesis of काम is well-explained in ध्यायतो विषयान् पुंसः सङ्गस्तेषूपजायते | सङ्गात्सञ्जायते कामः कामात्क्रोधोभिजायते (2-62)

(B-5) About क्रोध – क्रोधाद्भवति संमोहः सम्मोहात्स्मृतिविभ्रमः | स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो बुद्धिनाशात् प्रणश्यति (2-63). These two श्लोक-s 2’62 and 2’63 make a textbook on psychology ! Rather, entire गीता is a textbook on psychology, explaining how mind and intellect work, how they should work and how they should not work.

(B-6) About परिग्रह – This word परिग्रह occurs in गीता at four places, 4’21, 6’10, 17’16 and 18’53. Study of this and related words is compiled at the link. The six enemies affect right thinking. Lack of right thinking is अज्ञानम्.

(c) The tool to cleanse mind and intellect of all अज्ञानम् is ज्ञानम् ! See ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः | तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् (5-16). If so, one needs to know what ज्ञानम् is. This is well-detailed in 5 श्लोक-s – अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् | आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः (13-7) इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च | जन्ममृत्युजराव्याधिदुःखदोषानुदर्शनम् (13-8) असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु | नित्यं च समचित्तस्त्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु (13-9) मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी | विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि (13-10) अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् | एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोऽन्यथा (13-11). From another angle, what is detailed as ज्ञानम् here are diktats of virtuous conduct. A list of virtues is also detailed in first 3 श्लोक-s in the sixteenth chapter. अभयं सत्त्वसंशुद्धिर्ज्ञानयोगव्यवस्थितिः | दानं दमश्च यज्ञश्च स्वाध्यायस्तप आर्जवम् (16-1) अहिसा सत्यमक्रोधस्त्यागः शान्तिरपैशुनम् | दया भूतेष्वलोलुप्त्वं मार्दवं ह्रीरचापलम् (16-2) तेजः क्षमा धृतिः शौचमद्रोहो नातिमानिता | भवन्ति संपदं दैवीमभिजातस्य पाण्डव (16-3). One can read lists of virtues also in शमो दमस्तपः शौचं क्षान्तिरार्जवमेव च | ज्ञानविज्ञानमास्तिक्यं ब्रह्मकर्मस्वभावजम् (18-42) शौर्यं तेजो धृतिर्दाक्ष्यं युद्धे चाप्यपलायनम् | दानमीश्वरभावश्च क्षात्रं कर्म स्वभावजम् (18-43) Obviously some virtues are repeated in these three lists. Once I tried to make a list of virtues eliminating the repetitions. It became a list of 42 virtues. Most virtuous person will have 42 virtues ! Why अर्जुन was dearest to श्रीकृष्णभगवान् was possibly because he was one such person ! And yet he became afflicted by सम्मोह.

(D) Hence virtuosity, even total virtuosity by itself does not become enough guarantee or insurance against afflictions. In fact for insurance against afflictions it is mentioned यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव | येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि (4-35) तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया | उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः (4-34). I think, import in these two श्लोक-s comes out better by reading them in this order. The ज्ञानम् for insurance against afflictions should be such that भूतानि अशेषेण आत्मनि द्रक्ष्यसि. This ज्ञानम् is not just insurance against afflictions, but by such ज्ञानम् one would undergo such transformation that योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥५-७॥ Here, the words जितेन्द्रियः and सर्वभूतात्मभूतात्मा merit study and deliberation.

(D-1) जितेन्द्रियत्वम् is when one attains command वशः over इन्द्रियाणि. वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (2-61). जितेन्द्रियत्वम् would lead to or would come by स्थितप्रज्ञत्वम्. It is not that for जितेन्द्रियत्वम् and/or स्थितप्रज्ञत्वम् one needs to forsake all interests. In fact, what is advocated is न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानानां कर्मसङ्गिनाम् | जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान् युक्तः समाचरन् (3-26). Also, यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् | नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (2-57). One stays to be सर्वत्रानभिस्नेहः But one does not pursue the interests by oneself. Also, one does not complement नाभिनन्दति the resultant शुभ, nor does one disdain न द्वेष्टि the अशुभ. To be disinterested, to forsake all interests and शुभाशुभम् प्राप्य नाभिनन्दति न द्वेष्टि are three different things. It would be relevant here to note that अपरिग्रहः is non-acceptance, rejection and renunciation. One श्लोक, which I like very much in this context is विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः | रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते (2-59). Realizing that this person is रसवर्ज, विषय-s themselves go away from him विनिवर्तन्ते. That is one way, how जितेन्द्रियत्वम् would happen, would come by. The other way is तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः | इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता (2-68). One who strives for जितेन्द्रियत्वम् would withdraw इन्द्रियाणि from इन्द्रियार्थाः or विषयाः. Basically इन्द्रियार्थाः or विषयाः are five – शब्द, रूप, रस गन्ध स्पर्श. Correspondingly, इन्द्रियाणि, which indulge in the विषय-s are श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च | अधिष्ठाय मनश्चायं विषयानुपसेवते (15-9). To withdraw इन्द्रियाणि from इन्द्रियार्थाः is like the eyes are open but one is not seeing anything. He is not seeing anything, because he is not looking at anything. If a pill of medicine is bitter, but if one gulps it with lot of water, the tongue does not get to taste any bitterness. There are sounds falling on the ears. But one may not hear any of those sounds, if one is not listening. That, I think, is how one withdraws इन्द्रियाणि from इन्द्रियार्थाः. This then becomes स्थितप्रज्ञत्वम्. If one practises it intensely, स्थितप्रज्ञत्वम् would become second nature. Intense practice is तपस्.

(D-1-1) तपस् is of three types. Much detailing in गीता reads like scientific theories. They are scientific theories. Three types of तपस् are detailed in the seventeenth chapter. See देवद्विजगुरुप्राज्ञपूजनं शौचमार्जवम् | ब्रह्मचर्यमहिंसा च शारीरं तप उच्यते (17-14). अनुद्वेगकरं वाक्यं सत्यं प्रियहितं च यत् | स्वाध्यायाभ्यसनं चैव वाङ्मयं तप उच्यते (17-15) मनःप्रसादं सौम्यत्वं मौनमात्मविनिग्रहः | भावसंशुद्धिरित्येतत्तपो मानसमुच्यते (17-16). Intense practice of such threefold तपस् would build up a chaste सात्त्विक personality. श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः | अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते (17-17). A सात्त्विक person would not have enemies internal or external. It comes to mind that it is more important not to have internal enemies. दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः | वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते (2-56).

(D-1-2) There are many prescriptions. नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः | न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन (6-16) युक्ताहारविहारस्य युक्तचेष्टस्य कर्मसु | युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा (6-17).

(D-2) Having discussed जितेन्द्रियत्वम् in Para (D-1) and तपस् in (D-1-1), the word  सर्वभूतात्मभूतात्मा also needs to be discussed. I think five श्लोक-s 6’29 to 6’32 dwell on this. सर्वभूतस्थामात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि | ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्रसमदर्शनः (6’29) यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति | तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति (6’30) सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः | सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते (6’31) आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः (6’32). This समदर्शनम् seems to be a much higher plateau than समत्वम् as in सुखदुःखे समे कृत्वा लाभालाभौ जयाजयौ (2’38). For some simple understanding of this समदर्शनम् let us appreciate that there are trillions of microbes hovering around all the time all around us, in all the air around us. Some are bacteria, some are viruses and whatever. Some of them would be offensive, which is why we may suffer viral fever. Does आत्मौपम्येन सर्वत्र imply experiencing समदर्शनम् with all those trillions ? This brings to mind one अभंग by जनाबाई – वामसव्य दोहीकडे | दिसे देवाचे रूपडे | खाली पहावे अथवा वरी | जिकडे पहावे तिकडे हरी || डोळे झांकूनीया पाहे | पुढे गोपाळ उभा आहे | अणूरेणू चक्रपाणी | खूण झाली दासी जनी ||, meaning “On the right or left I see Him. Above or below, wherever I see, I see that हरी. Even when I see with eyes closed, that गोपाल is standing in front. All molecules and atoms are but He, He, who wields the wheel in His hand. Myself, जनी, a mere housemaid, am but a mark of that Omnipresence !” Uumh ! Isn’t that some magnificent समदर्शनम् ?

(E) When I was studying the first मन्त्र in ईशावास्योपनिषत् – ईशा वास्यमिदं सर्वं यत्किञ्च जगत्यां जगत्, I came to a guess that the word जगत् is derived from धातुः जज् / जञ्ज्. In धातुपाठ, जज् । भ्वा० सेट् प० । जजँऽ [यु॒द्धे] also जञ्ज् । भ्वा० सेट् प० । जजिँ यु॒द्धे. Use of these धातु-s would be यु॒द्धे, in the context of यु॒द्धम्, in the context of fight, struggle. Of course, life is a struggle. जगत् living means undergoing the struggle. But basically fight or struggle is needed, if there are enemies. If there are no enemies, internal or external, there would be no struggle, just peace, absolute Peace ! युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः | शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति (6-15). 

(F) A person enjoying such absolute peace would still be living, would still be  जगत्. Is his living so taken care of that he is जगत् and is yet enjoying absolute peace ? The answer is possibly in the assurance अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते | तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् (9’22). The assurance of योगक्षेम is for those who are नित्याभियुक्त and who render पर्युपासना. Possibly these conditions of being नित्याभियुक्त and rendering पर्युपासना are also explained in मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु | मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः (9’34). There is further assurance सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज | अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः (18’66). Here the assurance is to even absolve the person of all sins. Important words in these three श्लोक-s to understand and imbibe are नित्याभियुक्त, पर्युपासना, मन्मनाः, मद्भक्तः, मद्याजी, मत्परायणः, शरणम्.

(F-1) The word नित्याभियुक्त has in it धातुः युज्. Words योगः योगी are also from धातुः युज्. A योगी observes योगः, nothing but योगः all the time and thus becomes नित्याभियुक्त and hence योगी. अर्जुन got a doubt, whether one can observe योगः, nothing but योगः all the time. He asks योऽयं योगस्त्वया प्रोक्तः साम्येन मधुसूदन | एतस्याहं न पश्यामि चञ्चलत्वात्स्थितिं स्थिराम् (6’33) In reply श्रीकृष्णभगवान् agreed, but added असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् | अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते (6’35) असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः | वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः (6’36). Of course योगः is not easy. It is difficult, but not impossible, can be practised, by वश्यात्मना, अभ्यासेन, वैराग्येण,

(F-2) What is meant by सर्वधर्मान् परित्यज्य merits some deliberation. Usual English translation of the word धर्म is religion. So translation of सर्वधर्मान् परित्यज्य becomes “forsake all religions (and) ..”. Point to deliberate upon is, why here the word सर्वधर्मान् is plural. I would interpret the word धर्म here to mean code related to interpersonal relations. Every person has many interpersonal relationships, as a father, as a son, as husband, as a friend, as a student, as a teacher, as a colleague. In the flow of life one develops in his mind codes of how the relationships are to be cultivated and sustained. अर्जुन also had in his mind, धर्म-s about how his conduct needs to be with भीष्मपितामह and द्रोणाचार्य. However the situation on the battlefield was challenging him to forsake the धर्म-s, which had become entrenched in his mind over so many years of life. He became askance कथं भीष्ममहं संख्ये द्रोणं च मधुसूदन | इषुभिः प्रतियोत्स्यामि पूजार्हावरिसूदन (2’4). In 18’66 श्रीकृष्णभगवान् is advocating सर्वधर्मान् परित्यज्य. This advocacy is in effect an invitation to unlearn long-entrenched concepts and to adapt oneself to the situation on hand. It is not easy to unlearn long-entrenched concepts. One good antidote would be to surrender to a superior command. Hence मामेकं शरणं व्रज. Such surrender demands unquestioning faith in the superior, rather, in the superior-most commandant. That faith also needs to be cultivated by being नित्याभियुक्त, by rendering पर्युपासना, by being मन्मनाः, मद्भक्तः, मद्याजी, मत्परायणः and by शरणम्.

That, I would say, is गीता’s recipe for परं श्रेयः !

शुभमस्तु !


P.S. – I have not given meanings of the verses. Giving the meanings would have interrupted the flow of thoughts and would make the write-up too long. People, who need to know the meanings can read in books of गीता with meanings of verses. I am giving links to my posts on those few verses, which  have been covered already in my verse-by-verse study so far.

Verses quoted from गीता, in the order of their occurrence in the above write-up – 2’7, 3’2, 6’46, 7’3, 6’45, 18’53, 3’27, 18’16, 5’8, 16’14, 16’15, 3’39, 2’62, 2’63, 5’16, 13’7, 13’8, 13’9, 13’10, 13’11, 16’1, 16’2, 16’3, 18’42, 18’43, 4’35, 4’34, 5’7, 2’61, 3’26, 2’57, 2’59, 2’68, 15’9, 17’14, 17’15, 17’16, 17’17, 2’56, 6’29, 6’30, 6’31, 6’32, 2’38, 6’16, 6’17, 6’15, 9’22, 9’34, 18’66, 6’33, 6’35, 6’36, 2’4. Verses quoted in the linked article on परिग्रहापरिग्रहयोः 4’21, 6’10, 17’16 and 18’53.

Above index of verses in the order of their occurrence in गीता – 2’4, 2’7, 2’38,  2’56, 2’57, 2’59, 2’61, 2’62, 2’63, 2’68, 3’2, 3’26, 3’27, 3’39, 4’21, 4’34, 4’35, 5’7, 5’8, 5’16, 6’10, 6’15, 6’16, 6’17, 6’29, 6’30, 6’31, 6’32, 6’33, 6’35, 6’36, 6’45, 6’46, 7’3, 9’22, 9’34, 13’7, 13’8, 13’9, 13’10, 13’11, 15’9, 16’1, 16’2, 16’3, 16’14, 16’15, 17’14, 17’15, 17’16, 17’17, 18’16, 18’42, 18’43, 18’53, 18’66.


|| श्रेयः परमवाप्स्यथ ||

मन्येऽहं परं श्रेयः इति परमार्थः | गीतामुपदिशतः भगवतः प्रायः अयमेव निश्चयः यदर्जुनस्य परं श्रेयः भवेत् |

There is this phrase श्रेयः परमवाप्स्यथ in 3’11. Synonym for परं श्रेयः would be परमार्थः. In all his advocacy श्रीकृष्णभगवान् wished not just that Arjun be motivated back to fight the battle, but also that Arjun should understand the highest or most sublime truth.

मम कश्चित्प्रयासोऽत्र संकलने परमार्थसाधनायाः तच्छ्रेयसश्च निर्देशकानां श्लोकानाम् |

Here is some attempt of mine to compile all verses which dwell in परमार्थसाधना and its श्रेयः.

श्लोकानां चयने विचारितं किमिति परमार्थः, कथं प्राप्यतेऽयम्, किं तस्य श्रेयः, कदा सिध्यति परमार्थः, कः परमार्थमर्हति | परस्मै श्रेयसे किं कर्तव्यं किमकर्तव्यञ्च |

When compiling the verses, the considerations have been what is परमार्थ, how one attains it, when does it culminate, who merits it, what are the do’s and don’ts.

प्रथमंस्तु किमिति परमार्थः 1 the highest or most sublime truth, true spiritual knowledge, knowledge about Brahman or the Supreme Spirit; इदं हि तत्त्वं परमार्थभाजाम् Mv.7.2. -2 truth, reality, earnestness; परिहासविजल्पितं सखे परमार्थेन न गृह्यतां वचः Ś.2.19; oft in comp. in the sense of ‘true’ or ‘real’. ˚मत्स्याः R.7.4. Mv.4.3. -3 any excellent or important object. -4 the best sense. -5 the best kind of wealth. ˚दरिद्र really poor; Mk. ˚भाज a. partaking of the highest truth; Mv. ˚विद् a philosopher.

परम-शब्दान्विताः केचन सामासिकशब्दाः Some compound words containing परम as a component word.

  1. -आत्मन् m. the Supreme Spirit or Brahman; न च योगविधेर्नवेतरः स्थिरधीरा परमात्मदर्शनात् R.8.22; स्वर्गापवर्गयो- र्मार्गमामनन्ति मनीषिणः । यदुपास्तिमसावत्र परमात्मा निरूप्यते ॥ Kusum.
  2. -आनन्दः ‘supreme felicity’, Supreme Spirit.
  3. -ईशः an epithet of Viṣṇu.
  4. -ईश्वरः 1 an epithet of Viṣṇu. -2 of Indra. -3 of Śiva. -4 the Almighty god, the Supreme Being. -5 N. of Brahman. -6 a universal monarch, sovereign of the world; see चक्रवर्तिन्.
  5. -गतिः f. 1 any chief object or refuge (as a god). -2 final beatitude, emancipation.
  6. -तत्त्वम् the highest truth.
  7. -धर्मात्मन् a. very dutiful, virtuous.
  8. -पदम् 1 the best position, highest rank. -2 final beatitude; विष्णोः पदे परमे मध्व उत्सः Rv.1.154.5.
  9. -परम a. most excellent of all.
  10. -पुरुषः, -पूरुषः the Supreme Spirit.
  11. -ब्रह्मन् n. the Supreme Spirit.
  12. -हंसः an ascetic of the highest order, one who has controlled and subdued all his senses by abstract meditation; cf. कुटीचक; कुटीचको बहूदकः हंसश्चैव तृतीयकः । चतुर्थः परमो हंसो यो यः पश्चात् स उत्तमः ॥ Hārītāsmṛiti. ˚परिव्राजकाचार्यः N. of Śaṅkarāchārya.

अथाधः सारवतः शब्दान्वयाः | ते येभ्यः श्लोकेभ्यः तेऽप्युद्धृताः | Here below are phrases related to परमार्थ. The verses from which the phrases are compiled are also quoted.

(1) उभयोरपि अन्तो दृष्टस्तत्त्वदर्शिभिः – नासतो विद्यते भावो नाभावो विद्यते सतः । उभयोरपि दृष्टोऽन्तस्त्वनयोस्तत्त्वदर्शिभिः ॥ २- १६॥

(2) बुद्धियोगः तेन न कर्मबन्धः – एषा तेऽभिहिता साङ्ख्ये बुद्धिर्योगे त्विमां शृणु ।
बुद्ध्या युक्तो यया पार्थ कर्मबन्धं प्रहास्यसि ॥ २- ३९॥

(3) धर्मस्य स्वल्पमपि महतः भयात्त्रायते – स्वल्पमप्यस्य धर्मस्य त्रायते महतो भयात् ॥ २- ४०॥

(4) निस्त्रैगुण्यो निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् भव – निस्त्रैगुण्यो भवार्जुन । निर्द्वन्द्वो नित्यसत्त्वस्थो निर्योगक्षेम आत्मवान् ॥ २- ४५॥

(5) कर्मफलहेतुर्मा भूः | समत्वं योग उच्यते – कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन ।
मा कर्मफलहेतुर्भूर्मा ते सङ्गोऽस्त्वकर्मणि ॥ २- ४७॥ योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय । सिद्ध्यसिद्ध्योः समो भूत्वा समत्वं योग उच्यते ॥ २- ४८॥

(6) योगः कर्मसु कौशलम् – बुद्धियुक्तो जहातीह उभे सुकृतदुष्कृते । तस्माद्योगाय युज्यस्व योगः कर्मसु कौशलम् ॥ २- ५०॥
(7) अनामयं पदं गच्छन्ति – कर्मजं बुद्धियुक्ता हि फलं त्यक्त्वा मनीषिणः । जन्मबन्धविनिर्मुक्ताः पदं गच्छन्त्यनामयम् ॥ २- ५१॥
(8) निर्वेदं गन्तासि – यदा ते मोहकलिलं बुद्धिर्व्यतितरिष्यति । तदा गन्तासि निर्वेदं श्रोतव्यस्य श्रुतस्य च ॥ २- ५२॥
(9) समाधौ अचला बुद्धिः तदा योगः – श्रुतिविप्रतिपन्ना ते यदा स्थास्यति निश्चला । समाधावचला बुद्धिस्तदा योगमवाप्स्यसि ॥ २- ५३॥

(10) स्थितप्रज्ञस्य समाधिस्थस्य का भाषा | स्थितधीः किं प्रभाषेत किमासीत व्रजेत किम् ॥ २- ५४॥ – प्रजहाति यदा कामान्सर्वान्पार्थ मनोगतान् । आत्मन्येवात्मना तुष्टः स्थितप्रज्ञस्तदोच्यते ॥ २- ५५॥ दुःखेष्वनुद्विग्नमनाः सुखेषु विगतस्पृहः । वीतरागभयक्रोधः स्थितधीर्मुनिरुच्यते ॥ २- ५६॥ यः सर्वत्रानभिस्नेहस्तत्तत्प्राप्य शुभाशुभम् । नाभिनन्दति न द्वेष्टि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २- ५७॥ यदा संहरते चायं कूर्मोऽङ्गानीव सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २- ५८॥ विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।
रसवर्जं रसोऽप्यस्य परं दृष्ट्वा निवर्तते ॥ २- ५९॥ वशे हि यस्येन्द्रियाणि तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २- ६१॥ तस्माद्यस्य महाबाहो निगृहीतानि सर्वशः । इन्द्रियाणीन्द्रियार्थेभ्यस्तस्य प्रज्ञा प्रतिष्ठिता ॥ २- ६८॥ या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी । यस्यां जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः ॥ २- ६९॥ आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत् । तद्वत्कामा यं प्रविशन्ति सर्वे स शान्तिमाप्नोति न कामकामी ॥ २- ७०॥ विहाय कामान्यः सर्वान्पुमांश्चरति निःस्पृहः ।
निर्ममो निरहङ्कारः स शान्तिमधिगच्छति ॥ २- ७१॥ एषा ब्राह्मी स्थितिः पार्थ नैनां प्राप्य विमुह्यति । स्थित्वास्यामन्तकालेऽपि ब्रह्मनिर्वाणमृच्छति ॥ २- ७२॥

(11) कर्मयोगं मुक्तसङ्गः समाचर – यस्त्विन्द्रियाणि मनसा नियम्यारभतेऽर्जुन । कर्मेन्द्रियैः कर्मयोगमसक्तः स विशिष्यते ॥ ३- ७॥ कर्म कौन्तेय मुक्तसङ्गः समाचर ॥ ३- ९॥

(12) देवान् भावयत परं श्रेयः अवाप्स्यथ – देवान्भावयतानेन ते देवा भावयन्तु वः । परस्परं भावयन्तः श्रेयः परमवाप्स्यथ ॥ ३- ११॥

(13) कर्म असक्तः आचरन् पूरुषः परमाप्नोति – तस्मादसक्तः सततं कार्यं कर्म समाचर ।
असक्तो ह्याचरन्कर्म परमाप्नोति पूरुषः ॥ ३- १९॥

(14) कर्मणा एव संसिद्धिः आस्थीयते – कर्मणैव हि संसिद्धिमास्थिता जनकादयः ।
(15) युक्तः सम्पश्यन् विद्वान् लोकसंग्रहमपि कर्तुमर्हति – लोकसंग्रहमेवापि सम्पश्यन्कर्तुमर्हसि ॥ ३- २०॥ न बुद्धिभेदं जनयेदज्ञानां कर्मसङ्गिनाम् । जोषयेत्सर्वकर्माणि विद्वान्युक्तः समाचरन् ॥ ३- २६॥

(16) तत्त्ववित् न सज्जते – तत्त्ववित्तु महाबाहो गुणकर्मविभागयोः । गुणा गुणेषु वर्तन्त इति मत्वा न सज्जते ॥ ३- २८॥

(17) अध्यात्मचेताः विगतज्वरः – मयि सर्वाणि कर्माणि संन्यस्याध्यात्मचेतसा । निराशीर्निर्ममो भूत्वा युध्यस्व विगतज्वरः ॥ ३- ३०॥

(18) भगवतः मतमनुतिष्ठन् कर्मभिः मुच्यते – ये मे मतमिदं नित्यमनुतिष्ठन्ति मानवाः । श्रद्धावन्तोऽनसूयन्तो मुच्यन्ते तेऽपि कर्मभिः ॥ ३- ३१॥

(19) रागद्वेषयोः वशं न आगच्छेत् – इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वेषौ व्यवस्थितौ । तयोर्न वशमागच्छेत्तौ ह्यस्य परिपन्थिनौ ॥ ३- ३४॥

(20) स्वधर्मः श्रेयान् – श्रेयान्स्वधर्मो विगुणः परधर्मात्स्वनुष्ठितात् । स्वधर्मे निधनं श्रेयः परधर्मो भयावहः ॥ ३- ३५॥

(21) इन्द्रियाणि नियम्य कामं प्रजहि – तस्मात्त्वमिन्द्रियाण्यादौ नियम्य भरतर्षभ । पाप्मानं प्रजहि ह्येनं ज्ञानविज्ञाननाशनम् ॥ ३- ४१॥

(22) स तु बुद्धेः परतः – इन्द्रियाणि पराण्याहुरिन्द्रियेभ्यः परं मनः । मनसस्तु परा बुद्धिर्यो बुद्धेः परतस्तु सः ॥ ३- ४२॥

(23) आत्मना आत्मानं संस्तभ्य कामं जहि – एवं बुद्धेः परं बुद्ध्वा संस्तभ्यात्मानमात्मना । जहि शत्रुं महाबाहो कामरूपं दुरासदम् ॥ ३- ४३॥

(24) यः मां तत्त्वतः वेत्ति सः पुनर्जन्म न एति, मामेति – जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ४- ९॥

(25) बहवः ज्ञानतपसा पूताः मद्भावमागताः – वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ४- १०॥

(26) यः मामभिजानाति सः कर्मभिः न बध्यते – न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ४- १४॥

(27) यः कर्मणि अकर्म पश्येत् स युक्तः स बुद्धिमान् – कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ४- १८॥
(28) ज्ञानाग्निदग्धकर्मा सः पण्डितः – यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ४- १९॥
(29) कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि सः नैव किञ्चित्करोति – त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ ४- २०॥
(30) कर्म कुर्वन् किल्बिषं न आप्नोति – निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४- २१॥
(31) कृत्वापि न निबध्यते – यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ४- २२॥
(32) यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते – गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ४- २३॥
(33) ब्रह्म एव गन्तव्यम् – ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ४- २४॥

(34) अपरे दैवमेव पर्युपासते, अपरे यज्ञमुपजिह्वति, अन्ये इन्द्रियाणि संयमाग्निषु जुह्वति, अन्ये विषयान् इन्द्रियाग्निषु जुह्वति, अपरे सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि च ज्ञानदीपिते आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति अपरे द्रव्ययज्ञाः, तपोयज्ञाः, योगयज्ञाः स्वाध्यायज्ञानयज्ञाः, अपरे प्राणमापाने जुह्वति, अपरे अपानं प्राणे, (अपरे) प्राणायामपरायणाः, अपरे नियताहाराः एते सर्वे यज्ञविदः सनातनं ब्रह्म यान्ति – दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ४- २५॥ श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ४- २६॥ सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ४- २७॥ द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे ।
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ४- २८॥ अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे ।
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ४- २९॥ अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति ।
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ४- ३०॥ यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् ॥ ४- ३१॥
(35) अखिलं कर्म ज्ञाने परिसमाप्यते – एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ४- ३२॥ श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ४- ३३॥
(36) ज्ञानिनः तत्त्वदर्शिनः यज्ज्ञानं उपदेक्ष्यन्ति तज्ज्ञात्वा – यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ४- ३५॥ अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ४- ३६॥ यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ४- ३७॥ ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ४- ३९॥ योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् ।
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४- ४१॥
(37) योगमातिष्ठ उत्तिष्ठ – तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४- ४२॥

(38) यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति स निर्द्वन्द्वः नित्यसंन्यासी बन्धात्प्रमुच्यते – ज्ञेयः स नित्यसंन्यासी यो न द्वेष्टि न काङ्क्षति । निर्द्वन्द्वो हि महाबाहो सुखं बन्धात्प्रमुच्यते ॥ ५- ३॥

(39) योगयुक्तः मुनिः नचिरेण ब्रह्म अधिगच्छति – योगयुक्तो मुनिर्ब्रह्म नचिरेणाधिगच्छति ॥ ५- ६॥ योगयुक्तो विशुद्धात्मा विजितात्मा जितेन्द्रियः । सर्वभूतात्मभूतात्मा कुर्वन्नपि न लिप्यते ॥ ५- ७॥ नैव किञ्चित्करोमीति युक्तो मन्येत तत्त्ववित् ।

(40) युक्तः पापेन न लिप्यते, नैष्ठिकीं शान्तिमाप्नोति – ब्रह्मण्याधाय कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा करोति यः । लिप्यते न स पापेन पद्मपत्रमिवाम्भसा ॥ ५- १०॥ कायेन मनसा बुद्ध्या केवलैरिन्द्रियैरपि । योगिनः कर्म कुर्वन्ति सङ्गं त्यक्त्वात्मशुद्धये ॥ ५- ११॥ युक्तः कर्मफलं त्यक्त्वा शान्तिमाप्नोति नैष्ठिकीम् ।

(41) वशी सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्य नैव कुर्वन्न कारयन् सुखं आस्ते – सर्वकर्माणि मनसा संन्यस्यास्ते सुखं वशी । नवद्वारे पुरे देही नैव कुर्वन्न कारयन् ॥ ५- १३॥

(42) येषां अज्ञानं नाशितम् तेषां परं ज्ञानं प्रकाशयति – ज्ञानेन तु तदज्ञानं येषां नाशितमात्मनः । तेषामादित्यवज्ज्ञानं प्रकाशयति तत्परम् ॥ ५- १६॥
(43) ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः अपुनरावृत्तिं गच्छन्ति – तद्बुद्धयस्तदात्मानस्तन्निष्ठास्तत्परायणाः ।
गच्छन्त्यपुनरावृत्तिं ज्ञाननिर्धूतकल्मषाः ॥ ५- १७॥
(44) पण्डिताः समदर्शिनः – विद्याविनयसम्पन्ने ब्राह्मणे गवि हस्तिनि । शुनि चैव श्वपाके च पण्डिताः समदर्शिनः ॥ ५- १८॥
(45) येषां मनः साम्ये स्थितं तैः सर्गो जितः – इहैव तैर्जितः सर्गो येषां साम्ये स्थितं मनः ॥ ५- १९॥
(46) ते ब्रह्मणि स्थिताः – निर्दोषं हि समं ब्रह्म तस्माद् ब्रह्मणि ते स्थिताः ॥ ५- १९॥

न प्रहृष्येत्प्रियं प्राप्य नोद्विजेत्प्राप्य चाप्रियम् । स्थिरबुद्धिरसम्मूढो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितः ॥ ५- २०॥
(47) ब्रह्मयोगयुक्तात्मा अक्षयं सुखमश्नुते – बाह्यस्पर्शेष्वसक्तात्मा विन्दत्यात्मनि यत्सुखम् ।
स ब्रह्मयोगयुक्तात्मा सुखमक्षयमश्नुते ॥ ५- २१॥
(48) बुधः संस्पर्शजेषु भोगेषु न रमते – ये हि संस्पर्शजा भोगा दुःखयोनय एव ते ।
आद्यन्तवन्तः कौन्तेय न तेषु रमते बुधः ॥ ५- २२॥  
(49) युक्तः नरः सुखी – शक्नोतीहैव यः सोढुं प्राक्शरीरविमोक्षणात् । कामक्रोधोद्भवं वेगं स युक्तः स सुखी नरः ॥ ५- २३॥  
(50) ब्रह्मभूतो योगी ब्रह्मनिर्वाणमधिगच्छति – योऽन्तःसुखोऽन्तरारामस्तथान्तर्ज्योतिरेव यः । स योगी ब्रह्मनिर्वाणं ब्रह्मभूतोऽधिगच्छति ॥ ५- २४॥

(51) सर्वभूतहिते रताः ऋषयः ब्रह्मनिर्वाणम् लभन्ते – लभन्ते ब्रह्मनिर्वाणमृषयः क्षीणकल्मषाः । छिन्नद्वैधा यतात्मानः सर्वभूतहिते रताः ॥ ५- २५॥
(52) यतचेतसाम् यतीनां अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते – कामक्रोधवियुक्तानां यतीनां यतचेतसाम् । अभितो ब्रह्मनिर्वाणं वर्तते विदितात्मनाम् ॥ ५- २६॥
(53) मोक्षपरायणः मुनिः सदा मुक्त एव – स्पर्शान्कृत्वा बहिर्बाह्यांश्चक्षुश्चैवान्तरे भ्रुवोः ।
प्राणापानौ समौ कृत्वा नासाभ्यन्तरचारिणौ ॥ ५- २७॥ यतेन्द्रियमनोबुद्धिर्मुनिर्मोक्षपरायणः ।
विगतेच्छाभयक्रोधो यः सदा मुक्त एव सः ॥ ५- २८॥
(54) मां सर्वलोकमहेश्वरम् सर्वभूतानां सुहृदं ज्ञात्वा शान्तिमृच्छति – भोक्तारं यज्ञतपसां सर्वलोकमहेश्वरम् । सुहृदं सर्वभूतानां ज्ञात्वा मां शान्तिमृच्छति ॥ ५- २९॥
(55) यः कर्मफलं अनाश्रितः कार्यं कर्म करोति स संन्यासी च योगी च – अनाश्रितः कर्मफलं कार्यं कर्म करोति यः । स संन्यासी च योगी च न निरग्निर्न चाक्रियः ॥ ६- १॥

(56) तदा योगारूढः उच्यते – यदा हि नेन्द्रियार्थेषु न कर्मस्वनुषज्जते । सर्वसङ्कल्पसंन्यासी योगारूढस्तदोच्यते ॥ ६- ४॥

(57) जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः – जितात्मनः प्रशान्तस्य परमात्मा समाहितः ॥ ६- ७॥
(58) समाहितः युक्तः योगी इत्युच्यते – शीतोष्णसुखदुःखेषु तथा मानापमानयोः ॥ ६- ७॥ (59) समबुद्धिः युक्तः योगी विशिष्यते – ज्ञानविज्ञानतृप्तात्मा कूटस्थो विजितेन्द्रियः ।
समलोष्टाश्मकाञ्चनः ॥ ६- ८॥ सुहृन्मित्रार्युदासीनमध्यस्थद्वेष्यबन्धुषु । साधुष्वपि च पापेषु समबुद्धिर्विशिष्यते ॥ ६- ९॥

(60) योगी एकाकी यतचित्तात्मा युञ्जीत – योगी युञ्जीत सततमात्मानं रहसि स्थितः । एकाकी यतचित्तात्मा निराशीरपरिग्रहः ॥ ६- १०॥
(61) आत्मानं सदा एवं युञ्जन् योगी मत्संस्थाम् निर्वाणपरमां शान्तिं अधिगच्छति – शुचौ देशे प्रतिष्ठाप्य स्थिरमासनमात्मनः । नात्युच्छ्रितं नातिनीचं चैलाजिनकुशोत्तरम् ॥ ६- ११॥ तत्रैकाग्रं मनः कृत्वा यतचित्तेन्द्रियक्रियः । उपविश्यासने युञ्ज्याद्योगमात्मविशुद्धये ॥ ६- १२॥ समं कायशिरोग्रीवं धारयन्नचलं स्थिरः । सम्प्रेक्ष्य नासिकाग्रं स्वं दिशश्चानवलोकयन् ॥ ६- १३॥ प्रशान्तात्मा विगतभीर्ब्रह्मचारिव्रते स्थितः । मनः संयम्य मच्चित्तो युक्त आसीत मत्परः ॥ ६- १४॥ युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी नियतमानसः । शान्तिं निर्वाणपरमां मत्संस्थामधिगच्छति ॥ ६- १५॥
(62) कर्मसु युक्तचेष्टस्य योगो भवति दुःखहा – नात्यश्नतस्तु योगोऽस्ति न चैकान्तमनश्नतः । न चातिस्वप्नशीलस्य जाग्रतो नैव चार्जुन ॥ ६- १६॥ युक्ताहारविहारस्य  युक्तचेष्टस्य कर्मसु ।
युक्तस्वप्नावबोधस्य योगो भवति दुःखहा ॥ ६- १७॥ यदा विनियतं चित्तमात्मन्येवावतिष्ठते ।
निःस्पृहः सर्वकामेभ्यो युक्त इत्युच्यते तदा ॥ ६- १८॥
(63) किमिति योगसंज्ञितम् – यत्रोपरमते चित्तं निरुद्धं योगसेवया । यत्र चैवात्मनात्मानं पश्यन्नात्मनि तुष्यति ॥ ६- २०॥ सुखमात्यन्तिकं यत्तद् बुद्धिग्राह्यमतीन्द्रियम् । वेत्ति यत्र न चैवायं स्थितश्चलति तत्त्वतः ॥ ६- २१॥ यं लब्ध्वा चापरं लाभं मन्यते नाधिकं ततः । यस्मिन्स्थितो न दुःखेन गुरुणापि विचाल्यते ॥ ६- २२॥ तं विद्याद् दुःखसंयोगवियोगं योगसंज्ञितम् । स निश्चयेन योक्तव्यो योगोऽनिर्विण्णचेतसा ॥ ६- २३॥

(64) एनं प्रशान्तमनसं योगिनं ब्रह्मभूतं सुखमुपैति, एवं युञ्जन् योगी अत्यन्तं सुखमश्नुते – सङ्कल्पप्रभवान्कामांस्त्यक्त्वा सर्वानशेषतः । मनसैवेन्द्रियग्रामं विनियम्य समन्ततः ॥ ६- २४॥ शनैः शनैरुपरमेद् बुद्ध्या धृतिगृहीतया । आत्मसंस्थं मनः कृत्वा न किञ्चिदपि चिन्तयेत् ॥ ६- २५॥ यतो यतो निश्चरति मनश्चञ्चलमस्थिरम् । ततस्ततो नियम्यैतदात्मन्येव वशं नयेत् ॥ ६- २६॥ प्रशान्तमनसं ह्येनं योगिनं सुखमुत्तमम् । उपैति शान्तरजसं ब्रह्मभूतमकल्मषम् ॥ ६- २७॥ युञ्जन्नेवं सदात्मानं योगी विगतकल्मषः । सुखेन ब्रह्मसंस्पर्शमत्यन्तं सुखमश्नुते ॥ ६- २८॥

(65) सर्वत्र समदर्शनः सर्वथा वर्तमानोऽपि मयि वर्तते | यः सर्वत्र समं पश्यति सः परमः योगी मतः – सर्वभूतस्थमात्मानं सर्वभूतानि चात्मनि । ईक्षते योगयुक्तात्मा सर्वत्र समदर्शनः ॥६-२९॥ यो मां पश्यति सर्वत्र सर्वं च मयि पश्यति । तस्याहं न प्रणश्यामि स च मे न प्रणश्यति ॥६-३०॥ सर्वभूतस्थितं यो मां भजत्येकत्वमास्थितः । सर्वथा वर्तमानोऽपि स योगी मयि वर्तते ॥६-३१॥ आत्मौपम्येन सर्वत्र समं पश्यति योऽर्जुन । सुखं वा यदि वा दुःखं स योगी परमो मतः ॥६-३२॥

(66) दुर्निग्रहं चलम् मनः अभ्यासेन वैराग्येण च गृह्यते – असंशयं महाबाहो मनो दुर्निग्रहं चलम् । अभ्यासेन तु कौन्तेय वैराग्येण च गृह्यते ॥ ६- ३५॥
(67) योगः यतता वश्यात्मना उपायतः अवाप्तुं शक्यः – असंयतात्मना योगो दुष्प्राप इति मे मतिः । वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः ॥ ६- ३६॥

(68) प्रयत्नाद्यतमानः संशुद्धकिल्बिषः अनेकजन्मसंसिद्धः योगी परां गतिम् याति – प्रयत्नाद्यतमानस्तु योगी संशुद्धकिल्बिषः । अनेकजन्मसंसिद्धस्ततो याति परां गतिम् ॥६-४५॥

(69) तस्माद्योगी भवार्जुन – तपस्विभ्योऽधिको योगी ज्ञानिभ्योऽपि मतोऽधिकः । कर्मिभ्यश्चाधिको योगी ॥ ६- ४६॥
(70) यो मां श्रद्धावान्भजते स मे युक्ततमो मतः – योगिनामपि सर्वेषां मद्गतेनान्तरात्मना ।
श्रद्धावान्भजते यो मां स मे युक्ततमो मतः ॥ ६- ४७॥

(71) ये मामेव प्रपद्यन्ते ते एतां मम गुणमयीं मायाम् तरन्ति – दैवी ह्येषा गुणमयी मम माया दुरत्यया । मामेव ये प्रपद्यन्ते मायामेतां तरन्ति ते ॥ ७- १४॥

(72) सर्वं वासुदेवः इति ज्ञानवान् सुदुर्लभः महात्मा बहूनां जन्मनामन्ते मां प्रपद्यते – बहूनां जन्मनामन्ते ज्ञानवान्मां प्रपद्यते । वासुदेवः सर्वमिति स महात्मा सुदुर्लभः ॥ ७- १९॥

(73) येषां पुण्यकर्मणाम् जनानां पापं त्वन्तगतं ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता दृढव्रताः मां भजन्ते – येषां त्वन्तगतं पापं जनानां पुण्यकर्मणाम् । ते द्वन्द्वमोहनिर्मुक्ता भजन्ते मां दृढव्रताः ॥ ७- २८॥

(74) ये मामाश्रित्य जरामरणमोक्षाय यतन्ति ते तत् ब्रह्म कृत्स्नमध्यात्मं अखिलं कर्म च विदुः | ये च मां साधिभूताधिदैवं साधियज्ञं विदुः ते युक्तचेतसः मां प्रयाणकालेऽपि च विदुः – जरामरणमोक्षाय मामाश्रित्य यतन्ति ये । ते ब्रह्म तद्विदुः कृत्स्नमध्यात्मं कर्म चाखिलम् ॥७-२९॥ साधिभूताधिदैवं मां साधियज्ञं च ये विदुः । प्रयाणकालेऽपि च मां ते विदुर्युक्तचेतसः ॥७-३०॥

(75) अन्तकाले मामेव स्मरन् कलेवरम् मुक्त्वा (मोक्तुं ?) यः प्रयाति स मद्भावं याति – अन्तकाले च मामेव स्मरन्मुक्त्वा कलेवरम् । यः प्रयाति स मद्भावं याति नास्त्यत्र संशयः ॥८-५॥

(76) मय्यर्पितमनोबुद्धिः मामेव एष्यसि – तस्मात्सर्वेषु कालेषु मामनुस्मर युध्य च ।
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्मामेवैष्यस्यसंशयः ॥ ८- ७॥
(77) अभ्यासयोगयुक्तेन नान्यगामिना चेतसा अनुचिन्तयन् परमं दिव्यं पुरुषं याति – अभ्यासयोगयुक्तेन चेतसा नान्यगामिना । परमं पुरुषं दिव्यं याति पार्थानुचिन्तयन् ॥ ८- ८॥
(78) स तं परं दिव्यम् पुरुषमुपैति – कविं पुराणमनुशासितारमणोरणीयंसमनुस्मरेद्यः ।
सर्वस्य धातारमचिन्त्यरूपमादित्यवर्णं तमसः परस्तात् ॥८-९॥ प्रयाणकाले मनसाऽचलेन भक्त्या युक्तो योगबलेन चैव । भ्रुवोर्मध्ये प्राणमावेश्य सम्यक् स तं परं पुरुषमुपैति दिव्यम् ॥८-१०॥
(79) तत् पदं ते संग्रहेण प्रवक्ष्ये – यदक्षरं वेदविदो वदन्ति | विशन्ति यद्यतयो वीतरागाः ।
यदिच्छन्तो ब्रह्मचर्यं चरन्ति | तत्ते पदं संग्रहेण प्रवक्ष्ये ॥ ८- ११॥

(80) यः मामनुस्मरन् देहं त्यजन् प्रयाति स परमां गतिम् याति – सर्वद्वाराणि संयम्य मनो हृदि निरुध्य च । मूध्न्यार्धायात्मनः प्राणमास्थितो योगधारणाम् ॥ ८- १२॥ ओमित्येकाक्षरं ब्रह्म व्याहरन्मामनुस्मरन् । यः प्रयाति त्यजन्देहं स याति परमां गतिम् ॥ ८- १३॥

(81) नित्ययुक्तस्य योगिनः अहं सुलभः – अनन्यचेताः सततं यो मां स्मरति नित्यशः । तस्याहं सुलभः पार्थ नित्ययुक्तस्य योगिनः ॥ ८- १४॥
(82) महात्मानः मामुपेत्य पुनर्जन्म नाप्नुवन्ति – मामुपेत्य पुनर्जन्म दुःखालयमशाश्वतम् ।
नाप्नुवन्ति महात्मानः संसिद्धिं परमां गताः ॥ ८- १५॥
(83) मामुपेत्य पुनर्जन्म न विद्यते – आब्रह्मभुवनाल्लोकाः पुनरावर्तिनोऽर्जुन । मामुपेत्य तु कौन्तेय पुनर्जन्म न विद्यते ॥ ८- १६॥

(84) किमिति परमा गतिः – अव्यक्तोऽक्षर इत्युक्तस्तमाहुः परमां गतिम् ।
(85) किमिति परमं धाम – यं प्राप्य न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ ८- २१॥
(86) कोऽयं परः पुरुषः – पुरुषः स परः पार्थ भक्त्या लभ्यस्त्वनन्यया । यस्यान्तःस्थानि भूतानि येन सर्वमिदं ततम् ॥ ८- २२॥

(87) तत्र प्रयाता ब्रह्मविदो जनाः ब्रह्म गच्छन्ति – अग्निर्ज्योतिरहः शुक्लः षण्मासा उत्तरायणम् । तत्र प्रयाता गच्छन्ति ब्रह्म ब्रह्मविदो जनाः ॥ ८- २४॥

(88) तत्र योगी चान्द्रमसं ज्योतिः प्राप्य निवर्तते – धूमो रात्रिस्तथा कृष्णः षण्मासा दक्षिणायनम् । तत्र चान्द्रमसं ज्योतिर्योगी प्राप्य निवर्तते ॥ ८- २५॥

(89) एते शुक्लकृष्णे गती सृती न (इति) जानन् कश्चन योगी न मुह्यति तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भव – शुक्लकृष्णे गती ह्येते जगतः शाश्वते मते । एकया यात्यनावृत्तिमन्ययावर्तते पुनः ॥ ८- २६॥ नैते सृती पार्थ जानन्योगी मुह्यति कश्चन । तस्मात्सर्वेषु कालेषु योगयुक्तो भवार्जुन ॥ ८- २७॥  
(90) परं चाद्यम् स्थानम् पुण्यफलमत्येति विदित्वा योगी इदमुपैति – वेदेषु यज्ञेषु तपःसु चैव दानेषु यत्पुण्यफलं प्रदिष्टम् । अत्येति तत्सर्वमिदं विदित्वा योगी परं स्थानमुपैति चाद्यम् ॥८-२८॥

(91) दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः अनन्यमनसो महात्मानः मां भूतादिमव्ययम् ज्ञात्वा भजन्ति – महात्मानस्तु मां पार्थ दैवीं प्रकृतिमाश्रिताः । भजन्त्यनन्यमनसो ज्ञात्वा भूतादिमव्ययम् ॥९-१३॥

(91) त्रैविद्या पूतपापाः सोमपाः मां यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते पुण्यमासाद्य दिवि देवभोगानश्नन्ति – त्रैविद्या मां सोमपाः पूतपापा यज्ञैरिष्ट्वा स्वर्गतिं प्रार्थयन्ते । ते पुण्यमासाद्य सुरेन्द्रलोकमश्नन्ति दिव्यान्दिवि देवभोगान् ॥ ९- २०॥

(92) ये जनाः अनन्याश्चिन्तयन्तो मां पर्युपासते तेषां योगक्षेमं वहाम्यहम् – अनन्याश्चिन्तयन्तो मां ये जनाः पर्युपासते । तेषां नित्याभियुक्तानां योगक्षेमं वहाम्यहम् ॥ ९- २२॥

(93) कर्मबन्धनैः मोक्ष्यसे विमुक्तो मामुपैष्यसि – शुभाशुभफलैरेवं मोक्ष्यसे कर्मबन्धनैः । संन्यासयोगयुक्तात्मा विमुक्तो मामुपैष्यसि ॥ ९- २८॥
(94) ये तु मां भक्त्या भजन्ति मयि ते तेषु चाप्यहम् – समोऽहं सर्वभूतेषु न मे द्वेष्योऽस्ति न प्रियः । ये भजन्ति तु मां भक्त्या मयि ते तेषु चाप्यहम् ॥ ९- २९॥
(95) क्षिप्रं धर्मात्मा भवति शश्वच्छान्तिं निगच्छति मे भक्तः न प्रणश्यति – अपि चेत्सुदुराचारो भजते मामनन्यभाक् । साधुरेव स मन्तव्यः सम्यग्व्यवसितो हि सः ॥ ९- ३०॥ क्षिप्रं भवति धर्मात्मा शश्वच्छान्तिं निगच्छति । कौन्तेय प्रतिजानीहि न मे भक्तः प्रणश्यति ॥ ९- ३१॥

(96) मन्मना मद्भक्तो मद्याजी भव मां नमस्कुरु । आत्मनमेवं युक्त्वा मत्परायणः मामेवैष्यसि – मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि युक्त्वैवमात्मानं मत्परायणः ॥९-३४॥

(97) यो मामजमनादिं च लोकमहेश्वरम् वेत्ति असम्मूढः स सर्वपापैः प्रमुच्यते – यो मामजमनादिं च वेत्ति लोकमहेश्वरम् । असम्मूढः स मर्त्येषु सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ १०- ३॥

(98) सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते – एतां विभूतिं योगं च मम यो वेत्ति तत्त्वतः । सोऽविकम्पेन योगेन युज्यते नात्र संशयः ॥ १०- ७॥

(99) भावसमन्विताः बुधा मां भजन्ते तुष्यन्ति च रमन्ति च – अहं सर्वस्य प्रभवो मत्तः सर्वं प्रवर्तते । इति मत्वा भजन्ते मां बुधा भावसमन्विताः ॥ १०- ८॥ मच्चित्ता मद्गतप्राणा बोधयन्तः परस्परम् । कथयन्तश्च मां नित्यं तुष्यन्ति च रमन्ति च ॥ १०- ९॥
(100) तं ददामि बुद्धियोगं येन ते मामुपयान्ति – तेषां सततयुक्तानां भजतां प्रीतिपूर्वकम् ।
ददामि बुद्धियोगं तं येन मामुपयान्ति ते ॥ १०- १०॥

(101) तेषां अज्ञानजं तमः नाशयामि – तेषामेवानुकम्पार्थमहमज्ञानजं तमः । नाशयाम्यात्मभावस्थो ज्ञानदीपेन भास्वता ॥ १०- ११॥
(102) मोहः विगतः – मदनुग्रहाय परमं गुह्यमध्यात्मसंज्ञितम् । यत्त्वयोक्तं वचस्तेन मोहोऽयं विगतो मम ॥ ११- १॥

(103) अनन्यया भक्त्या ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च शक्यः – भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोऽर्जुन । ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ॥ ११- ५४॥
(104) यः मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः सर्वभूतेषु निर्वैरः स मामेति
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः । निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ॥ ११- ५५॥

(105) ये मनो मय्यावेश्य मां नित्ययुक्ता उपासते ते परया श्रद्धया उपेताः मे युक्ततमाः – मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते । श्रद्धया परयोपेताः ते मे युक्ततमा मताः ॥ १२- २॥
(106) ये सर्वत्र समबुद्धयः सर्वभूतहिते रताः अक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं सर्वत्रगमचिन्त्यञ्च कूटस्थमचलन्ध्रुवम् इन्द्रियग्रामं सन्नियम्य पर्युपासते ते मामेव प्राप्नुवन्ति – ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते । सर्वत्रगमचिन्त्यञ्च कूटस्थमचलन्ध्रुवम् ॥ १२- ३॥
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः । ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ॥ १२- ४॥

(107) ये सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते तेषाम् मय्यावेशितचेतसाम् मृत्युसंसारसागरात् समुद्धर्ता नचिरात् भवामि – ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि संन्यस्य मत्पराः । अनन्येनैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ॥ १२- ६॥ तेषामहं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् । भवामि नचिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ॥ १२- ७॥
(108) मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय अत ऊर्ध्वं मय्येव निवसिष्यसि – मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेशय । निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ॥ १२- ८॥

(109) चित्तं मयि स्थिरम् समाधातुं न शक्नोषि चेत् अभ्यासयोगेन मामाप्तुं इच्छ – अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् । अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ॥ १२- ९॥
(110) अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव – अभ्यासेऽप्यसमर्थोऽसि मत्कर्मपरमो भव ।
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि ॥ १२- १०॥
(111) मद्योगम् कर्तुमशक्तोऽसि सर्वकर्मफलत्यागं कुरु – अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः । सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥ १२- ११॥
(112) त्यागादनन्तरं शान्तिः – श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥ १२- १२॥
(113) अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः – अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च । निर्ममो निरहङ्कारः समदुःखसुखः क्षमी ॥ १२- १३॥ सन्तुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्चयः । मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १२- १४॥
(114) यः हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो स च मे प्रियः – यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः ।
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः ॥ १२- १५॥
(115) यः मद्भक्तः स मे प्रियः – अनपेक्षः शुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः । सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः ॥ १२- १६॥
(116) यः भक्तिमान् स मे प्रियः – यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति । शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः ॥ १२- १७॥
(117) अनिकेतः स्थिरमतिः भक्तिमान् नरः मे प्रियः – समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयोः । शीतोष्णसुखदुःखेषु समः सङ्गविवर्जितः ॥ १२- १८॥ तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् । अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः ॥ १२- १९॥
(118) श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः – ये तु धर्म्यामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते ।
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेऽतीव मे प्रियाः ॥ १२- २०॥

(119) क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं विज्ञाय मद्भक्तः मद्भावायोपपद्यते – इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः । मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते ॥ १३- १९॥

(120) यः पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह वेत्ति स  सर्वथा वर्तमानोऽपि भूयः न अभिजायते – य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणैः सह । सर्वथा वर्तमानोऽपि न स भूयोऽभिजायते ॥ १३- २४॥
(121) केचित् ध्यानेन आत्मानमात्मना आत्मनि पश्यन्ति अन्ये साङ्ख्येन योगेन अपरे कर्मयोगेन च अन्ये त्वेवमजानन्तः अन्येभ्य श्रुत्वा उपासते तेऽपि श्रुतिपरायणाः मृत्युमतितरन्त्येव – ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना । अन्ये साङ्ख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे ॥ १३- २५॥ अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते । तेऽपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः ॥ १३- २६॥

(122) सर्वत्र समं समवस्थितमीश्वरम् पश्यन्हि आत्मनात्मानं न हिनस्ति ततः परां गतिम् याति – समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमीश्वरम् । न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् ॥ १३- २९॥

(123) यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति तत एव च विस्तारं  तदा ब्रह्म सम्पद्यते – यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति । तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ॥ १३- ३१॥

(124) ये क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं भूतप्रकृतिमोक्षं च ज्ञानचक्षुषा विदुः ते परम् यान्ति – क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोरेवमन्तरं ज्ञानचक्षुषा । भूतप्रकृतिमोक्षं च ये विदुर्यान्ति ते परम् ॥ १३- ३५॥

(125) ज्ञानानां उत्तमं ज्ञानं ज्ञात्वा सर्वे मुनयः इतः परां सिद्धिं गताः – परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानमुत्तमम् । यज्ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिमितो गताः ॥ १४- १॥

(126) इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च – इदं ज्ञानमुपाश्रित्य मम साधर्म्यमागताः । सर्गेऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च ॥ १४- २॥

(127) सत्त्वे प्रवृद्धे देहभृत् यदा प्रलयं याति तदोत्तमविदामलान् लोकान् प्रतिपद्यते – यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देहभृत् । तदोत्तमविदां लोकानमलान्प्रतिपद्यते ॥ १४- १४॥

(128) सुकृतस्य कर्मणः फलं सात्त्विकं निर्मलमाहुः सत्त्वात् ज्ञानं सञ्जायते सत्त्वस्था ऊर्ध्वं गच्छन्ति – कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् । रजसस्तु फलं दुःखमज्ञानं तमसः फलम् ॥ १४- १६॥ सत्त्वात्सञ्जायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च । प्रमादमोहौ तमसो भवतोऽज्ञानमेव च ॥ १४- १७॥ ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्वस्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्यगुणवृत्तिस्था अधो गच्छन्ति तामसाः ॥ १४- १८॥

(129) यदा द्रष्टा गुणेभ्यः अन्यं कर्तारं न अनुपश्यति गुणेभ्यश्च परं वेत्ति सः मद्भावमधिगच्छति –  नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति । गुणेभ्यश्च परं वेत्ति मद्भावं सोऽधिगच्छति ॥ १४- १९॥
(130) एतान् देहसमुद्भवान् त्रीन् गुणानतीत्य देही जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते – गुणानेतानतीत्य त्रीन्देही देहसमुद्भवान् । जन्ममृत्युजरादुःखैर्विमुक्तोऽमृतमश्नुते ॥ १४- २०॥

(131) यः मां अव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते स गुणान्समतीत्य ब्रह्मभूयाय कल्पते – मां च योऽव्यभिचारेण भक्तियोगेन सेवते । स गुणान्समतीत्यैतान्ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १४- २६॥

(132) एनं सुविरूढमूलमश्वत्थं दृढेन असङ्गशस्त्रेण छित्त्वा तत्पदं परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता भूयः न निवर्तन्ति – ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित् ॥ १५- १॥ अधश्चोर्ध्वं प्रसृतास्तस्य शाखा गुणप्रवृद्धा विषयप्रवालाः । अधश्च मूलान्यनुसन्ततानि कर्मानुबन्धीनि मनुष्यलोके ॥ १५- २॥ न रूपमस्येह तथोपलभ्यते नान्तो न चादिर्न च सम्प्रतिष्ठा । अश्वत्थमेनं सुविरूढमूलमसङ्गशस्त्रेण दृढेन छित्त्वा ॥ १५- ३॥ ततः पदं तत्परिमार्गितव्यं यस्मिन्गता न निवर्तन्ति भूयः ।

(133) निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः सुखदुःखसंज्ञैर्द्वन्द्वैर्विमुक्ताः अमूढाः तदव्ययं पदं गच्छन्ति – निर्मानमोहा जितसङ्गदोषा अध्यात्मनित्या विनिवृत्तकामाः ।
द्वन्द्वैर्विमुक्ताः सुखदुःखसंज्ञैर्गच्छन्त्यमूढाः पदमव्ययं तत् ॥ १५- ५॥
(134) यद्गत्वा न निवर्तन्ते तन्मम परमं धाम – न तद्भासयते सूर्यो न शशाङ्को न पावकः । यद्गत्वा न निवर्तन्ते तद्धाम परमं मम ॥ १५- ६॥

(135) यः असम्मूढः मामेवं पुरुषोत्तमं जानाति स सर्वविद् मां सर्वभावेन भजति – यो मामेवमसम्मूढो जानाति पुरुषोत्तमम् । स सर्वविद्भजति मां सर्वभावेन भारत ॥ १५- १९॥

(136) मया उक्तमिदं गुह्यतमं शास्त्रं बुद्ध्वा बुद्धिमान् कृतकृत्यः स्यात् –  इति गुह्यतमं शास्त्रमिदमुक्तं मयानघ । एतद्बुद्ध्वा बुद्धिमान्स्यात्कृतकृत्यश्च भारत ॥ १५- २०॥

(137) एतैः त्रिभिः तमोद्वारैः विमुक्तः नरः आत्मनः श्रेयः आचरति ततो परां गतिं याति – एतैर्विमुक्तः कौन्तेय तमोद्वारैस्त्रिभिर्नरः । आचरत्यात्मनः श्रेयस्ततो याति परां गतिम् ॥१६-२२॥

(138) तस्मात् कार्याकार्यव्यवस्थितौ ते प्रमाणं शास्त्रं ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमर्हसि – तस्माच्छास्त्रं प्रमाणं ते कार्याकार्यव्यवस्थितौ । ज्ञात्वा शास्त्रविधानोक्तं कर्म कर्तुमिहार्हसि ॥१६-२४॥

(139) यो यज्ञोऽफलाङ्क्षिभिर्विधिदृष्टो यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय इज्यते स सात्त्विकः – अफलाङ्क्षिभिर्यज्ञो विधिदृष्टो य इज्यते । यष्टव्यमेवेति मनः समाधाय स सात्त्विकः ॥ १७- ११॥

(140) अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः नरैः परया श्रद्धया तप्तं तत्त्रिविधं तपः सात्त्विकं परिचक्षते – श्रद्धया परया तप्तं तपस्तत्त्रिविधं नरैः । अफलाकाङ्क्षिभिर्युक्तैः सात्त्विकं परिचक्षते ॥ १७- १७॥

(141) यद्दानं देशे काले च पात्रे चानुपकारिणे दातव्यमिति दीयते तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् – दातव्यमिति यद्दानं दीयतेऽनुपकारिणे । देशे काले च पात्रे च तद्दानं सात्त्विकं स्मृतम् ॥१७-२०॥  

(142) ब्रह्मवादिनाम् विधानोक्ताः यज्ञदानतपःक्रियाः सततमोमित्युदाहृत्य प्रवर्तन्ते – तस्मादोमित्युदाहृत्य यज्ञदानतपःक्रियाः । प्रवर्तन्ते विधानोक्ताः सततं ब्रह्मवादिनाम् ॥१७-२४॥

(143) यज्ञदानतपःकर्म न त्याज्यं कार्यमेव तत् । यज्ञो दानं तपश्चैव पावनानि मनीषिणाम् ॥ १८- ५॥

(144) एतानि कर्माणि तु सङ्गं फलानि च त्यक्त्वा कर्तव्यानि – एतान्यपि तु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा फलानि च । कर्तव्यानीति मे पार्थ निश्चितं मतमुत्तमम् ॥ १८- ६॥  

(145) यन्नियतं कर्म कार्यमित्येव सङ्गं फलं चैव त्यक्त्वा क्रियते स सात्त्विकस्त्यागः – कार्यमित्येव यत्कर्म नियतं क्रियतेऽर्जुन । सङ्गं त्यक्त्वा फलं चैव स त्यागः सात्त्विको मतः ॥ १८- ९॥
(146) यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते – न हि देहभृता शक्यं त्यक्तुं कर्माण्यशेषतः ।
यस्तु कर्मफलत्यागी स त्यागीत्यभिधीयते ॥ १८- ११॥

(147) यस्य नाहंकृतो भावो बुद्धिर्यस्य न लिप्यते । हत्वाऽपि स इमाँल्लोकान्न हन्ति न निबध्यते ॥ १८- १७॥

(148) यतः प्रवृत्तिर्भूतानां येन सर्वमिदं ततम् । स्वकर्मणा तमभ्यर्च्य सिद्धिं विन्दति मानवः ॥ १८- ४६॥

(149) परमां नैष्कर्म्यसिद्धिं अधिगच्छति ब्रह्म आप्नोति ब्रह्मभूयाय कल्पते मद्भक्तिं लभते शाश्वतं अव्ययं पदमवाप्नोति | मत्प्रसादात्तरिष्यसि – असक्तबुद्धिः सर्वत्र जितात्मा विगतस्पृहः । नैष्कर्म्यसिद्धिं परमां संन्यासेनाधिगच्छति ॥ १८- ४९॥ सिद्धिं प्राप्तो यथा ब्रह्म तथाप्नोति निबोध मे । समासेनैव कौन्तेय निष्ठा ज्ञानस्य या परा ॥ १८- ५०॥ बुद्ध्या विशुद्धया युक्तो धृत्यात्मानं नियम्य च । शब्दादीन्विषयांस्त्यक्त्वा रागद्वेषौ व्युदस्य च ॥ १८- ५१॥ विविक्तसेवी लघ्वाशी यतवाक्कायमानसः । ध्यानयोगपरो नित्यं वैराग्यं समुपाश्रितः ॥ १८- ५२॥ अहंकारं बलं दर्पं कामं क्रोधं परिग्रहम् । विमुच्य निर्ममः शान्तो ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ १८- ५३॥ ब्रह्मभूतः प्रसन्नात्मा न शोचति न काङ्क्षति । समः सर्वेषु भूतेषु मद्भक्तिं लभते पराम् ॥ १८- ५४॥ भक्त्या मामभिजानाति यावान्यश्चास्मि तत्त्वतः । ततो मां तत्त्वतो ज्ञात्वा विशते तदनन्तरम् ॥ १८- ५५॥ सर्वकर्माण्यपि सदा कुर्वाणो मद्व्यपाश्रयः । मत्प्रसादादवाप्नोति शाश्वतं पदमव्ययम् ॥ १८- ५६॥ चेतसा सर्वकर्माणि मयि संन्यस्य मत्परः । बुद्धियोगमुपाश्रित्य मच्चित्तः सततं भव ॥ १८- ५७॥ मच्चित्तः सर्वदुर्गाणि मत्प्रसादात्तरिष्यसि । अथ चेत्त्वमहंकारान्न श्रोष्यसि विनङ्क्ष्यसि ॥ १८- ५८॥
(150) तमेव सर्वभावेन शरणं गच्छ । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् – ईश्वरः सर्वभूतानां हृद्देशेऽर्जुन तिष्ठति । भ्रामयन्सर्वभूतानि यन्त्रारूढानि मायया ॥ १८- ६१॥ तमेव शरणं गच्छ सर्वभावेन भारत । तत्प्रसादात्परां शान्तिं स्थानं प्राप्स्यसि शाश्वतम् ॥ १८- ६२॥

(151) मामेकं शरणं व्रज । त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि – मन्मना भव मद्भक्तो मद्याजी मां नमस्कुरु । मामेवैष्यसि सत्यं ते प्रतिजाने प्रियोऽसि मे ॥ १८- ६५॥ सर्वधर्मान्परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज । अहं त्वा सर्वपापेभ्यो मोक्षयिष्यामि मा शुचः ॥ १८- ६६॥

टिप्पण्यः Notes

  1. अत्र 151-तावत्सु शब्दान्वयेषु 219 श्लोकाः उद्धृताः | संकलने वाचकानां सहमतिः भवेत्द्वा न भवेत् – Compiled here are 151 phrases summarized from 219 verses. Readers may or may not agree with my compilation.
  2. केचन शब्दान्वयाः एकस्यैव तत्त्वस्य निर्देशकाः दृश्यन्ते यथा अनामयं पदम् (7) परं श्रेयः (12) परमाप्नोति (13) मद्भावमागताः (25) ब्रह्मणि स्थितः (46) अव्ययं पदम् – Many phrases sound to be synonymous discussing a common or same thought.
  3. दृश्यते अत्र केषांश्चन तत्त्वानां पुनःपुनःप्रतिपादनं कृतमस्ति – It seems in these verses some concepts have been repeated again and again.
  4. यद्येवमेतेषां शब्दान्वयानां कैश्चन ऊनैः शब्दान्वयैः संकलनं शक्यं प्रायः – If so, maybe, the compilation can be summarized by less number of phrases and verses.
  5. तत्त्वनन्तरं प्रयतव्यम् – That be attempted separately later.
  6. तथापि “श्रेयः परमवाप्स्यथ” इत्येव भगवतो निश्चयो मन्तव्यश्चेत् गीताध्ययनमेतेषां 219-तावतामथवा तेभ्योऽपि ऊनानां श्लोकानामध्ययनेनैव सिद्धं भवेत् | यदि मान्यमेतत् सार्थकोऽयं प्रयासः – Anyway if we take it that श्रेयः परमवाप्स्यथ is the true desire of श्रीकृष्णभगवान्, study of गीता may focus on these 219 or much less number of verses. If this appeals, worthwhile has been this effort.

शुभमस्तु !



Thematic studies of गीता

Since every chapter of गीता has been assigned a name or title in गीता itself, one is left to wonder why one finds books on गीता, seeming to be thematic studies. Let me explain, what I mean by thematic studies.

Typical examples of studies, which appeal to me to be thematic studies are (1) लोकमान्य तिलक’’s commentary, to which he has assigned the title as कर्मयोगशास्त्र (2) Essays on the गीता by योगी श्रीअरविंद (3) ध्यानगीता or ध्यानोपकारिणी गीता by श्रीगुरुदेव रानडे (4) गीता as a Philosophy of God-Realization, this one also by श्रीगुरुदेव रानडे

A friend of mine gave me a compilation called as “तस्मात्-गीता” ! It is a compilation of all those shlokas, where the first line or the second line starts with the word “तस्मात्” ! Here, though the approach is novel, no specific theme is obvious or तस्मात् itself is the theme.

A book કર્મનો સિદ્ધાંત by શ્રી હીરાભાઈ ઠક્કર has already been translated in many languages. It is based on गीता only.

I also have with me a booklet “Discourses on The Gita” compiled from 18 letters on the 18 अध्याय-s of गीता, in Gujarati sent by Bapuji from Yeravda jail to Sabarmati Ashram. I call this a booklet, because all the letters on the 18 अध्याय-s together make just 73 pages of A5 size, approximately four A5 pages per अध्याय. Obviously there is no श्लोक-by-श्लोक interpretation. Each letter is like a short essay on each अध्याय. Curiously, he dwelt on the 12th अध्याय in his first of the 18 letters.

Discourses on The Gita is of course not the only writing of Bapuji on गीता. In the list of publications of नवजीवन प्रकाशन I also notice other booklets, especially, अनासक्तियोग and Message of the गीता.

Examples (1) (3) and (4) have specific themes – कर्मयोगशास्त्र, ध्यान and God-Realization, respectively. I am including Essays of योगी श्रीअरविंद also in this list, since every essay has a specific theme.

These examples make an interesting study, because they don’t give meaning and interpretation श्लोक-by-श्लोक, which is the style common in most other books on गीता.

Whereas these studies stand out different from other books on गीता, can they be considered extra (standing out different from) -ordinary (those having common, rather, commonplace approach) ?

Actually गीता-प्रवचने by आचार्य विनोबाजी have some scent of being thematic. The approach is not श्लोक-by-श्लोक. But the sequence of प्रवचन-s is by the chapter-numbers only. Yet there are 108 paras, if I may say so, serially numbered and every para has a thematic title or subtitle of its own.

कर्मयोगशास्त्र by Lokamanya Tilak has an alternative title as गीतारहस्य. However, for this write-up on Thematic Studies , I would like to call it by its title कर्मयोगशास्त्र, since this title declares its theme being कर्मयोग, i.e. more the कर्मयोग than any other योग. कर्मयोगशास्त्र has actually one main section. Then it has an appendix on गीतेचे बहिरंग-परीक्षण followed by meaning and interpretation श्लोक-by-श्लोक.

In the main section in कर्मयोगशास्त्र there are thoughts on different topics, which is similar to योगी श्रीअरविंद’s essays. Hence it should become interesting to make a comparative study of these two. It should be good to first list just the titles of chapters.

Titles of chapters in कर्मयोगशास्त्र – (1) विषयप्रवेश (2) कर्मजिज्ञासा (3) कर्मयोगशास्त्र (4) आधिभौतिक सुखवाद (5) सुखदुःखविवेक (6) आधिदैवतपक्ष व क्षेत्रक्षेत्रज्ञविचार (7) कपिलसांख्यशास्त्र किंवा क्षराक्षरविचार (8) विश्वाची उभारणी व संहारणी (9) अध्यात्म (10) कर्मविपाक व आत्मस्वातंत्र्य (11) संन्यास व कर्मयोग (12) सिद्धावस्था व व्यवहार (13) भक्तिमार्ग (14) गीताध्यायसंगति (15) उपसंहार

योगी श्रीअरविंद’s essays are in two series. Titles of essays in First series are – (1) Our demand and need from the Gita (2) The Divine Teacher (3) The Human Disciple (4) The Core of the Teaching (5) Kurukshetra (6) Man and the Battle of Life (7) The Creed of the Aryan Fighter (8) Sankhya and Yoga (9) Sankhya, Yoga and Vedanta (10) The Yoga of the Intelligent Will (11) Works and Sacrifice (12) The Significance of Sacrifice (13) The Lord of the Sacrifice (14) The Principle of Divine Works (15) The Possibility and Purpose of Avatarhood (16) The Process of Avatarhood (17) The Divine Birth and Divine Works (18) The Divine Worker (19) Equality (20) Equality and Knowledge (21) The Determination of Nature (22) Beyond the Modes of Nature (23) Nirvana and Works of the World (24) The Gist of the Karmayoga

The second series of essays is in two parts. Part 1 “The Synthesis of Works, Love and Knowledge”. Titles of essays in this – (1) The Two Natures (2) The Synthesis of Devotion and Knowledge (3) The Supreme Divine (4) The Secret of Secrets (5) The Divine Truth and Way (6) Works, Devotion and Knowledge (7) The Supreme Word of the Gita (8) God in Power of Becoming (9) The Theory of the Vibhuti (10) The Vision of the World-Spirit – Time the Destroyer (11) The Vision of the World-Spirit – The Double Aspect (12) The Way and the Bhakta.

Part 2 “The Supreme Secret” of the Second Series of essays have titles – (13) The Field and its Knowee (14) Above the Gunas (15) The Three Purushas (16) The Fullness of Spiritual Action (17) Deva and Asura (18) The Gunas, Faith and Works (19) The Gunas, Mind and Works (20) Swabhava and Swadharma (21) Towards the Supreme Secret (22) The Supreme Secret (23) Core of Gita’s Meaning (24) The Message of the Gita.

ध्यानगीता or ध्यानोपकारिणी गीता by श्रीगुरुदेव रानडे also has 12 अध्याय-s – (1) ईश्वरस्वरूपवर्णनम् with 31 श्लोकाः (2) ब्रह्मस्वरूपवर्णनम् with 22 श्लोकाः (3) जीवस्वरूपवर्णनम् with 28 श्लोकाः (4) निस्त्रैगुण्यविचारः with 38 श्लोकाः (5) प्रधानरिपुनिर्दलनम् with 17 श्लोकाः (6) सद्गुणसमुच्चयः with 57 श्लोकाः (7) कर्मयोगः with 31 श्लोकाः (8) ज्ञानयोगः with 21 श्लोकाः (9) ध्यानयोगः with 43 श्लोकाः (10) भक्तियोगः with 35 श्लोकाः (11) विश्वरूपदर्शनम् with 26 श्लोकाः (12) भगवदाश्वासनम् with 16 श्लोकाः That makes a total of 365 श्लोक-s out of 700 in गीता. It seems there are enough number of श्लोक-s in each अध्याय, so that one can develop 12 essays from these twelve अध्याय-s.

गीता as a Philosophy of God-Realization by श्रीगुरुदेव रानडे appeals to be the most scholarly among all the thematic studies. A glance at its Contents-list is sufficient to endorse this observation. There are five parts. Part 1 The Relation of the भगवद्गीता to ancient philosophical systems (3 chapters) Part 2 Vedantic and mystical interpretations of the भगवद्गीता (2 chapters) Part 3 The Labyrinth of Modern Interpretations (9 chapters) Part 4 The Clue through the Labyrinth (6 chapters) Part 5 Conclusion (1 chapter)

I may as well note the titles of all the 21 chapters. But immediately interesting to note should be the titles of the 9 chapters in Part 3 –  

  • Ch. 6 Interpolationism
  • Ch. 7 Devotionalism : Bhandarkar
  • Ch. 8 Christianism
  • Ch. 9 Buddhism : Buddhiraja
  • Ch 10 Activism : Tilak This seems to take note of कर्मयोगशास्त्र by लोकमान्य तिलक.
  • Ch. 11 Detachment : Gandhi. This seems to take note of अनासक्तियोग by Gandhiji
  • Ch. 12 Other Modern Prominent Interpreters.
  • Ch. 13 Numenism : Otto.
  • Ch. 14 Divinisation : Aurobindo. This seems to take note of Essays on the गीता by योगी श्रीअरविंद.

It seems that since गीता as a Philosophy of God-Realization by श्रीगुरुदेव रानडे has chapters taking note of other thematic studies, study of this book would save one the trouble of going through other studies. But I would rather not recommend this to myself, because it would mean getting a bias in my mind by श्रीगुरुदेव रानडे’s assessment of the other studies.

Not having a bias is useful. By that one can explore by oneself. Sometime back I was searching for the definition of कर्म in गीता. Since the third अध्याय has the title कर्मयोगः, I thought the definition should be there. But I came across a good definition, only in the eighth अध्याय, in भूतभावोद्भवकरो विसर्गः कर्मसंज्ञितः  I contend that this line in 8-3 is the exact place, where one gets definition of कर्म in गीता.

There would be any number of viewpoints to explore what गीता says or whether गीता is relevant in different contexts. All those explorations would require thematic studies.

  • Way back in 1979 in the silver jubilee convention of Bombay Productivity Council, I made an observation that in the context of industrial productivity, one generally finds the workers to be not as well tuned up to the corporate goals as the management staff. If this be due to lack of adequate motivation of the workers, it would be helpful to study गीता as a digest of the science and philosophy of motivation, because, गीता is all about motivation only.
  • In 1989 I was invited to give a talk on Management Challenges in the Third Millennium. I thought of applying the concept of statistical extrapolation to a database of Management Thought. I hit upon श्लोक 18-13 सांख्ये कृतान्ते प्रोक्तानि सिद्धये सर्वकर्मणाम् Of course सिद्धये सर्वकर्मणाम् means “for fulfillment of tasks”. Then I asked myself, “What is Management if not fulfillment of tasks ?”. So this श्लोक evidences Management thought in गीता. This श्लोक also evidences that this management thought is much older than गीता itself. It was being quoted in गीता from the सांख्य-philosophy, which dated back to कृतान्त, i.e. to end of कृतयुग. So this database of management thought is old enough to use for statistical extrapolation.

Certainly, such thematic studies is an interesting approach not only for a student of गीता, but to get guidance from this great ancient wisdom, especially, in the face of problems . But it cannot be an approach for a novice. Only a student, who has read through the entire गीता and somewhat assimilated the interpretation of all श्लोक-s can explore this wisdom to seek guidance in the face of problems. One needs to never think that गीता is so ancient. Can it offer solutions to modern day problems ? Basically problems are problems of the human mind. गीता resolves problems of the mind. Nine out of ten or rather ninety-nine out of hundred times, there would be a solution available in गीता.

शुभमस्तु !

Books mentioned in this article –

  1. गीतारहस्य/कर्मयोगशास्त्र by लोकमान्य तिलक
  2. Essays on the गीता by योगी श्रीअरविंद
  3. ध्यानगीता or ध्यानोपकारिणी गीता by श्रीगुरुदेव रानडे
  4. गीता as a Philosophy of God-Realization, this one also by श्रीगुरुदेव रानडे
  5. तस्मात्-गीता author unknown
  6. Discourses on The गीता by Mahatma Gandhi
  7. કર્મનો સિદ્ધાંત by શ્રી હીરાભાઈ ઠક્કર
  8. गीता-प्रवचने by आचार्य विनोबाजी
  9. अनासक्तियोग and Message of the गीता by Mahatma Gandhi