Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 13) – Post # 12

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 13) – Post # 12
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः १३) अध्ययनस्य द्वादश (१२) सोपानः ।

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः ।
सहसैवाभ्यहन्यन्त स शब्दस्तुमुलोऽभवत् ||१३||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

ततः शङ्खा: च भेर्य: च पणवानकगोमुखाः ।
सहसा एव अभ्यहन्यन्त स: शब्द: तुमुल: अभवत् ||१३||

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “ततः शङ्खा: च भेर्य: च पणवानकगोमुखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त”  इति प्रधान-वाक्यम् ।

  • २-१-१ अकर्मकं क्रियापदम् “अभ्यहन्यन्त” । कर्तृपदम् “शङ्खा: च भेर्य: च पणवानकगोमुखाः” ।
  • २-१-२ कदा अभ्यहन्यन्त ? ततः ।
  • २-१-३ कथं अभ्यहन्यन्त ? सहसा एव ।

२-२ “स: शब्द: तुमुल: अभवत्” ।

  • २-२-१ अकर्मकं क्रियापदम् “अभवत्” । कर्तृपदम् “शब्दः” । पूरकम् “तुमुलः” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words

स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ ततः (= then) इति अव्ययम् ।

३-२ शङ्खा: “शङ्ख” (= conch-shell) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-३ च (= and) इति अव्ययम् ।

३-४ भेर्य: “भेरि / भेरी” (= a battle-drum) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-५ पणवानकगोमुखाः “पणवानकगोमुख” (= musical instruments of types पणव, आनक, गोमुख) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।

  • ३-५-१ पणवाः च आनकाः च गोमुखाः च = पणवानकगोमुखाः । इतरेतर-द्वन्द्वः ।
  • ३-५-२ पणवाः “पणव” (= a kind of musical instrument) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-५-३ आनकाः “आनक” (= a large military drum beaten at one end) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
  • ३-५-४ गोमुखाः”गोमुख” (= having face similar to that of a cow) इति सामासिकं पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः बहुवचनम् च ।
    • ३-५-४-१ गोः मुखं इव मुखं यस्य सः = गोमुखः । बहुव्रीहिः ।
    • ३-५-४-२ गोः “गो” (= cow) इति स्त्रीलिङ्गि नाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनम् च ।
    • ३-५-४-३ मुखम् “मुख” (= face) नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ सहसा (= all of a sudden) इति अव्ययम् ।

३-७ एव (= only) इति अव्ययम् ।

३-८ अभ्यहन्यन्त “अभि + हन्” (= to beat, to beat to make sound) इति धातुः । तस्य कर्मणि-प्रयोगे अनद्यतनभूतकाले प्रथमपुरुषे बहुवचनम् ।

३-९ स: “तत्” (= he) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-१० शब्द: “शब्द” (= sound, noise) इति पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-११ तुमुल: “तुमुल” (= tumultuous) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-१२ अभवत् “भू” १ प (= to be) इति धातुः । तस्य अनद्यतनभूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ ततः शङ्खा: च भेर्य: च पणवानकगोमुखाः सहसा एव अभ्यहन्यन्त ।
= Then, all of a sudden, conch-shells were blown and battle-drums were beaten and sounds from various musical instruments were aroused.
  • ४-२ स: शब्द: तुमुल: अभवत् ।
= That was a very tumultuous sound !

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च । वर्णाः ८
पणवानकगोमुखाः । वर्णाः ८
सहसैवाभ्यहन्यन्त ।  वर्णाः ८
स शब्दस्तुमुलोऽभवत् । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ Are the English words ‘tumult’ and ‘tumultuous’ derived from तुमुल ?

शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Advertisements