Learning together Sanskrit and GeetA (verse 1-2) – Post # 4

Learning together Sanskrit and GeetA (verse 1-2) – Post # 4
संस्कृतभाषायाः श्रीमद्भगवद्गीतायाः (१-२) श्लोकस्य च अध्ययनस्य चतुर्थः (४) सोपानः ।

संजय उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधनस्तदा ।
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत् ।।१-२।।

Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

संजय: उवाच

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं व्यूढं दुर्योधन: तदा ।
आचार्यम् उपसंगम्य राजा वचनम् अब्रवीत् ।।१-२।।

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ क्रियापदम् “उवाच” । “संजयः उवाच” इति प्रधान-वाक्यांशः । कर्तृपदं “संजयः” ।

२-२ धातुसाधितं “दृष्ट्वा” । “पाण्डवानीकं व्यूढं दृष्ट्वा” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः । कर्तृपदं “दुर्योधनः” । कर्मपदं “पाण्डवानीकम्” ।
२-३ धातुसाधितं “उपसंगम्य” । “आचार्यम् उपसंगम्य” इति क्रियाविशेषणात्मकः गौण-वाक्यांशः । कर्तृपदं “दुर्योधनः” । कर्मपदं “आचार्यम्” ।
२-४ क्रियापदं “अब्रवीत्” । “दुर्योधनः वचनम् अब्रवीत्” इति प्रधान-वाक्यांशः । कर्तृपदं “दुर्योधनः” । कर्मपदं “वचनम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ संजय “सम् + जि” १ प (= to win comprehensively) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि विशेषनाम “संजय” (= he who wins comprehensively, name of the charioteer of धृतराष्ट्र) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

३-२ उवाच “वच्” २ प (= to say, to speak, to tell) इति धातुः । तस्य परोक्ष-भूते प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।
३-३ दृष्ट्वा “दृश्” १ प (= to see) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकम् अव्ययम् । दृष्ट्वा (= on seeing)
३-४ तु (= however) इति अव्ययम् ।
३-५ पाण्डवानीकम् “पाण्डवानीक” (= army of पाण्डवा:) इति सामासिकं नाम । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ पाण्डवानां अनीकम् = पाण्डवानीकम् । षष्ठी-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-२ पाण्डवानाम् “पाण्डव” (= son of Pandu) इति विशेषणं प्रायः पुल्लिङ्गि विशेषनाम अपि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च ।
    • ३-५-२-१ पाण्डोः एषः इति पाण्डवः ।
    • ३-५-२-२ पाण्डोः “पाण्डु” (= name of King of Hastinapur before धृतराष्ट्र) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः एकवचनं च ।
    • ३-५-२-३ पाण्डु (= white) इति विशेषणम् अपि ।
  • ३-५-३ अनीकम् “अनीक” (= army) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा / द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।

३-६ व्यूढम्  “वि + ऊह् ” १ प (= to arrange formation of army) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं विशेषणं “व्यूढ” (= set in formation) । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा/द्वितीया (अत्र द्वितीया) विभक्तिः एकवचनं च ।
३-७ दुर्योधनः “दुर्योधन” (= eldest son of धृतराष्ट्र, one who is hard to fight against) इति सामासिकं नाम प्रायः विशेषनाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।

  • ३-७-१ दुष्करः योधने = दुर्योधनः । उपपद-तत्पुरुषः ।
  • ३-७-२ दुष्करः “दुष्कर” (= hard, dificult) इति विशेषणम् । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
  • ३-७-३ योधने “युध्” ४ आ (= to fight) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “योधन” (= fighting) । तस्य सप्तमी विभक्तिः एकवचनं च ।

३-८ तदा (= then) इति अव्ययम् ।
३-९ आचार्यम् “आ + चर्” १ प (= to conduct oneself) इति धातुः । तस्मात् पुल्लिङ्गि नाम “आचार्य” (= teacher) । तस्य द्वितीया विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१० उपसंगम्य “उप + सम् + गम्” १ प (= to go to politely) इति धातुः । तस्मात् भूतकालवाचकं अव्ययम् उपसंगम्य (= on going politely to)
३-११ राजा “राजन्” (= king) इति  पुल्लिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१२ वचनम् “वच्” २ प (= to say, to tell, to speak) इति धातुः । तस्मात् नपुंसकलिङ्गि नाम “वचन” (= saying) । तस्य प्रथमा/द्वितीया (अत्र द्वितीया) विभक्तिः एकवचनं च ।
३-१३ अब्रवीत् “ब्रू” २ उ (= to say) इति धातुः । तस्य अनद्यतन-भूतकाले प्रथमपुरुषे एकवचनम् ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

संजयः उवाच, “पाण्डवानीकं तु व्यूढं दृष्ट्वा तदा राजा दुर्योधन: आचार्यम् उपसंगम्य अब्रवीत् वचनम् –
Sanjya said, “Seeing that the army of PANDava-s was already arranged in a formation, King Duryodhana went over to Acharya and said this –

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?
स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

दृष्ट्वा तु पाण्डवानीकं । वर्णाः ८
२-२ १ २-१-२-२-२ इति मात्राः ।
व्यूढं दुर्योधनस्तदा । वर्णाः ८
२-२ २-२-१-२-१-२ इति मात्राः ।
आचार्यमुपसंगम्य । वर्णाः ८
२-२-१-१-१-२-२-२ इति मात्राः ।
राजा वचनमब्रवीत् । वर्णाः ८
२-२ १-१-१-२-१-२ इति मात्राः ।

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

-१ The word आचार्य implies द्रोणाचार्य.

-१-१ The word आचार्य is interesting. By general connotation its meaning is “the teacher”. However, since it is derived from “आ + चर्” धातुः” आचार्य is a teacher who exemplifies what he teaches, by his own conduct and skills. From this “आ + चर्” १ प (= ) इति धातुः” we also have the noun आचरणम् (= conduct).

Although there are any number of commentaries on Geetaa it has been my urge to dwell on each and every word from its basics. Most of the commentaries are by accomplished saints and seers, who would probably assume that people would know the words already. But, I tend to ask myself, “Do I really know all these words as clearly ?” Admittedly, the answer is often negative. But then “when shall I learn them well ?” Only by such study. That is the basic idea of this study. Some misconception seems to be developing that I am “teaching”. This is of course a misconception. I am a student, eager to share my studies. This sharing is also enriching my learning by comments from scholars, which I am also sharing, often by supplements.

-२ The word उपसंगम्य especially the prefix उप implies “politely”. One would go over to the आचार्य always politely only.

-३ The mention राजा दुर्योधन: also merits deliberation. Actually the ruling king राजा was धृतराष्ट्र How is it then that here दुर्योधन has been referred to as राजा ? Thinking of this I came to note that in 1-16 युधिष्ठिर has also been referred to as राजा. This brings forth possibly a convention on the battle-field. Battling armies have to know when to stop fighting. The side whose राजा is either captured by the enemy or is killed becomes the defeated side. That should be the end of the hostilities and the battle should be called off. There is no point in keeping the battle on and unwarranted loss of human life to go on.

So, on that battlefield the राजा-s of the two sides were दुर्योधन and युधिष्ठिर respectively.

But the “rules of the game” seem to be changing. First of all, the wars are not limited to a specific battlefield.

In the recent Iraq war, for a long time after the combat-fighting had ceased, Saddam Hussein had yet not been traced. So the status of the राजा of the vanquished side was itself unclear. Finally he was traced out of a bunker.

Can this convention of राजा on the battle-field be some logical justification to the fact of allied armies pursuing to trace Saddam Hussein for a long time after the combat-fighting had ceased ?

Even in Mahabharata war, Duryodhana went hiding at the bottom of a lake. He had such boon to stay alive under water. Spies of Bheema gave that out to Bheema. The PaNDava-s went there, challenged him to fight a one-to-one duel with Bheema. It would have been unbecoming of दुर्योधन not to take that challenge. The war ended only after दुर्योधन was morbidly injured and दुर्योधन accepted his defeat.

-४ As noted at (२-४) “दुर्योधनः वचनम् अब्रवीत्” seems to be a “main clause” complete in itself. However at (स्वाध्यायः ४) I thought it better to do the paraphrasing as “दुर्योधन: अब्रवीत् वचनम् -” “Duryodhana said this -”

  • Actually the next 9 shloka-s detail what दुर्योधन: said to द्रोणाचार्य.
  • I was wondering whether a narration so long as one extending over 9 shloka-s should have been more clearly identified by saying “दुर्योधनः उवाच -” There are much shorter utterances which have been clearly identified all across Geetaa, mentioning “संजय उवाच”, “अर्जुन उवाच” and “श्रीभगवान् उवाच”.
  • In a way, “दुर्योधनः वचनम् अब्रवीत्” is identical to “दुर्योधनः उवाच -” But does it get noticed ?
  • Seemingly there is a duplication of action in the words “वचनम् अब्रवीत्” And though “दुर्योधनः वचनम् अब्रवीत्” seems to be a “main clause” complete in itself, it does not yet answer or clarify किं वचनम् अब्रवीत् ? The detailed clarification and answer is in the next 9 shloka-s. So, everything in those 9 shloka-s is that clarification and answer, making all that as sub-clause(s) detailing or qualifying वचनम् in the main clause at (२-४) !

However to keep the study simple, it would be good to study the next verse(s) separately from this shloka.

शुभमस्तु ।
-o-O-o-
Advertisements