Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 10) – Post # 9

Learning together Sanskrit and GeetA (Chapter 1 verse 10) – Post # 9
संस्कृतभाषायाः तथा श्रीमद्भगवद्गीतायाः (अध्यायः १ श्लोकः १०) अध्ययनस्य नवमः (९) सोपानः ।

अपर्याप्तं तदस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं त्विदमेतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१०||
Exercise 1 Rewrite this by breaking conjugations and showing component-words contained in compound words.

स्वाध्यायः १ सन्धि-विच्छेदान् कृत्वा समासानां पदानि च दर्शयित्वा पुनर्लिखतु एतत् ।

अपर्याप्तं तत् अस्माकं बलं भीष्माभिरक्षितम् ।
पर्याप्तं तु इदम् एतेषां बलं भीमाभिरक्षितम् ||१०||

Exercise 2 (a) Identify verbs and participles (verbal derivatives) and paraphrase the related clauses
2 (b) Analyse the clauses, identifying the main parts of speech i.e. subject, object / compliment, conjunctions.

स्वाध्यायः २ (अ) कानि अत्र क्रियापदानि क्रियाविशेषणात्मक-धातुसाधितानि च, के तेषां वाक्यांशानाम् अन्वयाः  ?
२ (आ) कानि अत्र कर्तृपदानि, कर्मपदानि, पूरकानि ?

२-१ “तत् अस्माकं अपर्याप्तं बलं भीष्माभिरक्षितम् (अस्ति)” इति वाक्यम् ।

  • २-१-१ अत्र अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् “(अस्ति)” । कर्तृपदम् “बलम्” । पूरकम् “भीष्माभिरक्षितम्” ।

२-२ एतेषां तु इदम् पर्याप्तं बलं भीमाभिरक्षितम् (अस्ति) ।

  • २-२-१ अत्र अध्याहृतं अकर्मकं क्रियापदम् “(अस्ति)” । कर्तृपदम् “बलम्” । पूरकम् “भीमाभिरक्षितम्” ।

Exercise 3 Decipher the compounds and detail etymology and declensions of all words
स्वाध्यायः ३ समासानां विग्रहान् शब्दानां व्युत्पत्तीः विश्लेषणानि च ददतु ।

३-१ अपर्याप्तम् “अपर्याप्त” (= inadequate, unlimited) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-१-१ न पर्याप्तम् = अपर्याप्तम् । नञ्-तत्पुरुषः ।
  • ३-१-२ पर्याप्तम् “परि + आप्” ५ प (= to contain, to limit, to be adequate) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “पर्याप्त” (= adequate, limited) । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-२ तत् (= that) इति सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।
३-३ अस्माकम् “अस्मद्” (= pronoun of first person ‘I, we’) इति सर्वनाम । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनम् च ।

३-४ बलम् “बल” (= strength, army) इति नपुंसकलिङ्गि नाम । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-५ भीष्माभिरक्षितम् “भीष्माभिरक्षित” (= warded by भीष्म) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-५-१ भीष्मेण अभिरक्षितम् = भीष्माभिरक्षितम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-५-२ भीष्मेण “भीष्म” (= name of the father figure of Kaurava-s) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-५-३ अभिरक्षितम् “अभि + रक्ष्” १ प (= to ward) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “अभिरक्षित” । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-६ तु (= But, however) इति अव्ययम् ।

३-७ इदम् (= this) इति  सर्वनाम । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा  विभक्तिः एकवचनम् च ।

३-८ एतेषाम् “एतत्” (= this) इति सर्वनाम । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य षष्ठी विभक्तिः बहुवचनं च ।

३-९ भीमाभिरक्षितम् “भीमाभिरक्षित” (= warded by भीम) इति सामासिकं विशेषणम् । अत्र नपुंसकलिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

  • ३-९-१ भीमेन अभिरक्षितम् = भीमाभिरक्षितम् । तृतीया-तत्पुरुषः ।
  • ३-९-२ भीमेन “भीम” (= name of second पाण्डव) इति पुल्लिङ्गि विशेषनाम । तस्य तृतीया विभक्तिः एकवचनम् च ।
  • ३-९-३ अभिरक्षितम् “अभि + रक्ष्” १ प (= to ward) इति धातुः । तस्मात् कर्मणि-प्रयोगवाचकं भूतकालवाचकं च विशेषणम् “अभिरक्षित” । अत्र पुल्लिङ्गि । तस्य प्रथमा विभक्तिः एकवचनम् च ।

Exercise 4 Arrange the सुभाषितम् in prose syntax and give its translation into English
स्वाध्यायः ४ अन्वयान् कृत्वा आङ्ग्ल-भाषायां अनुवादान् ददतु ।

  • ४-१ तत् अस्माकं अपर्याप्तं बलं भीष्माभिरक्षितम् (अस्ति) ।

= That unlimited army of ours is warded by भीष्म.

or

= That inadequate (inadequately capable) army of ours is warded by भीष्म.

  • ४-२ एतेषां तु इदम् पर्याप्तं बलं भीमाभिरक्षितम् (अस्ति) ।
= This limited army of these is warded by भीम.
or
= This adequate (adequately capable) army of these is warded by भीम.

Exercise 5 In what meter is this verse composed ?

स्वाध्यायः ५ अस्य काव्यस्य रचना कस्मिन् वृत्ते अस्ति ?
To decipher the meter we have to set the verse into four quarters –

अपर्याप्तं तदस्माकं । वर्णाः ८
बलं भीष्माभिरक्षितम् । वर्णाः ८
पर्याप्तं त्विदमेतेषां ।  वर्णाः ८
बलं भीमाभिरक्षितम् । वर्णाः ८

अत्र अनुष्टुभ् छन्दः । अस्य लक्षणपदम् – श्लोके षष्ठं गुरु ज्ञेयम् सर्वत्र लघु पञ्चमम् । द्विचतुः पादयोर्-र्हस्वं सप्तमं दीर्घमन्ययोः ।।
The meter is not analyzed because it is अनुष्टुभ् छन्दः only.

Exercise 6 Comments, Notes, Observations, if any.

स्वाध्यायः ६ टिप्पणयः ।

१ Two shades of meaning of the words  अपर्याप्त (= inadequate, unlimited) and पर्याप्त (= adequate, limited) are actually contrary meanings. In श्रीरामानुजाचार्य-भाष्यम् (Ramanujacharya 1017-1137) the meanings adopted are अपर्याप्त = inadequate and पर्याप्त = adequate.

२ More commonly accepted meaning however seems to be अपर्याप्त = unlimited and पर्याप्त = limited. This meaning is endorsed –

  • In भावार्थदीपिका (more popularly known as ज्ञानेश्वरी) by संत ज्ञानेश्वर (1275 – समाधि in 1296)
  • by Lokamanya Tilak in गीतारहस्य (1915)
  • by Acharya Vinobaji (about 1932)
  • by Swami Bhaktivedanta, founder of Hare Krishna (or Krishna Consciousness) movement, in his commentary “Gita, as it is” (1971)

३ The use of the pronouns in the phrases अस्माकम् तत् (= that) बलम् and एतेषां इदम् (= this) बलम् also seems a curious use of poetic contradiction. To refer to one’s own army, as ‘that’, which should actually be near enough, is contradiction. It is more highlighted by referring to the opposing army as ‘this’, though the opposing army would rather be farther away !

  • Implicit in calling ‘our army’ as ‘that’ seems to be to suggest that it is that far spread, that unlimited !
  • Implicit in calling ‘army of these’ as ‘this’ seems to be to demean it as ‘just this much’

Isn’t there some poetic idiom of paradox, even in the use of the pronouns ?!

६-४ The use of the pronoun “this” also denotes proximity, which is known to breed dishonour अतिपरिचयादवज्ञा. Use of the pronoun of proximity is supposed to suggest disrespect. That anyway was a trait of दुर्योधन !

६-५ Count of total army which fought the Mahabharata war is mentioned as eighteen अक्षौहिणी – eleven अक्षौहिणी on the side of Kaurava-s and seven अक्षौहिणी on the side of PaNDava-s.

  • One अक्षौहिणी count of the army is defined as a unit comprising 21,870 chariots, as many elephants, 65,610 horses and 109,350 foot-soldiers.
  • Since a chariot will have a charioteer and the warrior and an elephant will also have the mahut and the warrior, the count of men becomes 262,440 in every अक्षौहिणी i.e. 4,723,920 men in eighteen अक्षौहिणी !
  • At the end of it all, only shree Krishna, five PaaNDva-s and Saatyakee on the side of PaaNDava-s and only kRupa and Ashwatthaaman – the two chiranjeevi-s on the side of Kaurava-s survived !
शुभमस्तु ।

-o-O-o-

Advertisements